شناخت فتنه از دیدگاه قرآن؛ از ریشهها تا راه رهایی
فتنه در نگاه قرآن، تنها یک آشوب اجتماعی نیست، بلکه آزمونی الهی برای سنجش ایمان و بصیرت انسان است. قرآن کریم با تبیین ریشههای فتنه، راه رهایی از آن را نیز پیش روی جامعه قرار میدهد.
واژه فتنه را این روزها زیاد شنیدهایم و شاید معنای آن را از هرکسی بپرسیم برایش یک پاسخ داشته باشد. برای دانستن معنای فتنه در اولین قدم به سراغ قرآن رفته و به معانیِ «امتحان»، «عذاب»، «هلاکت» و «ایجاد فضای گمراهی و شبههافکنی» رسیدم که هر کدام دنیایی از توضیح و تفسیر را به دنبال دارد.
از مردم کوچه و بازار هم که بپرسی همه میگویند فتنه یعنی اینکه دیگر نمیتوانیم تشخیص بدهیم چه چیزی درست و چه چیز غلط یا اینکه چهچیزی حق است و چهچیزی باطل، یا اینکه چه کسی راست میگوید و چه کسی دروغ و اینکه کدام خبر واقعیت دارد و کدام خبر غیر واقعی است.
همه اینها را که کنار هم بگذاریم فتنه معنی هرج و مرج و بهمریختگی را هم در دل خود دارد، آشفتگی که میتواند از ذهن و فکر آدمها تا بینظمی جامعه و حتی فروپاشی اساس و ریشه یک فرهنگ و یک تمدن را هم شامل شود.
اتفاقات روزهای اخیر در ایران خیلی از مردم را مبهوت کرد، هنوز ما مردم نمیدانیم که این افراد یک شب چطور جمع شدند و آتشی ترسناک را در خیابانها شعلهور کردند و چطور اعتراضی به حق در مورد معیشت را به اغتشاش و شورشی وحشیانه تبدیل کردند. کدام عامل بیرونی یا درونی چنین ناجوانمردانه انسانیت عدهای را به چالش کشید تا از دین و آیین و مذهب هم عبور کرده و تصاویری دردناک از توهین و تعرض به مقدسات را رقم بزنند.
برای پاسخ به این پرسش به سراغ کارشناس مذهبی رفتیم، تا بپرسیم فتنه به چه معناست؟ راه شناخت آن چیست؟ و چرا فتنهها شکل میگیرند؟ و در زمان فتنه باید چه رفتاری داشته باشیم؟
حجتالاسلام والمسلمین حیدر طاهرینیا کارشناس مذهبی در گفتوگو با خبرنگار ایکنا از کرمانشاه، با بیان اینکه واژه «فتنه» 34 بار در قرآن کریم آمده است، گفت: گستردگی کاربرد قرآنی و روایی این واژه و همچنین سخنان متفاوت و گاهی متناقض عالمان واژهشناس و مفسران، موجب اختلاف آرا هم شده است.
وی افزود: فتنه در اصل به معناى قراردادن طلا در آتش براى جداسازی سره از ناسره، خالصی از ناخالصی و به دست آوردن خالصى آن است، اما در اصطلاحات قرآنی در معانی مختلفی از جمله امتحان سخت، عذاب، بازداشتن از دین و آشوب و اخلال در امور به کار رفته است.
این کارشناس مذهبی تصریح کرد: از نظر قرآن، فتنهگران جز در برابر حق فتنه نمیکنند، از این رو لازم است تا علیه آنان مبارزه شود و این مبارزه و جنگ و جهاد مقدس میبایست تا زمان پایان فتنهگری ادامه یابد و از آنجایی که تا هواهای نفسانی و وسوسههای شیطانی است، فتنه و فتنهگران هستند، پس این جنگها که از مصادیق جنگ حق و باطل هستند تا پایان دنیا ادامه خواهد داشت.
طاهرینیا افزود: علامه حسن مصطفوی لغتشناس معاصر بر این باور است که اصل در ماده «فتن» چيزى است كه موجب اختلال و هرج و مرج همراه با اضطراب مىشود. از همین رو، اموال، اولاد و كفر در قرآن از مصاديق فتنه قرار داده شدهاند.
وی با اشاره به معانی مختلف فتنه در قرآن کریم گفت: از مهمترین معانی فتنه، معنی آشوب و هرج و مرج در امور زندگی بشر است، خداوند در آیه 73 سوره اسراء خطاب به پیامبر(ص) میفرماید حقیقت آن است که نزدیک بود آنان یعنی مشرکان از آنچه به تو وحی کردیم، فتنه نمایند و منحرف و گمراه سازند تا غیر آن را بر ما افترا بندی (و از بتها تجلیل کنی) و در این حال حتما تو را دوست خود میگرفتند.
طاهرینیا تصریح کرد: فتنه به معنای امتحان هم در آیه دوم سوره عنکبوت مطرح شده است، در این آیه خداوند از سنت امتحان و ابتلا با عنوان فتنه یاد کرده و میفرماید آیا مردم گمان کردهاند، اینکه بگویند ایمان آوردهایم، رها شده و آزموده (فتنه) نمیشوند؟ و نیز فتنه به معنای سوختن با آتش و عذاب نیز در آیه 13 سوره ذاریات مطرح میشود، خداوند میفرماید: روزی که آنان (کافران) بر آتش فتنه، و عقوبت و عذاب میشوند.
وی گفت: اینها نمونههایی از کاربردهای واژه فتنه است که در قرآن به کار رفته است، اما آنچه امروزه اهمیت دارد همان فتنه به معنای رفتارهای آدمیان است که موجب انحراف، گمراهی، هرج و مرج و اخلال در امور جامعه و دین میشود و راه حق و حقیقت را سد میکند.
این کارشناس مذهبی در تشریح فلسفه چرایی وقوع فتنهها، هدف از وقوع فتنهها را در چارچوب سنت امتحان و آزمونهای الهی تشریح کرد و افزود: آزمونهای الهی برای جداسازی حق از باطل، مدعیان راستین از دروغین، پاکی از ناپاکی، شاکر از ناسپاس و همچنین افزایش ظرفیت آدمی و بروز و ظهور استعدادها و توانهای نهفته در ذات آدمی است.
وی ادامه داد: در آیات قرآن، اموری مانند افزایش ایمان، پیدایش یقین، تربیت و رشد انسانها، ایجاد صبر و استقامت و بردباری در انسان، پالایش و تصفیه قلوب، توبه و بازگشت به مسیر حق و راست، تشخیص ظرفیتها و استعدادها، عبرتآموزی و تذکر هم به عنوان فلسفه و اهداف آزمونهای الهی مطرح شده است.
این کارشناس مذهبی تاکید کرد: براساس سنتهای الهی، هیچ چیزی بیرون از مشیت و اراده الهی نیست و فتنهگران از انسان و جن نمیتوانند بیرون از مشیت خداوندی فعلی داشته باشند یا فعل آنان تأثیری به جا گذارد. با این همه، خداوند به این دو موجود دارای اراده و اختیار، حق انتخاب داده است تا در مسیر حق یا باطل گام بردارند. از این رو، تحت مشیت و اراده الهی، خداوند اجازه میدهد تا انسانها و جنیان فتنهگری و فتنهجویی کنند که البته در تمام موارد آنان به عنوان اسباب الهی عمل میکنند و فتنه آنان در چارچوب مشیت الهی عمل میکند؛ چرا که خداوند جز به اسباب در هستی عمل نمیکند و بر آن است تا از طریق اسباب سنت امتحان و ابتلاء داشته باشد و به اهداف امتحان دست یابد.
وی گفت: با نگاهی به آیات میتوان دریافت مهمترین فتنهگران شیطانی عبارتند از کافران، ستمگران جامعه، منافقان، منحرفان و بیماردلانی که از متشابهات به جای محکمات پیروی میکنند، جاسوسان، اعتمادکنندگان به اخبار فاسقان و متخلفان از فرمان خداوندی و رهبران الهی.
طاهرینیا تصریح کرد: از نظر قرآن اینها نمونهها و مصادیق بارز و آشکار فتنهگران شیطانی هستند که در مسیری غیر از حق فکر و عمل میکنند و موجبات فتنه و هرج و مرج شده و امور جامعه را مختل ساخته و آرامش و آسایش را از آن سلب میکنند.
بررسی ریشه و عوامل فتنهگری در جامعه
این کارشناس مذهبی در خصوص ریشه و عوامل فتنهگری در جامعه اظهار کرد: با تحقیق و مطالعه میتوان فهمید که چرا افرادی به سمت فتنه و فتنهجویی میروند و به جای آنکه جامعه را به سمت آسایش و آرامش سوق دهند، بسترها و زمینههای اخلال و اضطراب و آشوب و هرج و مرج را در جامعه فراهم میآورند و آتشبیار معرکهها میشوند.
وی افزود: بیگمان ریشه فتنهگری را در ذات انسانهای ناپاک و ناخالص باید جست و بیماردلی و انحراف قلبی از مهمترین علل و عوامل فتنهجویی است که خداوند در آیاتی از جمله آیه هفتم سوره آلعمران به آن اشاره کرده است. همچنین میتوان دنیادوستی و مالپرستی، عشق به قدرت و مانند آن را نیز از عوامل ایجاد فتنهجویی و فتنهگری برشمرد که این خود برخاسته از همان بیماردلی و انحراف در فکر و اندیشه و علم است. از این رو در آیات قرآن مال و اولاد و مانند آن به عنوان مصادیق فتنه معرفی میشوند، زیرا اینها شرایط را به گونهای فراهم میآورند که شخص را در آزمون خطرناک و سخت امتحان الهی قرار میدهد که رهایی از آن دشوار است.
طاهرینیا علت گرایش به طغیانگری در برخی افراد را مربوط به عقیده و باورهای انحرافی آنها دانست و گفت: کسانی که از نظر فکری و عملی کافر هستند به طور طبیعی گرایش به عصیان از احکام خدا و پیامبر(ص) و عبور از حق به سوی باطل، از عدل به سوی ظلم و از ایمان به سوی کفر دارند. از این رو چنین افرادی اصولا جز فتنهگری کاری ندارند، زیرا از این طریق میخواهند روح بیمار خود را ارضا کنند، به ویژه که بر این باورند که همه حقیقت در همین ماده و منافع مادی است و در جستوجوی سعادت دنیوی به ظلم و ستم رو میآورند و به هیچ قانون عقلی و شرعی ایمان و باور ندارند
وی ادامه داد: برساس آیات قرآن (انفال، آیات 24 و 25) افراد سست ایمان که به بادی تکان میخورند و چون بیدی به نسیمی میلرزند، در هنگامی که فتنهای برخاست به سمت آن میروند و هیزم بر آتش معرکه میریزند و با شایعهها و گسترش آن یا رویههای دیگر بر فتنه میافزایند و آشوب و هرج و مرج را دامن میزنند. اینان در اوج فتنه به جای اینکه با رهبر جامعه باشند و از دستورهای روشنگرانهاش پیروی کنند، با تخلفات خود فتنه را گسترش میدهند.
جنگ با فتنهگران جایز است؟
این کارشناس مذهبی در خصوص مبارزه با فتنه و فتنهگران گفت: فتنه به معنای اخلال در امور و هرج و مرج در جامعه و از طرفی رویه کافران، منافقان، بیماردلان و ظالمان است. بنابراین، یک جنگ دائمی میان حق و باطل و عدالت خواهان با ستمگران وجود دارد، زیرا گروه باطل، سعادت خویش را در دنیا و در سایه ظلم و ستم و فتنهگری و هرج و مرج میجوید و برای رسیدن به مقاصد خود لازم میبیند که هیچگاه عدالتی برپا نشود و قانونی حاکمیت پیدا نکند تا براساس قوانین عادلانه حق و حقوق مشخص شود، چرا که آنان در هرج و مرج و آشوب است که میتوانند به حیات ننگین خود ادامه دهند. از اینروست که حقجویان و عدالتخواهان میبایست همواره علیه آنان آماده مبارزه و کارزار باشند، چرا که در صورت ضعف یا عقبنشینی، آنان زمام امور جامعه را در دست میگیرند و در سایه فتنهانگیزی روزانه مقاصد پلید خود را پیش میبرند.
طاهرینیا یادآور شد: اینکه هر روز فتنهای و هر روز آشوبی در جامعه باشد و جامعه در التهابهای سیاسی و اجتماعی و مانند آن غرق شود، فرصتی برای آنان است که بتوانند در این فضای آشوب و تیره و تار از دیگران بهرهکشی کرده و اموال مردم را به غارت برند. از نظر آموزههای قرآنی فتنه و فتنهگری بدتر از قتل و کشتار مردم دانسته شده است؛ (بقره، آیه 191) زیرا اگر قتل، امنیت جانی جامعه را تهدید میکند، فتنه، همه روح و روان مردمان را درگیر کرده و با سلب آرامش روحی و روانی مجالی برای فکر و اندیشه و عمل به مردمان نمیدهد. فتنهگران، خطرناکتر از چند قاتل هستند که مردمانی را میکشند و جان ایشان را میگیرند؛ زیرا فتنهگران روح وروان جامعه را به سمت اضطراب میبرند و نومیدی را در جامعه گسترش میدهند و انگیزه کار و زندگی را از مردم سلب میکنند.
این کارشناس مذهبی تاکید کزد: خداوند از مؤمنان خواسته است تا جنگ علیه فتنهگران را در دستور کار خود قرار دهند و همواره حمله و هجوم آورند و اجازه تجدید قوا را به فتنهگران ندهند، زیرا از نظر قرآن بهترین دفاع در برابر فتنهگران حمله است. از این رو فرمان (قاتلوا؛ بکشید و جهاد کنید) را صادر میکند و خداوند میفرماید «با آنان مقاتله و جنگ کنید تا فتنهای نباشد و دین برای خداوند باشد»، پس اگر از فتنه دست برداشتند آن زمان دیگر حمله نکنید، زیرا تجاوز و عدوان تنها در حق ستمگران جایز است.
طاهرینیا به تشریح راهکارهای مقابله با فتنهگران پرداخت و تصریح کرد: از نظر قرآن حمله علیه فتنهگرانی که خداوند آنان را ستمگر میداند، تا زمانی است که دین حق و عدل بر جهان و جامعه حاکمیت یابد و فتنهگران عقبنشینی کنند و دست از فتنه بردارند، جایز است. از نظر خداوند فتنهگران هرگز از باورهای خود دست بر نمیدارند و به جرگه ایمان در نمیآیند و هرگاه شرایط را مهیا بیابند و ضعف و سستی را در جامعه اسلامی و دینی دریابند دوباره حرکت خواهند کرد و دست به عمل میزنند. پس حتی زمانی که آنان شکست خوردهاند و از فتنهجویی علنی و هرج و هرج خواهی در جامعه به ظاهر دست کشیدهاند میبایست هوشیارانه آنان را تحت نظر و مراقبت شدید قرار داد. البته در زمانی که آنان عقبنشینی کرده و دست از فتنه شستند دیگر نمیتوان به آنان حمله کرد و آنان را کشت، زیرا دفع ظلم تا زمانی است که ظالم ظلم میکند و وقتی دست از ظلم برداشت، هر گونه تجاوز و عداون به عنوان نوعی ظلم تلقی میشود. پس نمیتوان با ظلم، ظلمی را برداشت.
طاهرنیا تاکید کرد: جامعه ایمانی تا زمانی که فتنه و فتنهگران است باید بجنگد و اگر فتنه خوابید و فتنهگران عقبنشینی کردند در آن زمان هوشیارانه میبایست مراقب اوضاع بود تا دوباره این مار خفته از سرمای شکست، دوباره به گرمای غفلت ما بیدار نشود.
راه عبور از فتنهها چیست
این کارشناس مذهبی راه عبور از فتنههای تاریخی و اجتماعی را شناخت مسئله ولایت دانست و افزود: براساس آیه «مَنْ لَمْ يَعْرِفْ أَمْرَنَا مِنَ الْقُرْآنِ لَمْ يَتَنَكَّبِ الْفِتَنَ» «مواضع اولیای الهی» و «میدانهای درگیری» و «مسیری که طی میشود تا غلبه اولیای حق بر اولیای طاغوت واقع شود» در شناخت مسئله ولایت ترسیم شده است.
وی تصریح کرد: واضح شدن حقیقت در عالم، در فتنه واقع میشود. با نبردهای بدر و اُحد و عاشوراست که جبهه حق پالایش میشود، یعنی در کوره امتحانات، تفکیک اتفاق میافتد و امامِ الهی است که محور ایجاد تفکیک است.
طاهرینیا در پایان گفت: وقتی امیرالمؤمنین(ع) کوره جنگ را داغ کردند، از یک طرف مالک اشتر و عمار و... تربیت شدند و از آن طرف، خوارج و شمر و... بیرون رفتند. عالَم ما هم همینگونه است و بنابراین راه عبور از فتنههای تاریخی و اجتماعی مسئله شناخت ولایت است و باید ولی زمانه خود را به درستی بشناسیم.
انتهای پیام
