بدی از کجا عادی می‌شود

 

یکی از عجیب‌ترین تناقض‌های انسان این است که می‌تواند به چیزی که روزی از آن شرم داشته، افتخار کند. آدمی که اولین بار دروغ می‌گوید، معمولاً برای دروغ خود توضیحی ندارد؛ قلبش زودتر از زبانش واکنش نشان می‌دهد. شاید صورتش سرخ شود، نگاهش را بدزدد، شاید بعد از گفتن دروغ چند بار در ذهنش صحنه را مرور کند. اما اگر دروغ تکرار شود، اتفاق دیگری رخ می‌دهد. بار دوم، توجیه آسان‌تر است؛ بار سوم، شرم کمتر؛ بار دهم، شاید دیگر هیچ اتفاقی در درون انسان رخ ندهد. نه تپشی، نه اضطرابی، نه حتی پرسشی و اینجا باید از خودمان بپرسیم که آیا گناه کوچک شده است یا قلب ما؟

 

این پرسش، در اخلاق اسلامی پرسش تازه‌ای نیست. در قرآن کریم وقتی از بیماری قلب سخن به میان می‌آید منظور مرکز ادراک، اراده و تشخیص انسان است. در منطق قرآن، انسان می‌تواند به مرحله‌ای برسد که حقیقت را ببیند اما نپذیرد، نشانه را ببیند اما از کنار آن بگذرد و زشتی را بشناسد اما دیگر از آن متأثر نشود. خطر بزرگ‌تر از گناه، از دست دادن قبح آن برای انسان است.

 

ما معمولاً گناه را با فعل می‌سنجیم، در حالی که در اخلاق اسلامی، اثر فعل بر فاعل نیز اهمیت دارد. تکرار دروغ می‌تواند نسبت انسان با حقیقت را تغییر دهد. تکرار غیبت می‌تواند زبان را به تعرض به آبروی دیگران عادت دهد و استمرار ظلم ممکن است توان دیدن حق دیگری را در انسان ضعیف کند.

 

به تعبیری دیگر گناه نیز انسان را تغییر می‌دهد. همین جاست که مسئله گناه از یک بحث فقهی درباره حلال و حرام فراتر می‌رود و به پرسشی درباره انسان تبدیل می‌شود؛ چه اتفاقی در جان ما می‌افتد که یک رفتار نادرست، پس از مدتی دیگر نادرست به نظر نمی‌رسد؟

 

برای فهم این مسئله باید بین خطا و اصرار بر خطا تفاوت قائل شد. ممکن است انسانی یک بار بلغزد و پس از آن پشیمان شود. این لغزش هرچند خطاست، اما هنوز میان انسان و خطا فاصله وجود دارد. فرد می‌تواند به رفتارش نگاه کند و بگوید من این کار را انجام دادم، اما این کار تمام حقیقت من نیست. اما وقتی رفتار نادرست تکرار می‌شود، این فاصله کم‌کم از بین می‌رود.

 

روانشناسی نیز برای این اتفاق توضیحاتی دارد. ذهن انسان برای کاهش فشار ناشی از تعارض میان رفتار و باور، معمولاً دست به توجیه می‌زند. اگر فرد خود را انسان اخلاقی بداند اما رفتاری غیراخلاقی انجام دهد، میان تصویر ذهنی از خودش و رفتار واقعی‌اش تعارض ایجاد می‌شود. یکی از راه‌های کاهش این تعارض، تغییر دادن رفتار است اما راه دیگری هم وجود دارد و آن تغییر دادن تفسیر رفتار است.

 

انسان به جای اینکه بگوید من کار نادرستی کردم، می‌گوید شرایط مجبورم کرد. بعد می‌گوید همه همین کار را می‌کنند. بعد می‌گوید اگر من انجام ندهم، دیگری انجام می‌دهد و در نهایت ممکن است به این نتیجه برسد که اساساً آن رفتار نادرست نبوده است.

اینجاست که عقل باید چراغ راه انسان باشد. برای هر خطا یک تبصره پیدا می‌کنیم، برای هر ظلم یک استثنا، برای هر دروغ یک مصلحت و برای هر خیانت یک داستان. عجیب اینجاست که انسان معمولاً برای فریب دادن دیگران به اندازه فریب دادن خودش نیاز به خلاقیت ندارد. نفس انسان وکیل بسیار ماهری است؛ مخصوصاً وقتی قرار باشد از موکل خودش دفاع کند.

 

عادی شدن گناه ناگهانی نیست. اول یک استثناست. بعد تبدیل به تکرار می‌شود. سپس تکرار به عادت تبدیل می‌شود و عادت، اگر با توجیه همراه شود، می‌تواند به هنجار شخصی تبدیل شود. در این مرحله، انسان دیگر برای انجام آن رفتار نیاز چندانی به تصمیم‌گیری ندارد. رفتار به صورت خودکار فعال می‌شود. در اخلاق نیز وضع می‌تواند چنین باشد. آدمی که بارها غیبت کرده، دیگر برای شروع غیبت جلسه نمی‌گذارد. آدمی که بارها دروغ گفته، برای دروغ جدید به طرح داستان نیاز ندارد. کسی که به تحقیر دیگران عادت کرده، گاهی حتی متوجه نمی‌شود که جمله‌اش دیگری را شکسته است. این همان نقطه‌ای است که باید میان کاهش احساس گناه و از بین رفتن قبح اخلاقی تفاوت بگذاریم. ممکن است وجدان انسان کاملاً از بین نرفته باشد، اما صدای آن در میان صدای عادت، توجیه و محیط اجتماعی ضعیف شده باشد.

در متون دینی، قلب انسان ثابت و تغییرناپذیر تصویر نشده است. قلب می‌تواند زنده، بیدار، بیمار یا سخت شود. انسان برای اینکه در برابر رنج دیگری واکنش نشان دهد، باید بتواند رنج او را ببیند. برای اینکه از ظلم ناراحت شود، باید ظلم را تشخیص دهد. برای اینکه از دروغ شرم کند، باید حقیقت برایش ارزش داشته باشد اما وقتی حساسیت اخلاقی کم شود، رفتارهای نادرست نیز آرام‌آرام عادی می‌شوند.

 

قرآن کریم از قساوت قلب سخن می‌گوید و این قساوت را در نقطه مقابل نرمی و پذیرش حق قرار می‌دهد. این تعبیر قرآنی را می‌توان از یک منظر، نوعی هشدار درباره از دست رفتن قابلیت تأثر اخلاقی انسان دانست. انسانی که دیگر از ظلم کردن ناراحت نمی‌شود، ممکن است بخشی از توانایی اخلاقی خود را نیز از دست داده باشد و شاید به همین دلیل است که در سنت اخلاقی اسلام، گریه بر گناه، ندامت و استغفار نشانه ضعف تلقی نشده است. ناراحتی از خطا می‌تواند نشانه آن باشد که هنوز میان انسان و گناه، فاصله‌ای باقی مانده است. اشک گاهی نشانه این است که وجدان هنوز زنده است.

 

اما نباید همه مسئولیت را به گردن فرد انداخت و از جامعه غافل شد. ما از خانواده، دوستان، همکاران، رسانه و شبکه‌های اجتماعی یاد می‌گیریم که چه چیزی عادی و غیرعادی است. وقتی در یک محیط، دروغگویی، زرنگی و حقه‌بازی نشانه هوش تلقی می‌شود، بی‌تفاوتی نسبت به حق دیگران طبیعی جلوه می‌کند و آبروی افراد وسیله سرگرمی می‌شود، مرزهای اخلاقی نیز آرام‌آرام جابه‌جا می‌شود. یکی از خطرهای فضای مجازی همین است که رفتارهای نادرست می‌توانند در مقیاس وسیع دیده و تکرار شوند. ممکن است کسی در زندگی واقعی حاضر نباشد در برابر جمع، فردی را تحقیر کند؛ اما در فضای مجازی با یک حساب کاربری، همان رفتار را انجام دهد و حتی از تشویق دیگران لذت ببرد.

 

وقتی هزاران نفر برای یک تمسخر می‌خندند، زشتی تمسخر کمرنگ‌تر می‌شود. وقتی دروغ بارها بازنشر می‌شود، قبح دروغ نیز در ذهن مخاطب کاهش پیدا کند. وقتی خیانت، تحقیر، مصرف‌زدگی و خودنمایی دائماً به عنوان سبک زندگی جذاب نمایش داده می‌شود، انسان برای تشخیص ارزشمند از ارزشمندنما نیازمند آگاهی و مراقبت بیشتری خواهد بود.

در چنین شرایطی، دینداری یکی از کارکردهای مهم اخلاق دینی، می‌تواند همین باشد که انسان بتواند در برابر عادی شدن امر نادرست، همچنان قدرت نه گفتن داشته باشد.

شاید یکی از خطرناک‌ترین جملاتی که در زندگی به کار می‌بریم همین جمله باشد: همه همین کار را می‌کنند. این جمله در ظاهر یک توضیح اجتماعی است، اما گاهی در واقع مجوزی برای کنار گذاشتن مسئولیت اخلاقی است. اگر همه دروغ بگویند، دروغ درست نمی‌شود. اگر همه غیبت کنند، غیبت مباح نمی‌شود. اگر همه حق دیگری را نادیده بگیرند، حق از بین نمی‌رود. اگر همه در فضای مجازی آبروی دیگری را به بازی بگیرند، آبرو کم‌ارزش نمی‌شود. اما انسان موجودی اجتماعی است و رفتار جمع بر قضاوت اخلاقی فرد تاثیر می‌گذارد. روانشناسی اجتماعی سال‌هاست نشان داده که انسان‌ها برای تشخیص درست و نادرست، فقط به باورهای درونی خود متکی نیستند و از رفتار گروه نیز تاثیر می‌پذیرند.

 

اینجا کار مهمی که دین انجام می‌دهد این است که معیار اخلاق را از اکثریت جامعه جدا می‌کند. حق، حق است حتی اگر تنها بماند. باطل، باطل است حتی اگر برایش صف تشکیل شده باشد. این شاید یکی از دشوارترین بخش‌های اخلاق باشد؛ اینکه انسان بتواند در جایی که همه به یک سمت می‌روند، همچنان از خودش بپرسد آیا این مسیر درست است؟

در قرآن کریم مفهوم استدراج یکی از هشدارهای عمیق درباره رابطه انسان با خطا و پیامدهای آن است. در آیات ۱۸۲ و ۱۸۳ سوره اعراف، از مهلت دادن تدریجی سخن گفته می‌شود؛ وضعیتی که انسان ممکن است در آن، برخورداری و گشایش را نشانه رضایت خداوند تصور کند، در حالی که در منطق قرآن، افزایش برخورداری همیشه به معنای خیر و رضایت الهی نیست. این مفهوم از نظر اخلاقی نکته مهمی دارد و آن این است که همیشه نباید عدم مجازات فوری را نشانه بی‌اهمیت بودن گناه دانست.

 

ممکن است بزرگ‌ترین پیامد یک گناه این نباشد که چیزی از بیرون زندگی انسان کم شود؛ بلکه این باشد که چیزی از درونش کم شود. حساسیت، شرم، قدرت پشیمانی، توان دیدن دیگری و میل به بازگشت صفاتی است که به شدت تحت‌تأثیر قرار می‌گیرند.

 

توبه را گاهی چنان معنا می‌کنیم که گویی مخصوص انسان‌هایی است که خطاهای بزرگ مرتکب شده‌اند. اما اگر مسئله را عمیق‌تر ببینیم، توبه بازگشت از یک مسیر است. ممکن است انسان سال‌ها در مسیری حرکت کند که به تدریج او را از تصویری که از انسان مطلوب داشته دور کرده است.

 

در چنین وضعی، نخستین گام توبه شاید این نباشد که بگوید من آدم بدی شده‌ام. بلکه باید بتواند بگوید من دیگر از بعضی چیزهایی که باید ناراحت باشم، ناراحت نمی‌شوم و این اعتراف، است. زیرا انسان حاضر است بپذیرد که خطا کرده، اما معمولاً قبول نمی‌کند که معیارهای درونی‌اش تغییر کرده‌ است.

 

در فرهنگ اسلامی، توبه راه بازگشت را باز می‌گذارد و همین معناست که اخلاق دینی را از اخلاقی ناامیدکننده جدا می‌کند. اگر انسان پس از خطا دیگر امکان بازگشت نداشت، مفهوم توبه بی‌معنا می‌شد. اما توبه نیز فقط در گفتن استغفرالله خلاصه نمی‌شود. توبه هنگامی معنا پیدا می‌کند که انسان بتواند رابطه‌اش را با رفتار خطا، با دیگری و با خداوند اصلاح کند.

 

آدمی که هنوز از گناهش ناراحت می‌شود، دست‌کم می‌داند میان آنچه هست و آنچه باید باشد فاصله‌ای وجود دارد. اما انسانی که دیگر سؤال نمی‌کند، در موقعیت خطرناک‌تری قرار دارد. شاید برای همین، محاسبه نفس در سنت اخلاقی اسلام اهمیت دارد. محاسبه نفس یعنی انسان اجازه ندهد رفتارهای روزمره آنقدر عادی شود که دیگر آن‌ها را نبیند. گاهی لازم است آدم از خودش بپرسد چرا این حرف را زدم؟ چرا از ناراحتی دوستم خوشحال شدم؟ چرا دروغ گفتن برایم آسان شد؟ چرا وقتی آبروی کسی را بردم، احساس نکردم اتفاق مهمی افتاده است و شاید از همه مهم‌تر، کدام کار را امروز انجام می‌دهم که اگر پنج سال پیش کسی انجام می‌داد، درباره‌اش قضاوت اخلاقی می‌کردم؟ این پرسش‌ها برای محکوم کردن انسان نیستند بلکه برای بیدار کردنش هستند.

 

زیرا در منطق قرآن، انسان وجودی است که می‌تواند سقوط کند، اما در عین حال می‌تواند بازگردد؛ ممکن است قلبش سخت شود، اما می‌تواند دوباره آن را نرم کند؛ می‌تواند از یاد خدا غافل شود اما راه بازگشت را نیز در اختیار دارد. پس فراموش نکنیم اگر هنوز هم از خطایی شرمگین می‌شویم، اگر ظلمی ما را بی‌قرار می‌کند، اگر دروغی در گلویمان سنگینی می‌کند، یعنی همه‌چیز تمام نشده است. خطر از جایی آغاز می‌شود که انسان سقوط می‌کند و دیگر میل ایستادن ندارد؛ اما تا وقتی میل بازگشت زنده است، هیچ سقوطی پایان انسان نیست.