اربعین بزرگترین روایت انسانی برای سینما محسوب می‌شود

حجت‌الله سیفی، کارگردان سینما و تلویزیون در گفت‌وگو با ایکنا با بیان اینکه راهپیمایی اربعین یک حرکت بنیادی و ریشه‌دار در فرهنگ تشیع است که از گذشته تا امروز به عنوان نماد وحدت، همدلی و ارادت به امام حسین(ع) شناخته می‌شود، اظهار کرد: اربعین صرفا یک اجتماع مذهبی یا یک آیین عبادی نیست، بلکه جریانی تمدنی است که در طول تاریخ شکل گرفته و امروز به یکی از بزرگترین جلوه‌های همبستگی میان پیروان مکتب اهل بیت(ع) تبدیل شده است. آنچه در این حرکت عظیم مشاهده می‌کنیم، تنها حضور میلیون‌ها زائر در یک مسیر نیست، بلکه فرهنگی است که بر پایه ایثار، محبت، همدلی و عدالت خواهی بنا شده و هر سال ابعاد گسترده تری پیدا می‌کند. اگر بخواهیم اربعین را تنها در قالب یک مراسم مذهبی تعریف کنیم، بخش مهمی از حقیقت آن را نادیده گرفته‌ایم. این حرکت در واقع ادامه همان مسیری است که امام حسین(ع) با قیام خود آغاز کرد. قیامی که هدف آن احیای ارزش‌های دینی، مقابله با ظلم و دفاع از کرامت انسان بود. از این منظر، اربعین نقطه پایان عاشورا نیست، بلکه استمرار همان جریان حق‌طلبی است که از کربلا آغاز شد و در فرهنگ شیعه تا امروز ادامه یافته است. براساس اعتقاد شیعیان نیز این مسیر تا ظهور حضرت مهدی(عج) امتداد خواهد داشت و به تحقق عدالت جهانی منجر می‌شود.

وی با اشاره به جلوه‌های اجتماعی راهپیمایی اربعین گفت: یکی از ویژگی‌های مهم این حرکت، شکل‌گیری یک جامعه بزرگ انسانی بر پایه همدلی و ایثار است. در این مسیر، انسان‌ها فارغ از ملیت، زبان، قومیت و جایگاه اجتماعی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند. مردم عراق، به ویژه ساکنان نجف، کربلا و شهرها و روستاهای مسیر، خانه های خود را در اختیار زائران قرار می‌دهند و هر آنچه در طول سال اندوخته‌اند، با عشق در راه خدمت به زائران امام حسین(ع) هزینه می‌کنند. این رفتار تنها یک میزبانی ساده نیست، بلکه جلوه‌ای از فرهنگی است که انسان را به گذشت، نوع دوستی و مشارکت اجتماعی دعوت می‌کند. در اربعین، مفهوم مالکیت فردی تا حد زیادی جای خود را به مشارکت جمعی می‌دهد. انسان ها احساس می‌کنند سرمایه، امکانات و توانایی هایشان متعلق به همه کسانی است که در این مسیر حضور دارند. این فرهنگ، نمونه‌ای از جامعه آرمانی مبتنی بر عدالت، همدلی و تعاون را به نمایش می‌گذارد؛ جامعه‌ای که در آن انسان‌ها برای خدمت به یکدیگر از منافع شخصی خود عبور می‌کنند. همین ویژگی سبب شده است که اربعین در سال‌های اخیر توجه بسیاری از ملت‌های جهان را به خود جلب کند و به عنوان یک پدیده فرهنگی و اجتماعی مورد مطالعه قرار گیرد.

این کارگردان سینما و تلویزیون با بیان اینکه اربعین امروز به یک جریان تأثیرگذار جهانی تبدیل شده است، اظهار کرد: طبیعی است که چنین حرکتی واکنش‌های مختلفی را به همراه داشته باشد. عده‌ای با نگاه مثبت به آن می‌نگرند و آن را نماد صلح، همبستگی و مقاومت فرهنگی می‌دانند و عده‌ای دیگر تلاش می‌کنند این حقیقت را نادیده بگیرند یا اهمیت آن را کمرنگ جلوه دهند. اما واقعیت این است که نمی‌توان چنین جریان عظیمی را انکار کرد. همان گونه که نمی‌توان آثار یک طوفان را نادیده گرفت، آثار فرهنگی و اجتماعی اربعین نیز هر سال بیش از گذشته در جهان نمایان می‌شود و دامنه تاثیرگذاری آن گسترش می‌یابد. اربعین تنها یک حرکت احساسی نیست، بلکه حامل یک پیام روشن در برابر ظلم، استعمار و زورگویی است. همان گونه که امام حسین(ع) در برابر حکومت ظلم ایستاد و حاضر به بیعت با یزید نشد، امروز نیز این فرهنگ به مردم جهان یادآوری می‌کند که عزت، آزادی و عدالت ارزش‌هایی هستند که نباید در برابر قدرت‌های ستمگر از آنها دست کشید. به همین دلیل است که بسیاری از ملت‌ها، حتی اگر پیرو مکتب تشیع نباشند، پیام انسانی عاشورا و اربعین را درک می‌کنند و با آن احساس نزدیکی دارند.

یکی از ویژگی‌های مهم این حرکت، شکل‌گیری یک جامعه بزرگ انسانی بر پایه همدلی و ایثار است. در این مسیر، انسان‌ها فارغ از ملیت، زبان، قومیت و جایگاه اجتماعی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند

کارگردان فیلم «به خاطر خواهرم» با اشاره به ظرفیت‌های گسترده سینما برای بازنمایی این فرهنگ گفت: هنر، به ویژه سینما، یکی از مهم ترین ابزارهای انتقال مفاهیم انسانی است. اگر بخواهیم پیام اربعین را به مخاطبان جهان منتقل کنیم، باید از زبان هنر استفاده کنیم؛ زبانی که مرزهای جغرافیایی و زبانی را پشت سر می‌گذارد و می‌تواند با مخاطب ارتباط عاطفی و فکری برقرار کند. البته این کار نیازمند شناخت دقیق، تحقیق عمیق و پرهیز از نگاه های سطحی است، زیرا اربعین موضوعی نیست که بتوان با چند تصویر کلیشه ای یا چند صحنه از حرکت زائران، حقیقت آن را به تصویر کشید. هر انسانی که در مسیر کربلا قدم می‌گذارد، داستانی منحصر به فرد با خود دارد. یکی برای ادای نذر آمده است، دیگری برای یافتن آرامش، فردی برای تجدید عهد با آرمان های امام حسین(ع) و شخصی دیگر برای جست‌وجوی معنای زندگی. هر یک از این انسان‌ها ظرفیت خلق یک روایت سینمایی را دارند و اگر فیلمساز با دقت به زندگی و انگیزه های آنان توجه کند، می تواند آثاری ماندگار خلق کند که هم از نظر هنری ارزشمند باشند و هم حقیقت اربعین را به مخاطب منتقل کنند.

وی با تأکید بر اینکه مسیر اربعین سرشار از روایت‌های انسانی است، اظهار کرد: اگر فیلمساز تنها به نمایش جمعیت، موکب‌ها و حرکت زائران بسنده کند، بخش مهمی از حقیقت این رویداد را از دست خواهد داد. آنچه اربعین را به یک اثر ماندگار سینمایی تبدیل می‌کند، انسان‌هایی هستند که در این مسیر حضور دارند. هر زائر با انگیزه، تجربه، رنج، امید و نگاه متفاوتی قدم در این راه می‌گذارد و همین تفاوت ها ظرفیت خلق صدها و حتی هزاران داستان تاثیرگذار را فراهم می‌کند. فیلمساز باید پیش از نوشتن فیلمنامه، در میان مردم زندگی کند، با آنان گفت‌وگو داشته باشد، دغدغه‌هایشان را بشناسد و از دل واقعیت، روایت خود را استخراج کند. اربعین در ذات خود یک سفر معنوی است و هر سفر، نقطه آغاز یک تحول درونی محسوب می‌شود. انسان در این مسیر تنها از شهری به شهر دیگر حرکت نمی‌کند، بلکه از یک وضعیت روحی به وضعیت دیگری می‌رسد. بسیاری از زائران در طول این سفر به شناخت تازه‌ای از خود، ایمان، مسئولیت اجتماعی و مفهوم ایثار دست پیدا می‌کنند. همین دگرگونی درونی، مهم ترین عنصر دراماتیک برای خلق آثار سینمایی است. اگر نویسنده و کارگردان بتوانند این تحول را به تصویر بکشند، اثری خلق خواهد شد که حتی مخاطبی را که تجربه حضور در اربعین را نداشته است نیز تحت تاثیر قرار می‌دهد.

کارگردان فیلم «بچه‌های جسور» با بیان اینکه شناخت شخصیت امام حسین‌(ع) باید محور اصلی روایت های هنری باشد، گفت: پیش از آنکه درباره مسیر اربعین فیلم بسازیم، باید به این پرسش پاسخ دهیم که چرا میلیون‌ها انسان با وجود سختی‌های فراوان، خود را به این سفر می‌رسانند. چه عاملی سبب می‌شود انسان‌ها ساعت‌ها و روزها در گرما یا سرما پیاده حرکت کنند و این سختی را با عشق بپذیرند. پاسخ این پرسش در شناخت شخصیت، پیام و مکتب امام حسین(ع) نهفته است. تا زمانی که این شناخت به صورت عمیق در فیلمنامه وجود نداشته باشد، اثر تولید شده تنها تصویری ظاهری از اربعین ارائه خواهد کرد و قادر نخواهد بود حقیقت آن را به مخاطب منتقل کند. امام حسین(ع) برای شیعیان تنها یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه نماد آزادگی، عدالت خواهی و کرامت انسانی است. پیامبر اسلام نیز جایگاه ویژه‌ای برای ایشان قائل بود و همین پیوند عمیق، نشان می‌دهد که رسالت عاشورا در امتداد رسالت پیامبر قرار دارد. از این منظر، عاشورا صرفا یک حادثه تاریخی نیست، بلکه جریانی زنده و جاری در طول تاریخ است؛ جریانی که هر نسل باید آن را با زبان و ابزار متناسب با زمان خود بازخوانی کند. امروز سینما و رسانه مهم ترین ابزارهای این بازخوانی هستند و اگر از این ظرفیت به درستی استفاده شود، می‌توان پیام عاشورا را به نسل های آینده و حتی مخاطبان غیرمسلمان نیز منتقل کرد.

سیفی با انتقاد از رویکردهای سطحی در تولید آثار مرتبط با عاشورا و اربعین اظهار کرد: متأسفانه در سال‌های گذشته بسیاری از تولیدات به سمت شعارزدگی رفته‌اند. زمانی که اثر هنری تنها به بیان شعار اکتفا کند، مخاطب ارتباط عاطفی خود را با آن از دست می‌دهد. سینما بیش از هر چیز به روایت، شخصیت‌پردازی و حقیقت نیاز دارد. اگر شخصیت‌ها واقعی باشند و داستان از دل زندگی مردم بیرون بیاید، پیام نیز بدون آنکه به صورت مستقیم بیان شود، به مخاطب منتقل خواهد شد. هنر زمانی تاثیرگذار است که مخاطب حقیقت را در دل روایت کشف کند، نه اینکه آن را در قالب شعار بشنود.

هنر، به ویژه سینما، یکی از مهم ترین ابزارهای انتقال مفاهیم انسانی است. اگر بخواهیم پیام اربعین را به مخاطبان جهان منتقل کنیم، باید از زبان هنر استفاده کنیم؛ زبانی که مرزهای جغرافیایی و زبانی را پشت سر می‌گذارد و می‌تواند با مخاطب ارتباط عاطفی و فکری برقرار کند

وی با اشاره به نقش مدیران فرهنگی و رسانه‌ای در بهره‌گیری از ظرفیت‌های اربعین گفت: یکی از آسیب‌هایی که امروز در حوزه تولید آثار عاشورایی و اربعینی با آن روبه رو هستیم، نگاه سطحی برخی مدیران به این رویداد عظیم است. بیشتر توجه‌ها معطوف به پوشش خبری، ثبت تصاویر جمعیت، عزاداری ها و تولید مستندهای گزارشی است، در حالی که اربعین ظرفیت خلق آثار داستانی بزرگ را در خود دارد. اگر برنامه‌ریزی فرهنگی بر پایه پژوهش و شناخت دقیق از این پدیده شکل بگیرد، می‌توان ده‌ها فیلم سینمایی، مجموعه تلویزیونی و آثار نمایشی تولید کرد که هر کدام از زاویه‌ای متفاوت به این حرکت انسانی و معنوی بپردازند. این ظرفیت هنوز آن گونه که شایسته است شناخته نشده و نیازمند نگاه عمیق‌تر و آینده‌نگرانه است.

وی افزود: یکی از نکات مهمی که در اربعین همواره توجه مرا جلب کرده، واکنش افرادی است که حتی هیچ پیشینه مذهبی نسبت به این مراسم ندارند. بارها دیده ایم که خبرنگاران و مستندسازان خارجی هنگام ورود به کربلا و مشاهده میلیون‌ها انسانی که با عشق و همدلی در کنار یکدیگر حرکت می‌کنند، تحت تأثیر قرار گرفته و اشک ریخته‌اند. این واکنش ناشی از یک احساس مشترک انسانی است، زیرا فطرت انسان در برابر صحنه‌های ایثار، مهربانی و همبستگی واکنش نشان می‌دهد. همین ویژگی نشان می‌دهد که پیام عاشورا و اربعین محدود به یک جغرافیا یا یک مذهب نیست، بلکه حامل مفاهیمی جهانی مانند آزادگی، عزت، کرامت انسانی و ایستادگی در برابر ظلم است و هنر می تواند این مفاهیم را بدون نیاز به شعار برای مخاطبان جهان روایت کند.

سیفی در پایان بیان کرد: اربعین و عاشورا ظرفیت پایان ناپذیری برای خلق آثار سینمایی و تلویزیونی دارند، اما بهره‌برداری از این ظرفیت نیازمند پژوهش، صبر، شناخت تاریخی، آشنایی با فرهنگ مردم و پرهیز از نگاه‌های شتاب‌زده است. هر زائری که در مسیر کربلا قدم برمی دارد، می تواند قهرمان یک فیلم باشد و هر موکب، هر خانواده و هر روایت انسانی می‌تواند آغاز یک داستان ماندگار شود. اگر سینما به جای پرداختن به ظواهر، به عمق این تجربه انسانی و معنوی توجه کند، بی‌تردید آثار ارزشمندی تولید خواهد شد که هم در داخل کشور و هم در عرصه بین‌المللی مخاطبان گسترده‌ای خواهند داشت و می‌توانند پیام عدالت‌خواهی، کرامت انسانی، همبستگی و آزادگی نهفته در فرهنگ عاشورا و اربعین را با زبانی هنرمندانه به جهان منتقل کنند.