نبود جهانبینی اسلامی در تحلیل سیاست خارجی ایران در کتاب «در لبه تاریخی»
صالحی در نشست نقد و بررسی کتاب «در لبه تنهایی» با نقدی تند به کتاب ولی نصر مبنی بر اینکه چرا جهانبینی اسلامی در تحلیل سیاست خارجی ایران مغفول مانده است، گفت: نویسنده بیش از آنکه بر «جهانبینی اسلامی انقلاب» تأکید کند، وزن اصلی را به «عنصر امنیت و ژئوپلیتیک» داده است.
به گزارش ایکنا، همزمان با برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران، مراسم رونمایی و نقد کتاب «بر لبه تنهایی» نوشته ولی نصر، استاد دانشگاه جانهاپکینز آمریکا، شامگاه دوشنبه، چهارم خردادماه در شهر کتاب مرکزی تهران برگزار شد.
در این نشست که با حضور علیاکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی، علی ربیعی، دستیار رئیس جمهور در امور اجتماعی و جمعی از پژوهشگران و علاقهمندان حوزه فرهنگ و سیاست همراه بود، ابعاد گوناگون این کتاب از نگاه موافق و منتقد بررسی شد.
علیاکبر صالحی در سخنانی، ضمن ابراز خرسندی از حضور در این نشست و قدردانی از برگزارکنندگان، گفت: فرصت کافی برای مطالعه کامل کتاب نداشته، اما بر اساس مرور اجمالی، نکاتی را مطرح میکند.
وی در آغاز سخن خود، بر اهمیت واژگان در تحلیلها تأکید کرد و تمایز میان «مذهب» و «ایدئولوژی» را کلیدیترین مسئله در خوانش کتاب «بر لبه تنهایی» دانست.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با بیان اینکه مذهب برخلاف ایدئولوژیهای مدرن همچون کمونیسم و فاشیسم، علاوه بر نظام اجتماعی، واجد بعد قدسی، اخلاقی و معنوی است، تصریح کرد: مذهب منعطف است، اما ایدئولوژی غالباً ساخته ذهن و تجربه تاریخی بشر مدرن بوده و تمامیتخواه میشود. این تفاوت ظریف، در تحلیل ماهیت انقلاب اسلامی بسیار اثرگذار است.
وی ضمن اشاره به برخی صفحات کتاب که در توصیف انقلاب اسلامی از ترکیب «ایدئولوژی اسلامی» استفاده شده است، توصیه کرد در چاپهای بعدی، نویسنده به جای این عبارت، واژگانی مانند «دینباوری» یا «مذهب» را به کار گیرد، چرا که تقلیل دین به ایدئولوژی میتواند همتراز با نگاه غربیای باشد که کسینجر نیز با تعبیر «ایدئولوژی انقلابی» از انقلاب ایران یاد میکرد.
صالحی با تمجید از نگاه عینی و مستند ولی نصر به دوران پیش از انقلاب، بخشی از تحلیل کتاب درباره پس از انقلاب را نیازمند بازنگری دانست و با اشاره به روایت کتاب از بیانیه سهمادهای تشکیلدهنده هویت انقلاب (دموکراسی، اسلام، استقلال)، گفت: در این بخش، مفهوم استقلال بهدرستی به عنوان یک رکن مستقل در کنار اسلامیت تبیین شده، اما مغفول مانده که در دل اسلام، اصلی به نام نفی سبیل یعنی نفی سلطهپذیری وجود دارد که خود تأمینکننده استقلال سیاسی است. به بیان دیگر، قرار دادن استقلال در کنار اسلامیت به مثابه دو پایه جداگانه، میتواند این برداشت نادرست را القا کند که اسلام فاقد عنصر استقلالطلبی است. او از نویسنده خواست در آینده، نسبت میان دموکراسی، اسلام و استقلال را با کمک پدر بزرگوارشان، پروفسور سید حسین نصر، بهصورت مبسوط تبیین کند.
بخش دیگری از سخنان رئیس بنیاد ایرانشناسی به نقد مفهوم «تنهایی استراتژیک» اختصاص داشت که به باور وی، هم در کتاب ولی نصر و هم در آثار پیشینی مانند کتاب محیالدین مصباح و اسلامی ندوشن تکرار شده است.
صالحی با تحلیل تاریخیِ نسبت دین و سیاست از عهد هخامنشیان و ساسانیان تا صفویه، گفت: در آن دوران، دین در خدمت سیاست و بقای پادشاهی بود، لذا ایران همواره در معرض تهدید و در تنهایی ژئوپلیتیک قرار داشت. اما با انقلاب اسلامی، دین و سیاست ممزوج شدند و صاحبان دین، خود حاکم شدند. در نتیجه، ایران نه تنها در پی بقا، که به دنبال احیای تمدن، فرهنگ و صدور آرمانهای اسلامی برآمد. همین امر، کشور را از تنهایی استراتژیک خارج کرد و به بلوکبندیهای منطقهای و حضور اثرگذار در یمن، لبنان و فراتر از آن انجامید.
وی با اشاره به حضور ایران در لبنان تأکید کرد: این حضور نه صرفاً برای صیانت از امنیت ژئوپلیتیک که بر پایه آرمانهای اسلامی و یاریرسانی به شیعیان شکل گرفته است؛ هرچند نتیجه هر دو مسیر ممکن است یکی باشد، اما ماهیت و مبدأ حرکت کاملاً متفاوت است.
صالحی در ادامه، نقطه افتراق تحلیل خود با کتاب را اینگونه جمعبندی کرد که نویسنده بیش از آنکه بر «جهانبینی اسلامی انقلاب» تأکید کند، وزن اصلی را به «عنصر امنیت و ژئوپلیتیک» داده است.
وی هشدار داد که این زاویه دید، تحلیلهای ولی نصر را به روایتهای اندیشکدههای غربی نزدیک میکند که فهم درستی از بنیانهای قدسی انقلاب ندارند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی سپس با استناد به گزارشی از نیویورک تایمز، چهار شکست اخلاقی، سیاسی، نظامی و اقتصادی ترامپ در قبال ایران را مرور کرد و گفت: ایران امروز دیگر یک کشور منزوی نیست، بلکه بازیگری اثرگذار است که علاوه بر توان نظامی نامتقارن، بر سرمایه ریشهدار فرهنگی و تمدنی خود تکیه دارد.
وی از نویسنده خواست در ویراستهای بعدی کتاب، ظرفیتهای تمدنی و خودآگاهی تاریخی ملت ایران را که رمز بقای این سرزمین است، پررنگتر ببیند.
صالحی با ورود به بخشهای مربوط به مذاکرات هستهای در کتاب، برخی استدلالها را برگرفته از مستندات آمریکایی دانست و با اشاره به نادرستیهای فنی در توضیح رآکتور آب سنگین اراک و نحوه مذاکرات، گفت: در کتاب به گونهای استدلال شده که گویی بار اصلی اختلاف و عداوت میان ایران و آمریکا بر دوش ایران است، حال آنکه واقعیت تاریخی چیز دیگری است. آمریکا از ابتدا انقلاب اسلامی را مخل نظم جهانی خود میدید و به همین دلیل خیلی زود درصدد مهار آن برآمد. این تصویر ناقص، شایسته اثری نیست که بهدنبال روایتی عینی و مستند است.
وی ابراز امیدواری کرد این موارد با تأمل بیشتر در چاپهای بعدی اصلاح شوند.
در ادامه این نشست، علی ربیعی، دستیار رئیس جمهور در امور اجتماعی و وزیر اسبق کار، رفاه و امور اجتماعی نیز در سخنانی به بررسی ابعاد جامعهشناختی کتاب و نسبت آن با گفتمان هویت ایرانی پرداخت.
پس از آن، بخش پرسش و پاسخ با حضور علاقهمندان برگزار شد و حاضران پرسشهایی را درباره سیاست خارجی، نقش فرهنگ در قدرت ملی و آینده روایتهای ایرانشناسانه مطرح کردند.
کتاب «بر لبه تنهایی، روایت کلان راهبرد امنیت ملی ایران» تألیف ولی نصر، بهار ۱۴۰۵ با ترجمه وحید عابدینی و فاطمه سادات موسوی در ۳۹۴ صفحه از سوی نشر روزنه منتشر شده است و به موضوع ایران، هویت ایرانی و سیاست خارجی میپردازد.
این کتاب روایتگر تلاش ایران در دهههای گذشته برای حفظ استقلال و حاکمیت ملی است.
انتهای پیام
