مدیریت قرآنی در عمل؛ نظریه‌ها، روش‌ها و الگوهای کاربردی

به گزارش ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین حسن علی‌اکبری، مدیر حوزه علمیه پیامبر اعظم(ص) تهران، شامگاه سوم اسفندماه در نشست علمی «روش‌شناسی استخراج نظریه‌های مدیریت از قرآن کریم» که از سلسله نشست‌های علمی بخش پژوهش‌ها و مطالعات کاربردی قرآن در نمایشگاه بین‌المللی قرآن تهران برگزار شد، به ارائه مطالبی درباره مدیریت از منظر قرآن پرداخت.

وی در ابتدای سخنان خود، با استناد به آیات شریفه «إِنَّ هَٰذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» و «شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَیِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَىٰ وَالْفُرْقَانِ»، به تبیین مفهوم مدیریت از منظر روابط چهارگانه انسان پرداخت؛ شامل ارتباط با خدا، با خلق، با دیگران و با طبیعت.

علی‌اکبری در بخش اصلی بحث خود که به «روش‌شناسی» اختصاص داشت، روش‌ها را به دو شاخه معتبر و نامعتبر تقسیم کرد. وی توضیح داد که روش‌های نامعتبر شامل دو دسته است: اول، استخراج جزئیات مدیریتی از قرآن صرفاً با اتکا به ظاهر «تبیاناً لکل شیء» بدون رعایت قواعد تفسیر، و دوم، تحمیل نظریه‌های مدیریتی بشری بر قرآن (تفسیر به رأی) که از آن به «مائده کردن برای قرآن» تعبیر می‌شود.

وی سپس به روش‌های معتبر و قابل تأمل اشاره کرد و نظریه‌ها و رویکردهای متعددی را برای استخراج نظریه مدیریت از قرآن برشمرد: رویکرد ترتیبی موضوعی: شامل روش سنتی (درون‌قرآنی) و روش برون‌قرآنی. نظریه هدایت: با فرض اینکه جوهره اصلی مدیریت، «هدایت» است و قرآن کتاب هدایت است. نظریه دلالت‌ها: شناسایی دلالت‌های مطابقی، تضمنی و التزامی آیات در سطوح مدیریتی.

وی افزود دیگر رویکردهای مطرح عبارتند از: نظریه عرضه سؤالات (استنطاق): مراجعه مسئله‌محور به قرآن برای یافتن پاسخ مسائل مدیریتی. نظریه رفتار: با تأکید بر اینکه قرآن معطوف به رفتار انسان است و علوم انسانی نیز بر پایه رفتار شکل گرفته‌اند. نظریه تفسیر علمی: به کارگیری علوم بشری برای درک عمیق‌تر آیات مرتبط با مدیریت.

نظریه تفسیر آیات مدیریتی شامل؛ بررسی آیات خاص (حدود ۳۰۰ آیه) نظیر آیات مربوط به پیامبران (ع) (مثل «رَبِّ اشْرَحْ لِی صَدْرِی» و «اجْعَلْنِی عَلَىٰ خَزَائِنِ الْأَرْضِ») و همچنین نگاه مدیریتی به کل قرآن؛ نظریه کشف نظام مدیریتی شامل؛ استنباط تعریف، مبانی، اهداف، اصول و روش‌های نظام مدیریتی مورد نظر قرآن (مانند شبکه ولایت) و نظریه نگاه جامع و بین‌رشته‌ای شامل؛ بررسی ارتباط مدیریت با فقه، اخلاق، حقوق و عرفان در قرآن از دیگر مباحث مطرح شده استاد علی‌اکبری در نشست مورد بحث است.

وی افزود: نظریه الگوگیری از سیره انبیا (ع) و ائمه معصومین (ع). نظریه خدا مدیریتی: با این دیدگاه که خداوند به عنوان «رب» و مدیر هستی، نظام مدیریت الهی را بر جهان و انسان حاکم ساخته است از دیگر نظریات مطرح در بحث مدیریت از منظر قرآن است.

همچنین حجت‌الاسلام علی آقاصفری، دبیر نشست ضمن جمع‌بندی مباحث استاد، بر این نکته تأکید کرد که با توجه به چالش‌ها و تهدیدات محیطی(«مِن شَرِّ مَا خَلَقَ»، «مِن شَرِّ النَّفَّاثَاتِ» و «مِن شَرِّ حَاسِدٍ») که انسان با اتکا به عقل تجربیِ منقطع از وحی قادر به مقابله با آن‌ها نیست، به نظر می‌رسد «نظریه خدا مدیریتی» با بهره‌گیری از شبکه‌ای از آیات قرآن کریم، دفاع‌پذیرتر باشد. 

براساس این نظریه، انسان مطلوب قرآن، اسیر محیط نیست؛ بلکه با اتصال به وحی و بهره‌مندی از امدادهای الهی(«وَلَوْ أَنَّهُمْ آمَنُوا وَاتَّقَوْا لَفَتَحْنَا عَلَیْهِم بَرَکَاتٍ مِّنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ» و «یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُم بِخَمْسَهِ آلَافٍ مِّنَ الْمَلَائِکَهِ مُسَوِّمِینَ») می‌تواند خالق و آفریننده محیط بوده و در همه عرصه‌ها به تحول و آفرینندگی دست یابد.