«ستارههای خرمشهر» تاریخ کمتر روایتشده دفاع مقدس را روایت میکند
نویسنده و کارگردان مستند «ستارههای خرمشهر» با تأکید بر اینکه هنوز بخش بزرگی از تاریخ دفاع مقدس روایت نشده است، گفت: پرداختن به شخصیتها و روایتهای کمتر شنیدهشده، راهی برای تکمیل حافظه تاریخی کشور و جلوگیری از تکرار در تولید آثار مستند است.
سید مصطفی سیدالحسینی، فیلمساز مستند در گفتوگو با ایکنا با بیان اینکه مجموعه مستند «ستارههای خرمشهر» تلاشی برای بازخوانی بخشی از تاریخ کمتر روایتشده مقاومت مردم خرمشهر است، اظهار کرد: این مجموعه در پنج قسمت تولید شده و هر قسمت به یکی از شخصیتهای تأثیرگذار مقاومت خرمشهر میپردازد؛ شخصیتهایی که با وجود نقش تعیینکننده در روزهای آغازین جنگ تحمیلی، آنگونه که شایسته بوده در آثار مستند و تصویری معرفی نشدهاند.
وی با بیان اینکه هدف اصلی این مجموعه تنها بازگویی چند روایت تاریخی نیست، بلکه تلاش شده است تا مخاطب با ابعاد شخصیتی، شیوه زندگی، نوع تفکر، مسئولیتپذیری و نقش اجتماعی این افراد نیز آشنا شود، گفت: در سالهای گذشته بیشتر روایتهای تصویری دفاع مقدس بر شخصیتهای شناختهشده متمرکز بوده، اما هنوز افراد بسیاری وجود دارند که سهم بزرگی در مقاومت خرمشهر داشتهاند و نام و خاطره آنان کمتر به حافظه عمومی راه یافته است. از همین رو تصمیم گرفتیم در قالب مجموعهای مستند، به سراغ این چهرهها برویم و روایت زندگی آنان را بر پایه اسناد، مصاحبهها، تصاویر آرشیوی و بازسازیهای مستند ارائه کنیم تا بخشی از این خلأ تاریخی جبران شود.
وی درباره ساختار این مجموعه توضیح داد: «ستارههای خرمشهر» در پنج قسمت پنجاه دقیقهای برای شبکه مستند سیما تولید شده و اکنون مراحل پایانی آمادهسازی خود را پشت سر میگذارد. هر قسمت به یکی از شخصیتهای موثر مقاومت خرمشهر از جمله شهید محمد جهانآرا، شهید فتحالله افشاری، مرحوم حروسی، برادران نورانی و شهید عبدالرضا موسوی اختصاص یافته است. البته تلاش ما این نبوده که صرفاً زندگینامه این افراد را روایت کنیم، بلکه کوشیدهایم نقش آنان را در شکلگیری مقاومت مردمی، سازماندهی نیروها و مدیریت شرایط بحرانی روزهای نخست جنگ به تصویر بکشیم. اگر بخواهیم تاریخ دفاع مقدس را به درستی روایت کنیم، باید از نگاه تکبعدی فاصله بگیریم و به سراغ شخصیتهایی برویم که هر کدام بخشی از پازل مقاومت را کامل میکنند؛ شخصیتهایی که شاید در میان مردم کمتر شناخته شده باشند، اما بدون شناخت آنان، روایت مقاومت خرمشهر نیز کامل نخواهد بود.
کمبود منابع مکتوب و ثبتنشدن خاطرات
این مستندساز درباره روند تحقیق و تولید مجموعه نیز گفت: مهمترین دشواری ما، کمبود منابع مکتوب و ثبتنشدن بسیاری از خاطرات بود. وقتی برای ساخت این مجموعه وارد مرحله پژوهش شدیم، متوجه شدیم درباره بسیاری از شخصیتهایی که قرار بود موضوع فیلم قرار گیرند، منابع بسیار محدودی وجود دارد و در برخی موارد حتی تاریخ شفاهی آنان نیز ثبت نشده است. طبیعی است وقتی بیش از سه دهه از آن حوادث گذشته باشد، بخشی از شاهدان عینی از دنیا رفتهاند و بخشی دیگر نیز جزئیات بسیاری از خاطرات را فراموش کردهاند. بنابراین ناچار بودیم از کنار هم قرار دادن روایتهای مختلف، مطالعه کتابهای محدود موجود، بررسی اسناد و گفتوگو با خانوادهها، دوستان و همرزمان این افراد، تصویری دقیقتر از زندگی آنان ترسیم کنیم. این شیوه اگرچه زمانبر و دشوار بود، اما باعث شد روایت نهایی بر پایه پژوهشی گسترده شکل بگیرد و صرفا به نقل چند خاطره پراکنده محدود نشود.
سیدالحسینی با اشاره به اینکه در این مجموعه از شیوههای مختلف روایت استفاده شده است، بیان کرد: صرف استفاده از تصاویر آرشیوی برای روایت چنین موضوعی کافی نبود، زیرا از بسیاری از شخصیتهای مورد نظر تصویر و فیلم قابل توجهی در دسترس وجود نداشت. به همین دلیل علاوه بر بهرهگیری از اسناد تصویری موجود، از بازسازیهای مستند نیز استفاده کردیم تا مخاطب بتواند فضای آن روزها را بهتر درک کند. بخش دیگری از روایت نیز بر پایه گفتوگو با افرادی شکل گرفته که یا خود در متن حوادث حضور داشتهاند یا سالها درباره مقاومت خرمشهر پژوهش کردهاند. فیلمبرداری این مجموعه در تهران، خرمشهر و اهواز انجام شده و تلاش کردهایم با حفظ اصالت مکانها، فضای واقعی روزهای مقاومت را بازآفرینی کنیم. در واقع هدف این بوده که مخاطب تنها شنونده یک روایت تاریخی نباشد، بلکه بتواند با فضای آن دوران ارتباطی عینیتر برقرار کند.
وی درباره انتخاب شخصیتهای این مجموعه نیز اظهار کرد: یکی از سیاستهای اصلی ما این بود که در کنار چهرههای شناختهشده، به سراغ افرادی برویم که کمتر درباره آنان سخن گفته شده است. طبیعی است شهید جهانآرا نامی آشنا برای بسیاری از مردم است، اما در کنار وی شخصیتهای ارزشمند دیگری نیز حضور داشتند که نقش مهمی در مقاومت خرمشهر ایفا کردند و کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند. تصور میکنم اگر مستندسازی تنها به تکرار روایتهای شناختهشده محدود شود، بخش مهمی از تاریخ ناگفته باقی خواهد ماند. به همین دلیل تلاش کردیم این مجموعه صرفا بازتولید اطلاعات موجود نباشد، بلکه روایتهای تازهای را نیز در اختیار مخاطبان قرار دهد. شاید مهمترین ویژگی «ستارههای خرمشهر» همین باشد که مخاطب با چهرههایی روبهرو میشود که تاکنون کمتر درباره آنان شنیده یا تصویری از زندگی و نقش آنان در دوران جنگ دیده است.
این مستندساز در ادامه با اشاره به جایگاه شهید محمد جهانآرا در این مجموعه گفت: هر چند یکی از قسمتهای مستند به طور کامل به زندگی و نقش این شهید اختصاص دارد، اما حضور وی در سایر قسمتها نیز به خوبی احساس میشود، زیرا بسیاری از شخصیتهایی که درباره آنان سخن گفتهایم، در تعامل مستقیم با شهید جهانآرا قرار داشتهاند. هنگام آغاز پژوهش متوجه شدم برخلاف جایگاه مهم این فرمانده، آثار مستند شاخص و روزآمدی که بتواند ابعاد مختلف شخصیت وی را برای نسل امروز تبیین کند، چندان فراوان نیست. همین مسئله انگیزه ما را برای پرداخت دوباره به این شخصیت افزایش داد. تلاش کردیم شهید جهانآرا را نه صرفاً به عنوان یک فرمانده نظامی، بلکه به عنوان مدیری تاثیرگذار، اندیشمند و الهامبخش معرفی کنیم؛ شخصیتی که نقش مهمی در سازماندهی مقاومت مردمی خرمشهر داشت و بسیاری از نیروهای حاضر در میدان با هدایت و اعتماد وی توانستند مسئولیتهای مهم خود را به انجام برسانند. یکی از نکاتی که برای ما اهمیت فراوان داشت، فاصله گرفتن از تصویرهای کلیشهای و تکراری بود.
وی افزود: قهرمانان واقعی دفاع مقدس نیازی به اسطورهسازی اغراقآمیز ندارند، زیرا زندگی واقعی آنان به اندازه کافی الهامبخش است. اگر شخصیتهای تاثیرگذار جنگ را صرفاً به صورت افرادی دستنیافتنی و فرازمینی معرفی کنیم، نسل امروز نمیتواند میان خود و آنان ارتباط برقرار کند. در حالی که این افراد از دل همین جامعه برخاسته بودند، دغدغههای انسانی داشتند، زندگی معمولی داشتند و در شرایط حساس، مسئولیت بزرگی را پذیرفتند. به همین دلیل تلاش کردیم در «ستارههای خرمشهر» تصویری واقعی، مستند و قابل لمس از این شخصیتها ارائه دهیم؛ تصویری که نشان دهد انسانهای معمولی نیز میتوانند در شرایط دشوار، تصمیمهایی بزرگ بگیرند و به قهرمانان تاریخ تبدیل شوند. از نگاه من، تاثیرگذاری چنین روایتی بسیار بیشتر از ساختن تصویری آرمانی و دور از دسترس است.
وی در ادامه با اشاره به وضعیت شخصیتپردازی در سینمای مستند ایران گفت: یکی از چالشهای جدی ما این است که هنگام ساخت پرتره شخصیتهای ملی و انقلابی، معمولاً با نوعی محافظهکاری مواجه میشویم. این نگاه فقط به حوزه دفاع مقدس محدود نیست، بلکه در بسیاری از مستندهای پرتره نیز دیده میشود. خانوادهها، دوستان و اطرافیان شخصیتها اغلب انتظار دارند تنها ویژگیهای مثبت فرد مطرح شود و کمتر تمایل دارند ابعاد انسانی و طبیعی زندگی آنان نیز روایت شود. در حالی که در مستندسازی حرفهای، شناخت کامل یک شخصیت زمانی شکل میگیرد که مخاطب با تمامی ابعاد زندگی او آشنا شود. البته این مسئله تا حد زیادی به فرهنگ عمومی جامعه نیز بازمیگردد؛ فرهنگی که هنوز پذیرش روایتهای چندوجهی از شخصیتهای شناختهشده برای آن آسان نیست. به همین دلیل مستندساز ناچار است میان وفاداری به واقعیت و حساسیتهای فرهنگی تعادل برقرار کند تا هم حقیقت روایت شود و هم شأن شخصیتها حفظ شود.
تولید آثار مستند در حوزه دفاع مقدس
این مستندساز درباره شرایط تولید آثار مستند در حوزه دفاع مقدس نیز اظهار کرد: برخلاف تصور برخی افراد، ساخت مستند در این حوزه اصلا کار آسانی نیست. شاید در نگاه نخست چنین به نظر برسد که به دلیل وجود نهادهای مختلف فرهنگی، امکانات مناسبی برای تولید این آثار فراهم است، اما در عمل با دشواریهای فراوانی روبهرو هستیم. یکی از مشکلات این است که گاهی تصور میشود درباره دفاع مقدس آثار فراوانی ساخته شده و دیگر ضرورتی برای پرداختن دوباره به این موضوع وجود ندارد، در حالی که هنوز صدها سوژه مهم و روایت ناگفته باقی مانده است. همین نگاه باعث میشود برخی طرحهای پژوهشی و تولیدی با سختی بیشتری به مرحله تصویب برسند. از سوی دیگر، مستندساز برای یافتن اسناد معتبر، گفتوگو با شاهدان عینی و انجام پژوهشهای میدانی باید زمان و انرژی فراوانی صرف کند و این فرآیند معمولا طولانیتر از تولید بسیاری از مستندهای دیگر است.
وی افزود: یکی دیگر از مشکلات، فاصله زمانی زیادی است که از دوران جنگ گذشته است. اکنون وقتی برای ثبت روایتهای مقاومت خرمشهر یا دیگر حوادث دفاع مقدس به سراغ افراد میرویم، با این واقعیت روبهرو میشویم که بسیاری از شاهدان اصلی دیگر در میان ما نیستند و بخشی از خاطرات نیز به مرور زمان کمرنگ شده است. اگر ثبت تاریخ شفاهی زودتر انجام میشد، امروز منابع بسیار غنیتری در اختیار مستندسازان قرار داشت. متاسفانه درباره برخی شخصیتهای تأثیرگذار، نه کتاب جامع وجود دارد، نه اسناد تصویری کافی و نه گفتوگوهای مفصل و ثبتشده. بنابراین مستندساز ناچار است قطعات پراکنده اطلاعات را کنار هم قرار دهد تا بتواند روایتی مستند و قابل اتکا ارائه کند. این مسئله اهمیت توجه به ثبت تاریخ شفاهی را بیش از گذشته نشان میدهد، زیرا اگر امروز نیز در این زمینه تعلل کنیم، بخشی دیگر از حافظه تاریخی کشور برای همیشه از دست خواهد رفت.
سیدالحسینی با تأکید بر ضرورت پرداختن به روایتهای کمتر شنیدهشده گفت: جامعه امروز بیش از هر زمان دیگری به روایتهای تازه نیاز دارد. مخاطب وقتی احساس میکند بار دیگر همان داستانهای تکراری را میبیند، طبیعی است که ارتباط کمتری با اثر برقرار کند. اما اگر مستندساز بتواند زاویهای تازه از یک واقعه تاریخی را کشف و روایت کند، مخاطب نیز با اشتیاق بیشتری آن را دنبال خواهد کرد. به اعتقاد من دفاع مقدس هنوز سرشار از چنین ظرفیتهایی است. شخصیتهای بسیاری وجود دارند که نقش مهمی در حوادث آن دوران داشتهاند، اما نامشان حتی برای علاقهمندان این حوزه نیز ناآشناست. اگر بتوانیم این افراد را با پژوهش دقیق و روایت جذاب معرفی کنیم، هم به غنای تاریخنگاری جنگ کمک کردهایم و هم آثار مستند از تکرار فاصله خواهند گرفت. به همین دلیل هم در «ستارههای خرمشهر» و هم در دیگر آثارم همواره تلاش کردهام به سراغ سوژههایی بروم که کمتر دیده شدهاند.
مستندسازی دفاع مقدس؛ مسئولیتی فرهنگی و تاریخی
وی درباره انگیزه خود برای ادامه فعالیت در حوزه مستندهای دفاع مقدس نیز بیان کرد: هر بار که وارد یک پژوهش تازه میشوم، با روایتهایی روبهرو میشوم که نشان میدهد هنوز بخش زیادی از تاریخ این سرزمین روایت نشده است. همین مسئله انگیزه مرا برای ادامه این مسیر افزایش میدهد. احساس میکنم مستندساز وظیفه دارد پیش از آنکه خاطرات نسل اول دفاع مقدس به فراموشی سپرده شود، آنها را ثبت و برای آیندگان حفظ کند. این مسئولیت تنها ثبت چند خاطره نیست، بلکه حفظ بخشی از هویت تاریخی کشور است. اگر امروز این روایتها جمعآوری نشود، فردا دیگر امکان بازسازی دقیق بسیاری از وقایع وجود نخواهد داشت. مستندسازی در حوزه دفاع مقدس، علاوه بر ارزش هنری، یک مسئولیت فرهنگی و تاریخی نیز به شمار میآید و باید با پژوهش عمیق، دقت علمی و نگاه حرفهای دنبال شود.
سیدالحسینی در ادامه با اشاره به مستند «پوتینهای زنانه» اظهار کرد: ایده ساخت این اثر پیش از تولید فیلم سینمایی «دسته دختران» در ذهن ما شکل گرفته بود و ریشه آن به پژوهش دانشگاهی همسرم، خانم امیری، بازمیگردد. پایاننامه کارشناسی ارشد ایشان در رشته مطالعات زنان، به تجربه زیسته زنانی اختصاص داشت که در روزهای مقاومت خرمشهر در خط مقدم حضور داشتند. در جریان این پژوهش با گروهی از دختران ۱۷ و ۱۸ ساله خرمشهری آشنا شدیم که پیش از آغاز جنگ آموزشهای نظامی دیده بودند و در دوران مقاومت، مسئولیت نگهداری و پشتیبانی مهمات سپاه خرمشهر را بر عهده داشتند. آنچه بیش از هر چیز برای ما شگفتانگیز بود، گمنام ماندن این زنان در طول سالهای پس از جنگ بود. با وجود نقش تعیینکنندهای که در حساسترین روزهای مقاومت داشتند، کمتر کسی آنان را میشناخت و روایت دقیقی از فعالیتهایشان ارائه نشده بود. همین مسئله انگیزه اصلی ما برای ساخت «پوتینهای زنانه» شد. پس از اکران «دسته دختران» نیز احساس کردیم هنوز روایت مستندی که بتواند واقعیت زندگی این زنان را از زبان خودشان بیان کند، شکل نگرفته است و همین موضوع عزم ما را برای تولید این اثر جدیتر کرد.
وی با تأکید بر اینکه مستند ظرفیت ویژهای برای روایت حقیقت دارد، بیان کرد: ویژگی مهم سینمای مستند این است که میتواند بدون واسطه و با اتکا به واقعیت، مخاطب را با یک رخداد تاریخی روبهرو کند. به همین دلیل از همان ابتدای تولید تصمیم گرفتیم روایت این زنان بر پایه پژوهش دقیق و گفتوگوهای مستقیم با خود آنان شکل گیرد. اگرچه پیش از آغاز تولید، پژوهش دانشگاهی ارزشمندی انجام شده بود، اما آن پژوهش برای ساخت یک اثر سینمایی کافی نبود. به همین دلیل نزدیک به یک سال مرحله پیشتولید را پشت سر گذاشتیم و پژوهش سینمایی مستقلی انجام دادیم. دوباره با این بانوان گفتوگو کردیم، روایتهای مختلف را با یکدیگر تطبیق دادیم و ماهها صرف نگارش فیلمنامه شد تا کوچکترین جزئیات نیز بر پایه واقعیت ثبت شود. دغدغه اصلی ما این بود که از حقیقت فاصله نگیریم و تصویری دقیق از شرایط، دغدغهها، انگیزهها و احساسات این زنان ارائه دهیم؛ زنانی که در سختترین روزهای مقاومت، مسئولیتی سنگین را پذیرفته بودند و در عین حال تجربهای کاملا متفاوت از حضور در میدان جنگ داشتند.
این مستندساز درباره نگاه ویژه فیلم به زنان حاضر در مقاومت خرمشهر نیز تصریح کرد: یکی از مهمترین تفاوتهای «پوتینهای زنانه» با بسیاری از آثار پیشین، توجه به زاویه دید زنان است. تاکنون آثار متعددی درباره حضور بانوان در دفاع مقدس ساخته شده، اما اغلب این آثار با نگاهی مردانه به روایت وقایع پرداختهاند. تلاش کردیم به تحربه زیسته زنانی اختصاص داشته باشد که در دفاع مقدس هشت ساله در خط مقدم حضور داشتند؛ اینکه حضور یک زن در فضای جنگ چه ویژگیهایی دارد، چه دغدغههایی را تجربه میکند، چگونه میان روحیه لطیف زنانه و مسئولیت سنگین نظامی تعادل برقرار میکند و چه انگیزههایی او را در آن شرایط دشوار به ادامه مسیر ترغیب میکند. برای ما بسیار مهم بود که انگیزههای واقعی این بانوان بدون اغراق و شعارزدگی بازگو شود، زیرا خود آنان نیز تأکید داشتند آنچه سالها از آنان نقل شده، همه حقیقت نبوده است. از همین رو کوشیدیم تصویری ارائه کنیم که بیش از هر چیز بر واقعیت استوار باشد و مخاطب بتواند با شخصیتهای اصلی فیلم ارتباطی صمیمی و باورپذیر برقرار کند.
وی درباره فضای احساسی این مستند نیز اظهار کرد: جنگ ذاتا با تلخی همراه است و نمیتوان از روایت آن، رنج، فقدان و اندوه را حذف کرد، اما تلاش کردیم فیلم تنها بر این جنبهها متمرکز نباشد. در کنار لحظات تلخ، خاطرات شیرین، روحیه امید، همدلی و صمیمیت میان این دختران نیز بخش مهمی از روایت را تشکیل میدهد. آنان با وجود همه سختیها، عشق عمیقی به خرمشهر داشتند و دفاع از شهرشان را وظیفهای انسانی و اعتقادی میدانستند. یکی از بخشهای تاثیرگذار فیلم نیز به رابطه این گروه با شهید محمد جهانآرا اختصاص دارد. براساس روایتهای ثبتشده، این شهید از نخستین افرادی بود که ایده آموزش دختران خرمشهری را مطرح کرد و پس از آغاز جنگ نیز با اعتماد کامل، مسئولیتهای مهمی را به آنان سپرد. پس از شهادت شهید جهانآرا، این بانوان احساس میکردند علاوه بر فرمانده، مهمترین حامی خود را نیز از دست دادهاند و همین اتفاق، نقطه عطفی در ادامه حضور آنان در جبهه محسوب میشد. این بخش از روایت، براساس خاطرات مستقیم اعضای این گروه بازسازی شده و از منظر تاریخی نیز کمتر مورد توجه قرار گرفته بود.
سیدالحسینی در پایان درباره بازخوردهای «پوتینهای زنانه» گفت: این مستند نخستین بار در بخش جایزه شهید آوینی جشنواره «سینماحقیقت» به نمایش درآمد و خوشبختانه با استقبال مخاطبان روبهرو شد. بسیاری از تماشاگران پس از نمایش فیلم تأکید داشتند که برای نخستین بار با چنین روایتی از زنان مقاومت خرمشهر آشنا شدهاند و همین تازگی، مهمترین ویژگی اثر بود. پس از جشنواره نیز فیلم در چند اکران تخصصی و دانشگاهی به نمایش درآمد و واکنشهای مثبتی از سوی مخاطبان، بهویژه دانشجویان و پژوهشگران حوزه مطالعات زنان دریافت کرد. اگر این مستند در بسترهای مناسب اکران آنلاین و نمایش عمومی قرار گیرد، میتواند مخاطبان گستردهتری پیدا کند، زیرا موضوع آن تنها به تاریخ جنگ محدود نمیشود، بلکه درباره نقش زنان، مسئولیت اجتماعی، هویت، ایثار و بخشی از حافظه تاریخی ملت ایران سخن میگوید. امیدوارم این اثر بتواند زمینهای برای تولید آثار بیشتر درباره زنان گمنامی باشد که در سالهای دفاع مقدس نقشی بزرگ ایفا کردند، اما هنوز آنگونه که شایسته است به جامعه معرفی نشدهاند.
انتهای پیام
