عقلانیت؛ جوهر حکمرانی در اندیشه شهید لاریجانی

به گزارش ایکنا، محمد خیاط زنجانی؛ مدیر گروه فابک مجمع عالی حکمت اسلامی کرمانشاه، چهارم اردیبهشت‌ماه در نشست علمی «جایگاه عقل و فلسفه در حکمرانی در اندیشه شهید دکتر علی لاریجانی» که از سوی مجمع عالی حکمت اسلامی دفتر کرمانشاه به مناسبت اربعین شهادت چهره ممتاز جمهوری اسلامی، عالم دوراندیش و متعهد و فیلسوف شهید علی لاریجانی برگزار شد، گفت: شهید لاریجانی بر ضرورت فلسفه اسلامی و نقش آن در جامعه تأکید داشت و آخرین اثری هم که از ایشان منتشر شده است عقل و سکوت در حکمرانی است که محور بررسی‌های او دیدگاه فلاسفه مسلمان یعنی ابن سینا، علامه طباطبایی و شهید مطهری است.  

وی افزود: در این کتاب به آرا این سه متفکر پرداخته است و با آرای فلاسفه غربی تطبیق می‌دهد که نشانه تسلط و فهم دقیق وی از آرای متفکران غربی است. کسانی که در عرصه تطبیقی کار می‌کنند لازم است که به جریان فکری هر دو طرف آشنایی لازم و کافی داشته باشند و در گستره مطالعات ایشان این موضوع به خوبی دیده می‌شود.

خیاط زنجانی با بیان اینکه این شهید مبارز با صراحت در مورد اهمیت مسئله فلسفه دارد، گفت: در همین کتاب عقل و سکوت مقدمه‌ای در این باره نوشته و آورده است که واژه حکمرانی که در سالیان اخیر مطرح شده است سنت‌ها، آداب و رسوم و روابط نهادهای مدنی با حکومت است و می‌تواند شرایط زیست اجتماعی را بهبود بخشد یعنی نگاه نو به مسئله حکمرانی می‌تواند به بهترشدن شرایط جامعه و مردم کمک کند. در کشور ما نظریه حکمرانی بر پایه فلسفی محکمی بنا نشده است.

این پژوهشگر بیان کرد: نگاه شهید علی لاریجانی در این کتاب انتقادی است به همین دلیل این مسئله را مطرح کرده است و به وجود تنش‌های زیاد در جامعه اشاره دارد که این مسئله جای تامل دارد.  

خیاط زنجانی با بیان اینکه برخی معتقدند که آقای لاریجانی از شاگردان مرحوم فردید بوده است، اظهار کرد: کسی که جا برای فردید و تفکر او در دانشگاه تهران باز کرد مرحوم شهید لاریجانی بود. او سالیان متعدد عضو هیئت علمی دانشگاه تهران بود و تدریس کرده بود و تحت تعلم استاد احمد فردید بوده است. 

تأثیرپذیری از سیداحمد فردید

این پژوهشگر فلسفه تصریح کرد: سیداحمد فردید یک فیلسوف شفاهی بود که به طور مستقیم با افکار فلاسفه‌ای چون هایدگر آشنا بود و انظار وی در دانشگاه در قالب تدریس و به صورت شفاهی به شاگردان منتقل شده است. ایشان چون از نزدیک تفکرات فلسفی را در دنیای غرب درک کرده بود و بعد با فلسفه اسلامی تطبیق و آرائی ارائه کرد، لذا بر شخصیت‌های انقلابی چون شهید لاریجانی و آوینی و ... تأثیر بسیاری گذاشت. 

وی افزود: شهید لاریجانی در خاطراتش هم بر تأثیرپذیری از سیداحمد فردید به همراه سایر شاگردان ایشان اشاره کرد. شهید علی لاریجانی استادی چون فردید داشته است، فردید بیش از آن که یک فیلسوف اسلامی باشد یک منتقد و حتی مخالف جدی با فلسفه اسلامی بود اما با این وجود شهید لاریجانی با او مأنوس بود و البته این انس سبب نشد تا صرفا استقلال فلسفی و فکری خود را نداشته باشد. 

خیاط زنجانی با بیان اینکه کمال در اندیشه فلاسفه مسلمان، رسیدن به عقلانیت است، اضافه کرد: از نگاه شهید لاریجانی ما برای رسیدن به حکمرانی صحیح نیازمند شکل‌گیری عقلانیت در جامعه هستیم. ایشان عقلانیت را ضرورت برای جامعه می‌دانست و تلاش داشت تا عقلانیت در جامعه رشد کند. ارسطو معتقد بود انسان، مدنی الطبع است اما شهید لاریجانی معتقد بود زیست اجتماعی فقط ریشه در مدنی‌الطبع بودن ندارد بلکه انسان برای رفع نیازش باید لاجرم رویکرد اجتماعی داشته باشد و یکی از این نیازها نیاز به تعالی اوصاف انسانی و کمال نوعی انسان است.  

وی بیان کرد: انسان نفس ناطقه دارد و اگر قرار است به نقطه کمالی خودش برسد باید عقلانیت او رشد کند، وظیفه حکمرانی ارتقا و رشد عقلانیت در آحاد جامعه است؛ ایشان می‌گوید اگر کسی به فکر تأسیس شهر و مشارکت در امور اجتماعی نباشد از آدم بودن دور است یعنی معیار آدمیت، عقلانیت و اصل و اساس انسان است و این عقلانیت در بستر مشارکت اجتماعی و زیست اجتماعی تحقق خواهد یافت از این رو به حاکمیت مردمی معتقد بود.

استاد فلسفه و حکمت اسلامی با بیان اینکه ایشان پایبندی به قانون را مصداق بارز عقلانیت می‌دانست، تأکید کرد: طبیعتا وقتی قانون در جامعه تبلور یافت باید برای پیاده کردن قانون اعمال خشونت صورت گیرد تا وجه الزام و اجرا داشته باشد. لاریجانی معتقد به عقلانیت و خردگرایی معنوی و نه مادی غربی بود که برخی فلاسفه غربی آن را تئوریزه کرده‌اند. ایشان بدون نفی قواعد کلی دینی تاکید دارد اگر عقلانیت در جامعه ایجاد شود حتی به فرض نبود دین هم پایداری نسبی در حکمرانی ایجاد می‌شود و وقتی عقلانیت و دین در کنار هم قرار بگیرند که بسیار بهتر است. 

وی اضافه کرد: از منظر وی برخی قوانین از دین منشا می‌گیرد مانند قوانین معاملات که البته متناسب با شرایط زمانی و مکانی تغییراتی دارد و برخی هم قوانین بشری است و قوانین بشری باید از سوی یک هیئت عاقله بشری اتخاذ شود. 

جایگاه طریقیت خبرگان

خیاط زنجانی تصریح کرد: شهید لاریجانی معتقد بود خبرگان جایگاه طریقیت دارند و مردم اصل کار هستند، همچنین مردم باید بپذیرند و اقناع شوند و این اقناع با رویکرد عقلانی ایجاد خواهد شد. در نگاه شهید لاریجانی دو عقل داریم؛ یکی عقل مشوش و یک عقل حقیقی و اصیل که منطبق با نفس الامر است، هر نوع عقلانیتی را محور قرار نمی‌دهد. 

وی افزود: ایشان وقتی از فرمان‌روایی و حکمرانی سخن می‌گوید معتقد است حکمران دو وجه دارد؛ یکی قانونگذاری برای تحقق اهداف و اجرا برای تحقق اهداف؛ ما برای قانونگذاری به عقل اصیل نیاز داریم و اجرا هم نیازمند عقل اصیل است. در اندیشه او عقلانیت فقط عقلانیت نظری نیست و ما را باید به عقلانیت عملی برساند و در رفتار ما تجلی داشته باشد، لذا وقتی عقلانیت محور هر جامعه باشد طبیعتا قوه عقل عملی جامعه باید قوت داشته باشد. 

این پژوهشگر اظهار کرد: ایشان سه منبع برای هیئت قانونگذار قائل است؛ اول وضعیت مردم، دوم نگاه به شهرها و بلادها و سوم نظر مخالفان تا هیئت عاقله بتواند قوانین را به درستی بنا کند و چون عقل عنصر مشترک بین همه انسان‌ها است مورد پذیرش عمومی هم قرار می‌گیرد. 

وی اضافه کرد: از منظر لاریجانی کسی که به حکمرانی رسیده است چند حالت دارد؛ یا قوه عقل عملی و نظری او فعال است؛ یا قوه حدس او کامل ولی قوه خیالش رشد نکرده است یا قوه نظری او رشد کرده است ولی به عمل نیامده است و یا صرفا قوه عملی دارد مانند کارگزاران حوزه صنعت و کسی که توامان بتواند از قوه عملی و نظری بهره ببرد می‌تواند در اداره جامعه مفید باشد و این عقلانیت در حکیم و فیلسوف مسلمان و مؤمن قابل تحقق است. 

تفکر عقلانی اصیل از منظر شهید لاریجانی

خیاط زنجانی بیان کرد: او انواع سیاست مانند دیکتاتوری، سیاست فکری، اجماعی و ... را مطرح کرده است و معتقد است سیاست همراه با مشارکت مردم و عقلانیت می‌توان موفق شود و عقلانیتی که عقل اصیل است مدنظر ایشان است که مبتنی بر قوانین الهی و ترسیم قوانین جزئی جامعه مبتنی بر دین و عقل است. 

این پژوهشگر حکمت و فلسفه اظهار کرد: جایگاه عقلانیت در اندیشه شهید لاریجانی یک جایگاه بی‌بدیل است و تأثیر بسیار زیادی در فرایند جامعه دارد و اگر بخواهیم مسیر کمال را برای جامعه طی کنیم باید عنصر عقلانیت را در ذیل قوانین کلی اسلامی طراحی کنیم و هر قدر به این فرایند نزدیک باشیم نتایج بهتر و بیشتری به دست خواهیم آورد.

وی در پایان تأکید کرد: نقش ایشان در دوره بعد از انقلاب نقشی بی‌بدیل است و امیدوارم بتوانیم با شناخت بیشتر افکار چنین افرادی جامعه را یک گام به پیش ببریم.