نمایش «زار» در پی فهم نسبت سنت، فرهنگ و معنویت است
عرفان زارعی درباره نمایش «زار» گفت: این اثر، تلاش میکند ارتباط میان زیست فرهنگی، سنتهای محلی و تجربه معنوی را بررسی کند.
به گزارش خبرنگار ایکنا، نشست خبری نمایش «زار» به نویسندگی و کارگردانی عرفان زارعی امروز ۲۴ خرداد در هلدینگ رسانه سنتر برگزار شد.
در ابتدای نشست، عرفان زارعی، کارگردان نمایش «زار» با بیان اینکه این اثر حاصل حدود شش تا هفت ماه تلاش مستمر یک گروه ۳۰ تا ۴۰ نفره است، اظهار کرد: تولید این نمایش صرفاً به معنای آمادهسازی یک اجرای نمایشی نبود، بلکه تلاش کردیم اثری خلق شود که علاوه بر برخورداری از ارزشهای هنری، حامل اندیشه، تأمل و گفتوگو درباره لایههای پنهان فرهنگ و زیست مردم باشد. از ابتدا دغدغه ما پرداختن به جنوب ایران و ظرفیتهای فرهنگی و آیینی این منطقه بود. در میان موضوعات مختلف، آیین زار برای ما جذابیت بیشتری داشت؛ زیرا در سالهای اخیر به این موضوع بسیار اشاره شده اما کمتر کسی به شکل مستقیم به ریشهها، فلسفه و جایگاه آن در زندگی مردم پرداخته است.
زارعی ادامه داد: ما تصمیم گرفتیم این موضوع را نه از منظر تأیید یا نفی، بلکه از زاویه روایت هنری و شناخت انسان بررسی کنیم. برای رسیدن به این نگاه، سفری به جنوب کشور داشتیم و تلاش کردیم به جای قضاوت، شنونده تجربهها و روایتهای مردم باشیم؛ چراکه شناخت فرهنگها و آیینها، اگر با نگاه دقیق همراه باشد، میتواند به درک عمیقتر از حقیقت وجود انسان و نسبت او با عالم کمک کند. در جریان این سفر با روایتهایی مواجه شدیم که ذهن ما را درگیر کرد و سبب شد مسیر نگارش نمایش شکل جدیتری پیدا کند. از همین نقطه به این نتیجه رسیدیم که هنر میتواند بستری برای طرح پرسش باشد؛ پرسشهایی که پاسخ آنها گاه در لایههای تاریخی، فرهنگی و حتی معنوی جوامع نهفته است.
روایتی متفاوت از آیین «زار»
وی درباره ساختار داستان نمایش گفت: در این اثر، روایت از زاویهای متفاوت شکل گرفته است؛ شخصیتی که از زمانی سخن میگوید که هنوز وجود مادی نداشته است. این نوع روایت برای ما فرصتی شد تا به موضوع زمان، حافظه و نسبت انسان با ناشناختهها نزدیک شویم؛ موضوعاتی که همواره در اندیشه دینی نیز انسان را به تأمل درباره جایگاه خود در عالم دعوت کردهاند. با وجود همه سختیها توانستیم در بخش دیگرگونههای اجرایی حضور پیدا کنیم. فضای اجرا به گونهای طراحی شده بود که مخاطب در دل یک روستای بازسازیشده حرکت میکرد و تجربهای نزدیک به زیست شخصیتها داشت. خوشبختانه این تجربه مورد توجه قرار گرفت و برای گروه دستاوردهایی به همراه داشت.
وی افزود: به دلیل محدودیت فضا، در هر اجرا تعداد اندکی مخاطب میتوانستند اثر را ببینند و همین موضوع باعث شد تصمیم بگیریم نمایش را به شکل صحنهای نیز اجرا کنیم تا افراد بیشتری امکان تماشای آن را داشته باشند. ما در این نمایش قصد نداشتیم درباره این پدیده حکم صادر کنیم. نه در مقام اثبات قرار گرفتیم و نه نفی. تلاش ما روایت بخشی از زیست مردم و بازتاب نوعی مواجهه فرهنگی با پدیدههای ناشناخته بود. در عین حال نمایش تلاش میکند این نکته را یادآور شود که در سنت دینی ما، مواجهه با مسائل ناشناخته همواره باید همراه با عقلانیت، پرهیز از خرافه و توجه به کرامت انسان باشد.
زارعی در ادامه درباره جنبههای آیینی اثر گفت: موسیقی، حرکت جمعی و برخی رسوم بومی بخشی از ساختار این آیین را تشکیل میدهد و ما تلاش کردیم این عناصر را به شکلی نمایشی بازآفرینی کنیم. در این مسیر از بیش از ۱۳ ساز جنوبی استفاده شد و تمامی صداهای محیطی همچون صدای دریا، باد و طوفان به صورت زنده اجرا میشود تا مخاطب تجربهای نزدیکتر به فضای اثر داشته باشد.
وی با اشاره به دشواریهای تولید تئاتر بیان کرد: بخش مهمی از مشکلات امروز تئاتر به مسائل مالی و محدودیت زیرساختها بازمیگردد، اما همراهی گروه و باور به ارزش کار فرهنگی باعث شد مسیر ادامه پیدا کند.
تفکر، شرط اصلی موفقیت اثر نمایشی
زارعی در پایان خاطرنشان کرد: هنر زمانی اثرگذار خواهد بود که علاوه بر ایجاد جذابیت، مخاطب را به تفکر دعوت کند. پرداختن به آیینها و سنتهای بومی نیز زمانی ارزشمند است که در نهایت انسان را به فهم بهتر خود، جامعه و حقیقت نزدیک کند؛ چراکه هنر متعهد میتواند پلی میان فرهنگ، هویت و معنویت باشد و مخاطب را به تأمل درباره جهان پیرامون و جایگاه انسان در آن دعوت کند.
سالار میرکریمی بازیگر نمایش «زار» نیز در این نشست با بیان اینکه مخاطب در مواجهه با این اثر صرفاً تماشاگر یک داستان نیست، بلکه در برابر تصویری از درون خود قرار میگیرد، بیان کرد: بدون اینکه بخواهم به جزئیات داستان اشاره کنم، تصور شخصی من از «زار» این است که هر شب در سالن اجرا، آینهای قدیمی مقابل مخاطب قرار داده میشود؛ آینهای که هر فرد در آن میتواند بخشی از خود را ببیند و از خود بپرسد چه اندازه از ویژگیهای شخصیتهای نمایش در وجود او حضور دارد.
وی افزود: این نمایش تلاش نمیکند پاسخ آمادهای به مخاطب بدهد بلکه او را با پرسشهایی مواجه میکند؛ اینکه آیا انسان در بیان اعتقادات خود جسارت دارد، آیا در روابط فردی و اجتماعی گرفتار تمامیتخواهی میشود یا میتواند مرزهای رفتاری خود را بشناسد. بخش مهمی از ارزش این اثر در همین است که قضاوت نهایی را به عهده مخاطب میگذارد.
بیمهری به تئاتر
میرکریمی درباره حضور خود در این پروژه اظهار کرد: دلیل اصلی پذیرفتن نقش «اسد» برای من تنها حضور در یک اثر نمایشی نبود بلکه نوعی ادای دین به تئاتر محسوب میشد. واقعیت این است که تئاتر با وجود جایگاه مهم فرهنگی و تمدنی خود، در سالهای اخیر کمتر از آنچه شایسته آن است مورد توجه قرار گرفته و فعالان این حوزه با دشواریهای فراوانی روبهرو هستند. برای انتخاب نقشها همیشه دلایل مشخصی دارم و نقش اسد برای من یک چالش جدی بود. اگرچه سابقه بازی در نقشهای درام و جدی را داشتم اما در سالهای اخیر بیشتر مخاطبان من را در قالبهای دیگری دیدهاند و این نقش فرصتی بود تا وجه متفاوتی از بازیگریام را تجربه کنم.
بازیگر نمایش «زار» با اشاره به فرآیند شکلگیری نقش بیان کرد: من معمولاً هیچ نقشی را با نگاه به سختی یا آسانی آن انتخاب نمیکنم. هر نقش یک مسیر تازه برای رسیدن به حقیقت شخصیت است. همانطور که گفته میشود راههای رسیدن به خداوند به تعداد انسانهاست، در بازیگری هم میتوان گفت به تعداد بازیگران راه برای رسیدن به نقش وجود دارد و هر هنرمند تجربه زیسته و مسیر خودش را دارد.
میرکریمی با اشاره به آمادهسازی برای ایفای این نقش افزود: برای نزدیک شدن به جهان این شخصیت زمان زیادی صرف تحلیل، تمرین و شناخت فضای اثر شد. از جمله مهمترین چالشها برای من، مواجهه با لهجه و زیست بومی جنوب بود؛ چراکه پیش از این تجربه جدی در این حوزه نداشتم و تلاش کردم این بخش با نهایت دقت و احترام اجرا شود.
حفظ و بازنمایی هویت فرهنگی اقوام و مناطق مختلف
وی با تأکید بر اهمیت توجه به فرهنگهای بومی در آثار نمایشی گفت: یکی از وظایف هنر نمایش، حفظ و بازنمایی هویت فرهنگی اقوام و مناطق مختلف کشور است. ایران مجموعهای از فرهنگها، زبانها، آیینها و سبکهای زندگی متنوع است و اگر هنر نتواند این گنجینه را روایت کند، بخشی از حافظه فرهنگی جامعه به مرور کمرنگ خواهد شد.
میرکریمی ادامه داد: پرداختن به فرهنگ جنوب در این نمایش تنها استفاده از یک لهجه یا چند نماد ظاهری نیست، بلکه تلاش کردیم جهانبینی، موسیقی، زیست اجتماعی و روح حاکم بر آن منطقه را با احترام بازآفرینی کنیم؛ به گونهای که اگر مخاطبی از همان منطقه نمایش را میبیند احساس نکند تصویری غیرواقعی یا سطحی از هویت او ارائه شده است.
وی تاکید کرد: تمام تلاش گروه این بوده که «زار» علاوه بر تجربهای نمایشی، فرصتی برای گفتوگو درباره انسان، ریشههای فرهنگی و ضرورت شناخت دقیقتر سنتهای بومی باشد؛ چراکه هر اندازه هنر به هویت و فرهنگ مردم نزدیکتر شود، تأثیرگذاری آن نیز عمیقتر و ماندگارتر خواهد شد.
هنرمندان تئاتر ناگزیرند مسیر فعالیت خود را ادامه دهند
در ادامه جلسه احسان شیخی دیگر بازیگر نمایش «زار» بیان کرد: با وجود همه دشواریهایی که امروز پیش روی تئاتر قرار دارد، هنرمندان این حوزه ناگزیرند مسیر فعالیت خود را ادامه دهند؛ چراکه تئاتر بیش از هر چیز رسالت گفتوگو، طرح مسئله و بیان دغدغههای انسانی و اجتماعی را برعهده دارد. برای بسیاری از فعالان این عرصه، حضور در تئاتر بیش از آنکه یک انتخاب حرفهای صرف باشد، نوعی زیست فرهنگی و تعهد به هنر محسوب میشود و به همین دلیل نمیتوان به سادگی از آن فاصله گرفت.
وی با اشاره به تجربه حضور خود در نمایش «زار» اظهار کرد: نقش «جلال» از جمله نقشهایی بود که به دلیل ویژگیهای شخصیتی، فضای متفاوت و بهویژه زبان و لحن خاص آن، چالشهای متعددی برای بازیگر ایجاد میکرد. همین دشواریها باعث شد این نقش برای من جذاب باشد و آن را بپذیرم. پرداختن به شخصیتهایی که ریشه در اقلیم، فرهنگ و زیست بومی دارند، نیازمند شناخت و دقت بیشتری است؛ زیرا مخاطب زمانی با اثر ارتباط برقرار میکند که تصویر ارائهشده از فرهنگها صادقانه و باورپذیر باشد.
این بازیگر در ادامه با اشاره به اهمیت توجه به فرهنگ بومی در تولید آثار نمایشی گفت: هنر نمایش زمانی میتواند تأثیرگذار و ماندگار باشد که به ریشههای فرهنگی جامعه توجه کند و صرفاً به بازتولید روایتهای تکراری نپردازد. استفاده از ظرفیتهای فرهنگی مناطق مختلف کشور نه تنها به حفظ هویت ملی کمک میکند، بلکه فرصتی برای معرفی سنتها، زبانها و شیوههای زیست اقوام ایرانی به نسلهای جدید فراهم میآورد. از این منظر، آثاری مانند «زار» میتوانند پلی میان هنر معاصر و میراث فرهنگی باشند و نشان دهند که فرهنگ بومی همچنان ظرفیت حضور جدی و اثرگذار در صحنه هنر امروز را دارد.
فعالیت فرهنگی و هنری نباید صرفاً با معیارهای اقتصادی و مادی سنجیده شود
حسام محمودآبادی جانشین تهیهکننده نمایش «زار» با تاکید بر اینکه فعالیت فرهنگی و هنری نباید صرفاً با معیارهای اقتصادی و مادی سنجیده شود، بیان کرد: شکلگیری این اثر نتیجه ماهها تلاش و همراهی گروهی بود که با وجود محدودیتها و دشواریها مسیر تولید را ادامه دادند. بخش مهمی از روند تولید این اثر بر پایه همدلی، اعتماد و همراهی شکل گرفت و اگر کمبودی در مسیر وجود داشته، حاصل محدودیتها بوده نه کمتوجهی به کیفیت کار.
وی افزود: از آغاز پروژه تلاش بر این بود که اعضای گروه در فرایند تولید احساس کمبود نکنند و با وجود تفاوت امکانات نسبت به برخی پروژههایی که حمایت مالی بیشتری دارند، مسیر کار با انگیزه ادامه پیدا کند. آنچه باعث استمرار فعالیتهای نمایشی میشود، صرفاً منابع مالی نیست بلکه باور به اثرگذاری فرهنگی هنر و احساس مسئولیت نسبت به مخاطب است.
جانشین تهیهکننده نمایش «زار» ادامه داد: موضوع این نمایش نیز از همین نگاه شکل گرفت. «زار» برای برخی یک روایت بومی، برای برخی یک باور فرهنگی و برای عدهای موضوعی ناشناخته است، اما آنچه برای گروه اهمیت داشت نه داوری درباره آن، بلکه پرداختن به بخشی از سنت و فرهنگ جنوب ایران بود؛ فرهنگی که ظرفیتهای فراوانی برای حضور در آثار نمایشی دارد اما کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
وی تصریح کرد: در تولید این نمایش از ابتدا نگاه اقتصادی و سودمحور تعیینکننده نبود و هدف اصلی فروش بالا یا کسب منفعت مالی تعریف نشد. البته هیچ گروه نمایشی نمیتواند نسبت به هزینههای تولید بیتفاوت باشد، اما در «زار» تلاش شد مسائل مالی بر محتوای اثر و هویت فرهنگی آن غلبه نکند. برای ما مهمتر از هر چیز این بود که بتوانیم اثری ارائه دهیم که مخاطب با آن ارتباط برقرار کند و درباره موضوع آن گفتوگو شکل بگیرد.
تاثیر منفی تورم بر هنر نمایش
محمودآبادی با اشاره به شرایط اقتصادی تولید آثار هنری اظهار کرد: طبیعی است که با گذشت زمان و تغییر شرایط اقتصادی، بخشی از هزینههای اولیه چند برابر شده باشد و بازگشت هزینهها برای ادامه مسیر ضرورت دارد، اما در حوزه فرهنگ اگر تنها معیار موفقیت میزان فروش باشد، بسیاری از آثار ارزشمند هرگز مجال تولید و دیده شدن پیدا نمیکنند. هنر زمانی به رسالت خود نزدیک میشود که بتواند بر ذهن و نگاه مخاطب اثر بگذارد.
وی بیان کرد: آنچه امروز بیش از بازگشت مالی برای گروه اهمیت دارد، بازخورد فرهنگی مخاطبان نسبت به نمایش «زار» است. اگر مخاطب پس از تماشای اثر نسبت به بخشی از فرهنگ و آیین جنوب ایران کنجکاوتر شود، درباره آن گفتوگو کند و با نگاه عمیقتری به ظرفیتهای فرهنگی کشور بنگرد، بخش مهمی از هدف این پروژه محقق شده است. ما امیدواریم در کنار جبران هزینهها، این تجربه مسیر تولید آثار فرهنگی بعدی را نیز هموار کند.
در انتهای جلسه خبرنگار ایکنا از عرفان زارعی کارگردان نمایش «زار» پیرامون جایگاه مفاهیم دینی در این نمایش پرسید که وی در پاسخ با بیان اینکه در بسیاری از آیینها و باورهای بومی جنوب کشور، مفاهیم معنوی و دینی حضوری عمیق و تاریخی دارند، اظهار کرد: وقتی از فرهنگ جنوب سخن میگوییم نباید آن را صرفاً مجموعهای از رسوم و آیینهای محلی بدانیم، زیرا بخش مهمی از این فرهنگ در طول سالها در کنار اعتقادات دینی مردم شکل گرفته و رشد کرده است. به همین دلیل پرداختن به آیینهای بومی، اگر با شناخت و نگاه پژوهشی همراه باشد، به نوعی مواجهه با لایههایی از جهانبینی، معنویت و باورهای دینی مردم نیز محسوب میشود.
اهمیت هویت بومی و مفاهیم دینی در هنر نمایش
وی اعلام کرد: در نمایش «زار» تلاش نشده است که درباره یک باور فرهنگی حکم صادر شود یا نگاه اعتقادی خاصی تحمیل شود، بلکه هدف نزدیک شدن به زیست مردم و فهم نسبت میان سنت، فرهنگ و معنویت بوده است. زارعی تأکید کرد که در مناطق جنوبی کشور بسیاری از آیینها، مناسک جمعی و سبک زندگی مردم با مفاهیمی مانند توکل، امید، دعا، همدلی و توجه به امر قدسی پیوند خورده و به همین دلیل نمیتوان فرهنگ بومی را جدا از ریشههای معنوی و دینی آن مطالعه کرد. هنر نمایش نیز زمانی در بازنمایی فرهنگ موفق خواهد بود که بتواند این پیوند میان هویت بومی و مفاهیم دینی را با نگاهی دقیق و مسئولانه به تصویر بکشد.
انتهای پیام
