از مرجعیت علمی قرآن تا تمدن نوین اسلامی؛ بازخوانی اندیشههای قرآنی رهبر شهید
حجتالاسلام والمسلمین رضاییاصفهانی در نخستین دورهمی جامعه قرآنی با رونمایی از کتاب «شخصیت قرآنی رهبر شهید» از زوایای کمتر شناختهشده شخصیت قرآنی، تفسیری و تمدنی ایشان سخن گفت و تأکید کرد: رهبر شهید دارای منظومهای منسجم در حوزه تفسیر، مرجعیت علمی قرآن و تحول علوم انسانی بر پایه آموزههای وحیانی بوده است.
به گزارش خبرنگار ایکنا، همزمان با گسترش برنامههای فرهنگی و قرآنی با محوریت تبیین ابعاد شخصیتی و اندیشهای رهبر شهید، نخستین نشست از سلسله دورهمیهای جامعه قرآنی به همت فرهنگسرای قرآن برگزار شد؛ نشستی که با حضور جمعی از اساتید، پژوهشگران و فعالان قرآنی به بازخوانی اندیشههای قرآنی رهبر شهید اختصاص داشت و در آن از کتاب «شخصیت قرآنی رهبر شهید» تألیف حجتالاسلام والمسلمین محمدعلی رضاییاصفهانی، قرآنپژوه و عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی العالمیه رونمایی شد.
در این مراسم، حجتالاسلام والمسلمین رضاییاصفهانی با تشریح روند تدوین این اثر، به معرفی ابعاد مختلف شخصیت قرآنی رهبر شهید، نظریههای تفسیری و قرآنی ایشان، نوآوریهای علمی و عملی در عرصه قرآن و نیز نقش اندیشههای راهبردی ایشان در شکلگیری تمدن نوین اسلامی پرداخت و تأکید کرد: رهبر شهید دارای منظومهای منسجم در حوزه تفسیر قرآن، مرجعیت علمی قرآن و تحول علوم انسانی بر پایه آموزههای وحیانی بوده است.
وی با اشاره به روند شکلگیری این اثر اظهار کرد: انگیزه اصلی تدوین این مجموعه، پیشنهادهای مکرر حجتالاسلام والمسلمین حسینینیشابوری بود. در نهایت نیز توفیق حاصل شد و این اثر به سرانجام رسید. در حقیقت ادارهکل قرآن و حدیث سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی بانی اصلی این کار بود. این مجموعه پیش از شهادت امام خامنهای آماده شده بود و قرار بود در ماه مبارک رمضان و در نمایشگاه بینالمللی قرآن کریم تهران رونمایی شود، اما به دلیل جنگ تحمیلی و شهادت ایشان، این مراسم به تأخیر افتاد.
عضو هیئت علمی جامعةالمصطفی العالمیه مهمترین ویژگی این اثر را رویکرد بینالمللی آن دانست و گفت: این مجموعه در دو سطح عمومی و تخصصی تدوین شده است. جلد نخست برای عموم مخاطبان، بهویژه فارسیزبانان و علاقهمندان خارج از کشور، مناسب است و جلد دوم مباحث تخصصی قرآنی را برای پژوهشگران و دانشجویان این حوزه ارائه میکند.
وی درباره ساختار جلد نخست توضیح داد: فصل اول این جلد به زیستنامه قرآنی رهبر شهید انقلاب اختصاص دارد که با استفاده از منابع متعدد تدوین شده است. در این بخش به تربیت قرآنی ایشان، تحصیلات قرآنی در کودکی، انس با قرآن، تحصیلات دینی و همچنین آثار و تألیفات قرآنی ایشان پرداخته شده و ۱۰ جلد تفسیر امام خامنهای نیز معرفی شده است.
مؤلف کتاب «شخصیت قرآنی رهبر شهید» ادامه داد: فصل دوم به ویژگیهای قرآن از منظر ایشان اختصاص دارد و بیش از بیست ویژگی برجسته قرآن از نگاه ایشان در این بخش گردآوری شده است؛ ازجمله اینکه قرآن کتاب پیشرفت، کتابی زنده و پاسخگو و کتاب مبارزه است. در ادامه نیز مباحث مربوط به قرائت و نکات تخصصی مرتبط با آن مطرح شده است.
رضاییاصفهانی با اشاره به فصل پنجم این جلد گفت: در این بخش موضوع تدبر و تفسیر قرآن از منظر امام شهید بررسی شده و نگاه ویژه ایشان به تدبر، ضرورت تدبر، نقش آن در معرفتافزایی و پیوند آن با تفسیر قرآن منعکس شده است.
وی افزود: فصل ششم نیز به موضوع حفظ قرآن از منظر رهبر شهید اختصاص دارد و در آن آثار، اهمیت و جایگاه حفظ قرآن، رابطه آن با تکرار، روانخوانی و نقش آن در زمینهسازی برای تدبر مورد بررسی قرار گرفته است.
رضاییاصفهانی: در دیدار رمضان سال ۱۴۰۳ با امام شهید به ایشان عرض کردم که براساس توصیهای که پیشتر درباره استخراج قواعد زندگی از قرآن فرموده بودید، حدود ۳۰۰ قاعده قرآنی را استخراج و در قالب سه جلد کتاب تدوین کردهایم. تصور میکردم این موضوع در میان گفتوگوهای متعدد آن جلسه فراموش شده باشد، اما دو شب بعد از دفتر ایشان با من تماس گرفتند و نسخه کتاب را درخواست کردند. پس از آن نیز بارها پیگیر این مجموعه بودند و به مهمانان خود معرفی میکردند. این دقت، حافظه و اهتمام ویژه ایشان به مباحث قرآنی، با وجود مسئولیتهای سنگین سیاسی و اجتماعی، حقیقتاً شگفتانگیز بود
مؤلف «قرآن و اندیشههای راهبردی امام شهید» در ادامه به معرفی جلد دوم این مجموعه پرداخت و اظهار کرد: مباحث جلد دوم کاملاً تخصصی است و بیشتر برای افرادی کاربرد دارد که در حوزه علوم و معارف قرآنی مطالعات عمیق داشتهاند؛ از جمله دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری علوم قرآن و حدیث و طلاب سطوح عالی حوزه.
وی گفت: فصل نخست این جلد به علوم قرآن از منظر امام شهید اختصاص دارد. در این بخش تلاش کردهایم مجموعه مباحث علوم قرآنی مطرحشده در سخنان و نوشتههای ایشان را گردآوری کنیم. یکی از مهمترین محورهای این فصل، نظریه «مرجعیت علمی قرآن» است که امام شهید در کنگره قرآن و علوم انسانی مطرح کردند. ایشان معتقد بودند قرآن باید در حوزههای مختلف علوم حوزوی و دانشگاهی مرجعیت داشته باشد و علوم انسانی نیز براساس قرآن بازخوانی و بازآفرینی شود تا زمینه شکلگیری علوم انسانی اسلامی فراهم آید.
رضاییاصفهانی ادامه داد: هر چند این نظریه همچنان نیازمند پژوهشهای گسترده است، اما پس از طرح آن، موضوع مرجعیت علمی قرآن بهعنوان دو واحد درسی در مقاطع دکتری و سطح چهار حوزه مورد توجه قرار گرفت و آثار متعددی نیز در این زمینه تألیف شد.
وی درباره فصل دوم جلد دوم اظهار کرد: این فصل به روششناسی تفسیر ایشان اختصاص دارد. در این بخش مبانی تفسیری، قواعد تفسیری، روشها و گرایشهای تفسیری ایشان از دل مجموعه تفاسیر استخراج شده است.
رضاییاصفهانی تأکید کرد: با صراحت عرض میکنم که امام خامنهای صاحب نظریه تفسیری هستند. بسیاری از مفسران درباره تفسیر سخن گفتهاند، اما دارای نظریه منسجم تفسیری نیستند. ایشان از سال ۱۳۴۳ که جلسات تفسیر خود را در مشهد آغاز کردند تا سالهای پس از انقلاب، یک منظومه منسجم تفسیری را شکل دادهاند که شامل مبانی، قواعد، روشها و گرایشهای تفسیری است.
وی افزود: در حوزه گرایشها، رویکردهای اجتماعی، سیاسی، اخلاقی و تربیتی در آثار ایشان برجسته است. همچنین از روشهای گوناگونی همچون تفسیر قرآن به قرآن، تفسیر روایی، عقلی، علمی، اشاری و اجتهادی بهره بردهاند و در مقابل، تفسیر به رأی را بهشدت مردود میدانستند.
رضاییاصفهانی با اشاره به فصل سوم این جلد گفت: این فصل به نوآوریهای قرآنی ایشان اختصاص دارد؛ از نوآوری در مبانی و قواعد تفسیر گرفته تا نوآوری در روشهای اجرایی تفسیر.
وی در توضیح یکی از این نوآوریها اظهار کرد: یکی از ویژگیهای برجسته تفسیر ایشان، تطبیق مستقیم آیات بر مسائل روز است. برای نمونه، وقتی آیه «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» را تفسیر میکنند، بلافاصله مصادیق معاصر آن را در موضوعاتی مانند آمریکا، رژیم صهیونیستی و تحولات منطقه نشان میدهند. این در حالی است که بسیاری از تفاسیر پس از بیان مفاهیم لغوی، روایی و تفسیری، وارد عرصه تطبیقهای عینی نمیشوند.
وی ادامه داد: ایشان در سراسر مباحث تفسیری خود، امتداد آیات قرآن در زندگی سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مسلمانان معاصر را نشان دادهاند و این از نوآوریهای مهم ایشان در عرصه تفسیر است.
رضاییاصفهانی همچنین به نوآوریهای عملی ایشان اشاره کرد و گفت: طرح تربیت ۱۰ میلیون حافظ قرآن، راهاندازی کرسیهای تلاوت در مساجد، تأکید بر قرائت ترجمه تفسیری قرآن در مساجد و دعوت به پیشرفت علمی بر پایه قرآن، از جمله مهمترین نوآوریهای عملی ایشان به شمار میرود.
وی درباره فصل چهارم جلد دوم اظهار کرد: این فصل به اندیشههای راهبردی قرآنی ایشان اختصاص دارد؛ اندیشههایی تحولآفرین و تمدنساز که در مباحثی همچون تمدن نوین اسلامی، فرهنگ اسلامی و غربی، تقابل فرهنگی و همچنین هنر در اسلام و قرآن نمود یافته است.
رضاییاصفهانی افزود: برخی ارزیابان این اثر پس از مطالعه بخش «هنر در اسلام» تصریح کرده بودند که از میزان استناد و استحکام قرآنی مباحث ایشان شگفتزده شدهاند و این نشان میدهد چه سرمایههای عظیمی در اختیار جامعه اسلامی قرار دارد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به معرفی تفاسیر امام شهید پرداخت و گفت: تفسیر سورههای حمد، بقره، برائت، مجادله، حشر و تغابن از جمله آثار تفسیری ایشان است. تفسیر سوره برائت از نظر تخصصی بسیار قوی و عمیق است و تفسیر سوره حمد نیز به دلیل روانی و سادگی، برای دانشجویان و عموم مخاطبان مناسب است.
رضاییاصفهانی همچنین از گردآوری آثار مرتبط با فعالیتهای قرآنی ایشان خبر داد و گفت: تمامی کتابها، مقالات، پایاننامهها و سایتهایی که درباره فعالیتهای قرآنی ایشان تولید شده بود جمعآوری کردیم که فهرست آنها به تنهایی به حدود ۸۰۰ صفحه رسید. این مجموعه از طریق سایت و کانال کنگره به صورت رایگان در اختیار علاقهمندان قرار گرفته است.
وی با اشاره به تأثیرپذیری تفسیری ایشان اظهار کرد: ایشان در روش تفسیر قرآن به قرآن از علامه طباطبایی، در رویکرد سیاسی از امام خمینی (ره) و در برخی گرایشهای اجتماعی از آثاری همچون المنار رشیدرضا، فی ظلال القرآن سید قطب و تفسیر وهبه زحیلی تأثیر پذیرفتهاند، البته نه در محتوا، بلکه در شیوهها و رویکردهای تفسیری.
رضاییاصفهانی درباره مبانی خاص تفسیری آیتالله العظمی خامنهای نیز گفت: ایشان قرآن را صرفاً کتابی فردی نمیدانند، بلکه آن را کتابی اجتماعی، وحدتآفرین، انقلابساز، تمدنساز و مبارزهکننده با استکبار معرفی میکنند و این نگاه در سراسر تفاسیر ایشان مشهود است.
وی در پایان با نقل خاطرهای از دیدار رمضانی سال ۱۴۰۳ با امام شهید اظهار کرد: در آن دیدار به ایشان عرض کردم که براساس توصیهای که پیشتر درباره استخراج قواعد زندگی از قرآن فرموده بودند، حدود ۳۰۰ قاعده قرآنی را استخراج و در قالب سه جلد کتاب تدوین کردهایم. تصور میکردم این موضوع در میان گفتوگوهای متعدد آن جلسه فراموش شده باشد، اما دو شب بعد از دفتر ایشان با من تماس گرفتند و نسخه کتاب را درخواست کردند. پس از آن نیز بارها پیگیر این مجموعه بودند و به مهمانان خود معرفی میکردند. این دقت، حافظه و اهتمام ویژه ایشان به مباحث قرآنی، با وجود مسئولیتهای سنگین سیاسی و اجتماعی، حقیقتاً شگفتانگیز بود.
رضاییاصفهانی در پایان ابراز امیدواری کرد که جامعه اسلامی قدردان نعمت امام شهید، شهدای انقلاب اسلامی و رهبر جدید انقلاب اسلامی باشد.
انتهای پیام
