تلاش «میراث پنجاه ساله» برای حفظ گنجینه تعزیه
عقیل جماعتی با اشاره به روند تولید مستند «میراث پنجاه ساله» گفت: هدف اصلی این اثر صرفاً ثبت یک مراسم نیست، بلکه تلاشی برای احیای تعزیهای است که بیش از پنج دهه در میان مردم دشتستان جریان داشته و چند سالی با وقفه مواجه شده بود.
عقیل جماعتی، فیلمساز مستند، در گفتوگو با ایکنا با بیان اینکه مستند «میراث پنجاه ساله» تلاشی برای ثبت یکی از آیینهای کهن تعزیه در استان بوشهر است، اظهار کرد: این اثر با هدف ثبت و مستندسازی تعزیه «کارناوال اسرای کربلا» شکل گرفت؛ آیینی که بیش از نیم قرن در یکی از محلههای قدیمی دشتستان برگزار شده و بخشی از حافظه تاریخی و هویت فرهنگی مردم این منطقه به شمار میرود. این تعزیه تنها یک مراسم مذهبی نیست، بلکه مجموعهای از عناصر نمایشی، موسیقایی، آیینی و اجتماعی را در خود جای داده و به همین دلیل حفظ و ثبت آن اهمیت فراوانی دارد.
وی با اشاره به روند تولید این مستند افزود: تصویربرداری مرحله اصلی «میراث پنجاه ساله» به پایان رسیده و اکنون بخش عمده کار انجام شده است. این مستند حاصل ماهها حضور میدانی، مشاهده مستقیم و گفتوگو با افرادی است که سالها در برگزاری این آیین نقش داشتهاند. تلاش کردم علاوه بر ثبت تصاویر، روایتهای شفاهی، خاطرات و تجربههای نسلهای مختلف را نیز گردآوری کنم تا مخاطب تنها با یک گزارش تصویری مواجه نباشد، بلکه با پیشینه و ریشههای این سنت ارزشمند نیز آشنا شود.
جماعتی درباره علت انتخاب این سوژه گفت: پیشنهاد ساخت این مستند از سوی یکی از دوستان مطرح شد، اما برای من موضوع فقط تولید یک فیلم نبود. متولد همان محله قدیمی هستم و از کودکی با این تعزیه زندگی کردهام. سالها از محل زندگیام دور بودم، اما همواره این آیین بخشی از خاطرات و هویت من باقی ماند. زمانی که متوجه شدم این تعزیه به دلیل برخی مشکلات چند سالی متوقف شده، احساس کردم اگر امروز برای ثبت و احیای آن اقدامی نشود، ممکن است بخشی از میراث فرهنگی منطقه از بین برود و نسلهای آینده تنها نامی از آن بشنوند.
وی با تاکید بر ویژگی منحصربهفرد این آیین ادامه داد: تعزیه کارناوال اسرای کربلا با بسیاری از تعزیههای رایج کشور تفاوت دارد. در بیشتر نقاط ایران تعزیه در مکانی ثابت اجرا میشود، اما این آیین در طول محله حرکت میکند و مخاطبان نیز همراه با گروه تعزیه مسیر را طی میکنند. همین ویژگی، فضای نمایش را از یک اجرای معمولی خارج کرده و آن را به رویدادی اجتماعی و مردمی تبدیل میکند. این حرکت در کوچهها و گذرهای قدیمی، پیوند عمیقی میان مردم، تاریخ محله و روایت واقعه کربلا ایجاد میکند؛ موضوعی که برای ثبت تصویری آن برنامهریزی دقیقی انجام دادیم.
این مستندساز با بیان اینکه تعزیه فقط یک آیین مذهبی نیست، تصریح کرد: اگرچه ریشه این مراسم در فرهنگ عاشورایی قرار دارد، اما نمیتوان آن را صرفاً از منظر مذهبی بررسی کرد. تعزیه یکی از اصیلترین گونههای نمایش ایرانی است و عناصر موسیقی، روایت، بازیگری، طراحی صحنه، لباس، حرکت و حتی گویش محلی در آن نقش تعیینکننده دارند. به همین دلیل در این مستند تلاش شده است علاوه بر جنبههای اعتقادی، ظرفیتهای هنری و فرهنگی این آیین نیز مورد توجه قرار گیرد تا مخاطبان با ارزشهای چندوجهی آن آشنا شوند.
وی درباره پژوهشهای انجام شده برای تولید این اثر گفت: بخش مهمی از تحقیقات بر پایه حافظه جمعی مردم منطقه شکل گرفت. بسیاری از سالمندان محله روایتهایی را نقل کردند که در هیچ منبع مکتوبی ثبت نشده بود. این خاطرات نشان میدهد تعزیه طی دهههای گذشته تنها یک مراسم مناسبتی نبوده، بلکه بخشی از زندگی مردم محسوب میشده است. نسلهای مختلف در برگزاری آن نقش داشتهاند و همین استمرار سبب شده این آیین به یکی از مهمترین نشانههای هویت فرهنگی دشتستان تبدیل شود. تلاش کردم این روایتها در کنار تصاویر امروز قرار گیرد تا مخاطب روند تداوم و تحول این میراث پنجاه ساله را به خوبی درک کند.
تعزیه بخشی از میراث فرهنگی ایران است و ارزش آن تنها به روایت واقعه عاشورا خلاصه نمیشود. این هنر، مجموعهای از شیوههای اجرایی، موسیقی سنتی، روایتگری، ادبیات نمایشی و آیینهای بومی را در خود جای داده است
جماعتی با اشاره به تجربه شخصی خود در این آیین اظهار کرد: رابطه من با این تعزیه صرفاً در جایگاه یک مستندساز نبوده است. سالها پیش خودم تعزیهخوان بودم و حتی نسخهای که امروز در این مراسم اجرا میشود، حدود ۱۷ یا ۱۸ سال قبل به قلم من بازنویسی و آماده اجرا شد. پس از ازدواج و سکونت در جزیره خارک، به دلیل مشغلههای کاری از فضای تعزیه فاصله گرفتم، اما تولید این مستند دوباره مرا به همان مسیر بازگرداند؛ تا جایی که برای کامل شدن روایت فیلم، بار دیگر لباس تعزیه بر تن کردم و در اجرای این آیین حضور یافتم. به همین دلیل «میراث پنجاه ساله» تنها روایت یک مراسم نیست، بلکه بخشی از تجربه زیسته خودم نیز در آن بازتاب یافته است.
وی ادامه داد: هنگام آغاز تصویربرداری با مشکلات مختلفی روبهرو بودیم. چند سال وقفه در برگزاری تعزیه، بخشی از نیروهای قدیمی را از این عرصه دور کرده بود و برخی امکانات لازم نیز وجود نداشت. حتی درباره محل اجرا و فراهم شدن مقدمات کار نیز چالشهایی مطرح بود، اما همین دشواریها انگیزه بیشتری برای احیای این آیین ایجاد کرد. خوشبختانه با همراهی مردم و پیشکسوتان، دوباره زمینه اجرای تعزیه فراهم شد و این اتفاق نشان داد هنوز هم جامعه محلی نسبت به حفظ این میراث احساس مسئولیت میکند.
این مستندساز درباره جایگاه تعزیه در میان مردم دشتستان گفت: برخلاف تصور برخی افراد، استقبال از تعزیه همچنان ادامه دارد. شاید گرمای شدید جنوب کشور در برخی فصلها بر تعداد مخاطبان یا روند برگزاری تاثیر بگذارد، اما علاقه مردم نسبت به این آیین از بین نرفته است. امسال نیز پس از سالها وقفه، با برگزاری دوباره تعزیه، جمعیت قابل توجهی حضور پیدا کردند و همین استقبال نشان داد این مراسم همچنان در حافظه جمعی مردم زنده است و ظرفیت آن را دارد که نسلهای جدید را نیز با خود همراه کند.
وی با بیان اینکه نباید تعزیه را تنها در چارچوب یک مراسم مذهبی محدود کرد، افزود: تعزیه بخشی از میراث فرهنگی ایران است و ارزش آن تنها به روایت واقعه عاشورا خلاصه نمیشود. این هنر، مجموعهای از شیوههای اجرایی، موسیقی سنتی، روایتگری، ادبیات نمایشی و آیینهای بومی را در خود جای داده است. اگر امروز برای ثبت و مستندسازی چنین آثاری اقدام نکنیم، بخشی از سرمایه فرهنگی کشور را از دست خواهیم داد. مستند «میراث پنجاه ساله» نیز با همین نگاه تولید شده تا اهمیت حفظ این گنجینه برای نسلهای آینده روشن شود.
جماعتی در ادامه با اشاره به دیگر اثر خود با عنوان «اژدهای کارون» اظهار کرد: این مستند فضای متفاوتی نسبت به آثار قبلی دارد و از دل پژوهش درباره فرهنگ بومی جزیره خارک شکل گرفته است. تصویربرداری و مراحل تولید این اثر به پایان رسیده و اکنون برای حضور در جشنوارههای سینمایی آماده میشود. هرچند موضوع فیلم به باورهای مرتبط با موجودات ناشناخته و روایتهای محلی میپردازد، اما هدف آن ایجاد فضای تخیلی یا ترسناک نیست، بلکه تلاشی برای بررسی ریشههای فرهنگی و تاریخی این باورها در میان مردم منطقه است.
وی درباره شکلگیری ایده این مستند گفت: جزیره خارک سرشار از روایتها و آیینهایی است که طی سالیان طولانی میان مردم نقل شدهاند. در جریان تحقیقات با روایتهای مختلفی روبهرو شدیم که برخی از آنها به موجودات نامرئی و اتفاقات غیرقابل توضیح اشاره داشتند. همین موضوع باعث شد داستان فیلم بر محور دو شخصیت شکل بگیرد؛ یکی به وجود چنین پدیدههایی باور دارد و دیگری با نگاه عقلانی همه این روایتها را رد میکند. تقابل این دو دیدگاه، مسیر روایت را پیش میبرد و مخاطب را نیز درگیر پرسشی میکند که آیا همه این روایتها صرفا افسانه هستند یا بخشی از آنها ریشه در تجربههای واقعی مردم دارند.
جماعتی با تأکید بر اینکه «اژدهای کارون» بیش از هر چیز به ریشههای فرهنگی و اعتقادی مردم جنوب میپردازد، اظهار کرد: در جریان پژوهشهای این مستند تلاش کردیم میان روایتهای شفاهی، باورهای بومی و منابع تاریخی ارتباط برقرار کنیم. آنچه برای ما اهمیت داشت، بررسی این موضوع بود که چگونه برخی باورها طی نسلهای مختلف منتقل شده و همچنان در زندگی مردم حضور دارند. این اثر قصد ندارد درباره درستی یا نادرستی چنین روایتهایی حکم صادر کند، بلکه مخاطب را با بخشی از فرهنگ شفاهی منطقه آشنا میکند؛ فرهنگی که در طول سالیان با زندگی مردم گره خورده و بخشی از هویت اجتماعی آنان را شکل داده است.
وی با اشاره به پیوند این مستند با باورهای دینی افزود: هرچند داستان فیلم از دل روایتهای محلی آغاز میشود، اما در مسیر پژوهش ناگزیر به بررسی مفاهیمی رسیدیم که در منابع دینی نیز به آنها اشاره شده است. در فرهنگ اسلامی اصل وجود موجوداتی مانند جن مورد اشاره قرار گرفته، اما بسیاری از روایتهایی که در میان مردم رواج دارد، حاصل برداشتهای محلی، تجربههای شخصی یا نقلهای شفاهی است. به همین دلیل در این مستند تلاش کردیم میان آنچه ریشه در آموزههای دینی دارد و آنچه محصول فرهنگ عامه است، مرز روشنی ترسیم کنیم تا مخاطب بتواند با نگاه دقیقتری این موضوعات را دنبال کند.
این مستندساز ادامه داد: باورهای دینی زمانی ماندگار میشوند که با شناخت و آگاهی همراه باشند. اگر روایتهای مردمی بدون پژوهش بازگو شوند، ممکن است به خرافه یا برداشتهای نادرست منجر شوند. از همین رو در «اژدهای کارون» تلاش شده است فضای فیلم بر پایه تحقیق شکل گیرد و نگاه تاریخی، مردمشناسانه و دینی در کنار یکدیگر قرار گیرد. آنچه برای من اهمیت داشت، احترام به اعتقادات مردم و در عین حال پرهیز از اغراق و قضاوت شتابزده بود.
باورهای دینی زمانی ماندگار میشوند که با شناخت و آگاهی همراه باشند. اگر روایتهای مردمی بدون پژوهش بازگو شوند، ممکن است به خرافه یا برداشتهای نادرست منجر شوند
جماعتی درباره روند روایت این اثر گفت: داستان فیلم از یک اختلاف نظر ساده میان دو شخصیت آغاز میشود، اما هرچه پیش میرود، مخاطب با لایههای تازهای از فرهنگ و تاریخ جزیره خارک روبهرو میشود. در خلال این مسیر، با آیینها، روایتها و خاطراتی مواجه میشویم که نشان میدهد باورهای دینی و سنتهای بومی چگونه در کنار یکدیگر به حیات خود ادامه دادهاند. البته پایان فیلم به گونهای طراحی شده که بخشی از حقیقت را به قضاوت مخاطب واگذار میکند و به همین دلیل ترجیح میدهم جزئیات آن را پیش از نمایش عمومی بیان نکنم.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به مستند «ماموریت غیرممکن» پرداخت و اظهار کرد: این اثر همچنان در مرحله تولید قرار دارد و تصویربرداری آن ادامه دارد. داستان مستند به عملیات رمضان و شرایط جزیره خارک در دوران جنگ تحمیلی بازمیگردد و روایتگر خانوادههایی است که با وجود دستور تخلیه جزیره، حاضر به ترک خانه و زادگاه خود نشدند. بخشی از این روایت به خانواده خودم مربوط میشود و همین موضوع باعث شده است ارتباط عاطفی عمیقی با این پروژه داشته باشم. پیشبینی میکنیم این مستند در قالب یک اثر بلند و با زمانی بیش از ۶۰ دقیقه آماده نمایش شود.
این مستندساز در پایان تاکید کرد: هر سه مستندی که در دست تولید یا آماده نمایش دارم، اگرچه از نظر موضوعی متفاوت هستند، اما یک نقطه مشترک دارند و آن توجه به هویت مردم جنوب ایران است. «میراث پنجاه ساله» از حفظ تعزیه و میراث آیینی سخن میگوید، «اژدهای کارون» به سراغ باورهای دینی و فرهنگ شفاهی میرود و «مأموریت غیرممکن» نیز روایتگر ایستادگی خانوادههایی است که در سختترین روزهای جنگ، سرزمین خود را ترک نکردند. باور دارم مستند زمانی ماندگار میشود که بتواند گذشته را به امروز پیوند بزند و روایتهایی را ثبت کند که شاید اگر امروز به آنها پرداخته نشود، برای همیشه از حافظه تاریخی جامعه حذف شوند.
انتهای پیام
