اخلاق پزشکی و پیوند سه گانه با علم، فرهنگ و مسائل روز
استادیار مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی با اشاره به وابستگی اخلاق پزشکی به فرهنگ جامعه افزود: در کشور اسلامی، آموزه‌هایی مانند صبر، راستگویی و احترام به دیگران در رابطه پزشک و بیمار نقش دارند. همچنین با پیشرفت پزشکی و ظهور مسائل جدید اخلاق پزشکی نیز باید هم‌پای این مسائل نو حرکت کند.
به گزارش ایکنا، با ارزش‌ترین دارایی یک انسان نه مال و اندوخته که جان اوست؛ جانی که وابسته به سلامتی جسم و روح است و وقتی ابتلا به بیماری این جسم را می‌آزارد، بیمار مستأصل و درمانده به امید درمان به پزشک پناه می‌برد؛ حال اگر این پزشک برای درمان جسم بیمار، روح او را آزرده کند یا او را در تنگنای مالی قرار دهد، آن زمان است که بیمار ضربه‌ای حتی سخت‌تر از بیماری را تجربه خواهد کرد.
برای جلوگیری از بروز چنین شرایطی در طول تاریخ تمدن باشکوه ایران، اخلاق در کنار پزشکی از سوی اطباء مطرح و به پزشکان جوان آموزش داده می‌شده است و همین آموزه‌ها است که از پزشکان ایرانی، انسان‌هایی دلسوز و پرتلاش ساخته که کارنامه‌ای درخشان در طول تمام بحران‌ها و سختی‌ها کسب کرده‌اند اما مسئله اخلاق پزشکی با رشد علم پزشکی ابعاد مختلف دیگری به خود می‌بیند، از سوی دیگر بروز برخی رفتارهای غیراخلاقی موجب شده این کارنامه درخشان در برخی حوزه‌ها کم فروغ‌تر جلوه کند. بر همین اساس خبرگزاری ایکنا طی سلسله مصاحبه‌ای به بررسی ابعاد مختلف اخلاق پزشکی می‌پردازد.
مجتبی پارسا، مدیرگروه اخلاق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، استادیار مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی و دبیر کمیته ملی اخلاق در پژوهش وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با ایکنا به سؤالات مطرح شده در زمینه اخلاق پزشکی پاسخ داد که این مصاحبه را با هم می‌خوانیم.
ایکنا ـ اخلاق پزشکی چند درصد از پزشکی را شکل می‌دهد؟
پزشکی و اخلاق پزشکی از یکدیگر جدا نیستند که بتوانیم بگوییم اخلاق چند درصد از پزشکی است. کل پزشکی یک مهارت و علم است و تمام پزشکی باید همراه با اخلاق باشد. این دو مسئله از یکدیگر جدا نیستند که بتوان گفت، مثلاً ۸۰ درصد آن پزشکی و ۲۰ درصد آن اخلاق است بلکه درهم تنیده‌اند و باید به مسئله اخلاق و پزشکی این‌گونه نگریسته شود.
اخلاق پزشکی مسئله جدیدی نیست. اگر متون کهن پزشکی را نیز بررسی کنید، هم اطبای ایرانی و هم پزشکان غیرایرانی درباره اخلاق پزشکی مطالبی نوشته‌اند. سوگندنامه بقراط را نگاه کنید؛ تمام مطالب این سوگندنامه اخلاقی است. حتی پیش از بقراط نیز در متون پزشکی ایرانی به مسائل اخلاقی در پزشکی اشاره شده است. در اصل، از همان دوران، مسئله پزشکی و اخلاق درهم‌تنیده بوده‌اند. اما اینکه چه میزان به مسائل اخلاقی در پزشکی اهمیت داده می‌شود، موضوعی است که در طول تاریخ فراز و فرودهای زیادی را تجربه کرده است.
این موضوع فراز و نشیب داشته، اما مسئله‌ای قدیمی است. در ایران نیز اگر به متون قدیمی مراجعه کنید، می‌توانید نمونه‌های آن را ببینید؛ برای مثال، در آثار علی‌بن‌مجوسی اهوازی، محمدحسین عقیلی شیرازی و رازی مطالب مرتبط با این موضوع وجود دارد.
البته در آثار پزشکان متأخر، از جمله آثار مربوط به ۲۰۰ یا ۳۰۰ سال اخیر، مطالب بسیار بیشتری در این زمینه وجود دارد. این مسئله از گذشته وجود داشته و موضوع جدیدی نیست. با این حال، در هر دوره ممکن است نسبت به آن بی‌مهری شده، توجه کمتری به آن شده یا برعکس، توجه بیشتری به آن صورت گرفته باشد. در سال‌های اخیر نیز در ایران، اگر به متون مربوط به ۷۰ یا ۸۰ سال گذشته مراجعه کنید، باز هم کتاب‌ها و مطالب اخلاقی در این زمینه وجود دارد.
ایکنا ـ سالانه کنگره اخلاق پزشکی در ایران برگزار می‌شود، آیا برگزاری این کنگره بدان معناست که هر سال باید مسائل اخلاقی مرتبط با پزشکی به روز شود؟
اکنون پزشکی با مسائلی مواجه شده که پیش‌تر مطرح نبوده است و به موازاتی که علم پزشکی پیشرفت می‌کند، از آنجایی که اخلاق و پزشکی درهم تنیده است، لازم است اخلاق پزشکی نیز پیشرفت کند.
مثلاً زمانی موضوع رحم جایگزین مطرح نبود؛ اینکه تخمک را از فردی بگیریم و در رحم فرد دیگری قرار دهیم. وقتی شما یک خانم را انتخاب می‌کنید و می‌خواهید جنین را در رحم خانم دیگری قرار دهید، مجموعه‌ای از مسائل اخلاقی درباره آن مطرح می‌شود؛ همچنین مسائل شرعی و قانونی نیز وجود دارد. آیا این کار از نظر شرعی مجاز است یا خیر؟ اگر مجاز است، مسئله ارث چه می‌شود؟ کودک به چه کسی تعلق دارد؟ به پدر و مادر ژنتیکی تعلق دارد یا به فردی که جنین در رحم او قرار گرفته است؟ این موارد سؤالاتی هستند که باید درباره آنها پاسخ‌های اخلاقی ارائه شود.
بنابراین، به موازات پیشرفت پزشکی، اخلاق نیز باید پیشرفت کند. علت برگزاری این کنگره‌ها نیز همین است. اکنون که این مسائل مطرح هستند، باید درباره آنها بحث کنیم. برای مثال، آیا می‌توان از فرد دچار مرگ مغزی به دیگران عضو پیوند زد یا خیر؟ آیا اجازه چنین کاری وجود دارد؟ یا اینکه آیا می‌توان عضو فرد دیگری، مانند کلیه، را به فرد دیگری پیوند زد؟ آیا باید رضایت گرفت یا خیر؟ آیا در این زمینه باید پولی پرداخت شود یا خیر؟ اینها موضوعات اخلاقی هستند که باید درباره آنها پاسخ ارائه شود. به موازات پیشرفت پزشکی و علم، اخلاق نیز باید به همین شکل پیش برود.
ایکنا ـ برخی از مسائل اخلاقی مختص فرهنگ ایرانی است؛ آیا در این زمینه پژوهش‌های مناسب انجام شده است؟
اخلاق شامل مجموعه‌ای از اصول کلی اخلاقی است. یعنی در هر جای دنیا که بروید، اصولی وجود دارد که تقریباً ثابت و تغییرناپذیر هستند. برای مثال، راست گفتن، مانند بسیاری از اخلاقیات معمول، یک صفت اخلاقی است. شما در هر جای دنیا از افراد بپرسید که آیا راستگویی کار درستی است یا غلط، کسی به شما نمی‌گوید که کار غلطی است؛ ممکن است خود فرد راست نگوید، اما نمی‌گوید راستگویی کار غلطی است.
اما یک‌سری مسائل اخلاقی نیز وجود دارد که وابسته به فرهنگ هستند. از جمله در کشور ما، ایران. در بسیاری از موارد، اطلاعات مربوط به بیماری را از خود بیمار پنهان می‌کنند یا خانواده‌ها اجازه نمی‌دهند بیمار از بیماری خود مطلع شود. آنها تصور می‌کنند که مثلاً روحیه بیمار آسیب می‌بیند. تحقیقاتی در این زمینه انجام شده و نشان داده است که الزاماً چنین نیست. حتی اگر بیماری را به فرد نگویید، ممکن است آسیب‌های دیگری ایجاد شود. برای مثال، فردی که نمی‌داند سرطان دارد و تصور می‌کند بیماری عادی دارد، ممکن است پیگیری لازم را انجام ندهد و دچار عوارضی شود که بعداً جبران آنها دشوار باشد. پژوهش‌هایی در این زمینه انجام شده و این موضوع را نشان داده‌اند.
اما به هر حال، هنوز هم فرهنگ افراد تأثیرگذار است. یعنی شما نمی‌توانید فرهنگ و دین مردم را در اخلاق پزشکی نادیده بگیرید. قاعدتاً وقتی در ایران می‌خواهید خبر بدی را به بیماری بدهید، نمی‌توانید بدون توجه به خانواده و شرایط فرهنگی او، مستقیماً این موضوع را مطرح کنید. اما در کشورهای غربی ممکن است به راحتی موضوع به بیمار گفته شود. حتی اگر خانواده از پزشک سؤال کنند که بیماری بیمار ما چیست، ممکن است پزشک به آنها اطلاعات ندهد و بگوید: «ما فقط اطلاعات را به خود بیمار می‌دهیم. اگر می‌خواهید، از بیمار بپرسید یا بیمار اجازه دهد که ما اطلاعات را در اختیار شما قرار دهیم.» اما در ایران ممکن است این موضوع به این سادگی نباشد.
ایکنا ـ آیا مؤلفه‌های اخلاق پزشکی متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی استخراج و در دانشگاه‌ها تدریس می‌شود؟
حجم پژوهش‌هایی که در این زمینه در ایران انجام می‌شود کم نیست. خوشبختانه ما در زمینه «اخلاق در پژوهش» تا حدودی پیشرو بوده و حتی ما از بسیاری از کشورهای منطقه جلوتر هستیم. شاید بعضی کشورهای اروپایی یا آمریکا از ما جلوتر باشند، اما ما در زمینه «اخلاق در پژوهش»، به لحاظ تشکیلاتی که ایجاد کرده‌ایم، واقعاً در ایران وضعیت خوبی داریم و در این زمینه پیشرو هستیم.
برای مثال، فرض کنید می‌خواهم بررسی کنم که میزان زیرمیزی در ایران چقدر است. زیرمیزی گرفتن یک مسئله اخلاقی و مشکل اخلاقی است. می‌توانیم بررسی کنیم که شیوع زیرمیزی در ایران چقدر است، چرا افراد زیرمیزی می‌گیرند و دلایل آن چیست. سپس پژوهش کنیم که چه کاری می‌توانیم انجام دهیم تا زیرمیزی کاهش پیدا کند. این موارد همه پژوهش‌های اخلاقی هستند.
دست‌کم در ۱۰ تا ۲۰ سال اخیر در این زمینه بسیار پیشرفت کرده‌ایم؛ یکی از دلایل این پیشرفت نیز این است که رشته اخلاق پزشکی تأسیس شده، دوره‌های دکتری در این زمینه داشته‌ایم و اخیراً نیز دانشجویان مقطع کارشناسی ارشد از میان اعضای هیئت علمی انتخاب شده‌اند.
در موضوع اخلاف پزشکی یک بخش دیگر نیز وجود دارد و آن این است که پژوهش‌هایی که قرار است انجام شوند، الزاماً ارتباط مستقیمی با خود اخلاق ندارند؛ یعنی ممکن است یک پژوهش پزشکی باشند، اما این سؤال مطرح باشد که آیا اصول اخلاقی در آن پژوهش رعایت می‌شود یا خیر. برای مثال، فرض کنید قرار است پژوهشی روی بیماران انجام شود و یک دارو روی آنها آزمایش شود. یک شرکت، دارویی را تولید کرده و می‌خواهد بررسی کند که این دارو روی یک بیماری خاص تا چه اندازه اثربخشی دارد. بنابراین باید بیمارانی را برای شرکت در پژوهش وارد مطالعه کند.
در این شرایط، وقتی قرار است اصول اخلاقی رعایت شود، باید مراقبت شود که آسیبی به بیماران وارد نشود و آنها بدانند که پژوهش روی آنها انجام می‌شود. اگر قرار است دارویی به آنها داده شود، حتماً باید با رضایت آنها باشد. اگر خسارتی به آنها وارد شد، باید خسارتشان جبران شود و مسائل بسیار دیگری نیز وجود دارد.
همچنین حریم خصوصی آنها باید رعایت شود و اطلاعات محرمانه آنها حفظ شود. اینها مسائل اخلاقی هستند و وقتی قرار است پژوهشی انجام شود، پژوهش از نظر اخلاقی نیز مورد بررسی قرار می‌گیرد.
اکنون در کشور، وضعیت به این شکل است که تمامی پروپوزال‌هایی که قرار است اجرا شوند، باید کد اخلاق دریافت کنند. در سطح وزارت بهداشت و در سطح کشور، سامانه ملی اخلاق در پژوهش داریم و تمامی پروپوزال‌ها از این طریق کد اخلاق دریافت می‌کنند. یعنی پیش از دریافت کد اخلاق، پژوهشگر حق ندارد پژوهش خود را آغاز کند.
ایکنا ـ آیا نتایج پژوهش‌های اخلاق پزشکی وارد بدنه اجرایی بیمارستان‌ها و مراکز درمانی می‌شود؟
اکنون چند سال است که در چهار یا پنج دانشگاه، این روند دنبال می‌شود. ابتدا دانشگاه علوم پزشکی تهران، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی و دانشگاه علوم پزشکی شیراز چنین فعالیتی داشتند و اکنون دانشگاه علوم پزشکی ایران و قم نیز اضافه شده‌اند. همچنین چند دانشگاه در حال تربیت دانشجو در این حوزه هستند و دانشجوی دکتری اخلاق پزشکی تربیت می‌کنند.
حداقل درباره دانشگاه تهران اطلاع دارم که تلاش شده پژوهش‌هایی انجام دهیم که بتواند گرهی از مشکلات کشور باز کند. برای مثال، اکنون سازمان نظام پزشکی یک «راهنمای اخلاقی شاغلین پزشکی» دارد که چند سال است ابلاغ شده و در اختیار پزشکان قرار گرفته است.این راهنما چند فصل و مواد مختلف دارد و یک کتابچه نیز در این زمینه تهیه شده است. این کتابچه در سایت سازمان قابل دسترسی است. بخشی از این کتاب راهنما حاصل پایان‌نامه‌هایی بوده که در زمینه اخلاق پزشکی انجام شده است. یعنی تلاش شده است در این زمینه، پژوهش‌ها به سمت موضوعاتی بروند که نیاز کشور است و بتواند مشکلات موجود را حل کند.
البته متأسفانه بسیاری از پایان‌نامه‌هایی که در وزارت علوم یا وزارت بهداشت انجام می‌شوند، صرفاً یک پایان‌نامه هستند که انجام شده‌اند و بعد به کتابخانه رفته و در آنجا باقی مانده‌اند. یعنی پایان‌نامه کاربردی نبوده‌اند. متأسفانه تعداد زیادی از این موارد هم وجود دارد و باید برای آنها فکری کرد.
ایکنا ـ ایرانیان مردمی با تمدن هزاران ساله هستند و مسائل اخلاقی برای مردم ما جنبه اعتقادی و ثواب و عقاب نیز دارد، چقدر تلاش شده با اتکا به فرهنگ ایرانی ـ اسلامی مسائل اخلاق پزشکی بین پزشکان و بیماران نهادینه شود؟
وقتی درباره اخلاق پزشکی صحبت می‌کنیم، همان‌طور که گفتم، بخشی از اخلاق پزشکی هر کشور، برگرفته از فرهنگ آن کشور است. برای مثال، در کشور ما، در موضوع محرم و نامحرم، چون ما مسلمان هستیم، رعایت این مسائل برایمان اهمیت دارد. اینکه حدود مربوط به نامحرم رعایت شود و مواردی از این دست، برای ما اهمیت دارد.
بنابراین، وقتی در اخلاق پزشکی می‌خواهیم کار کنیم، می‌گوییم اگر پزشک بخواهد یک خانم را معاینه کند، ابتدا باید در حد نیاز این کار را انجام دهد. یعنی اگر واقعاً نیاز است که او را معاینه کند و دست به بدن او بزند، باید این کار با رعایت اصول لازم و با اجازه بیمار انجام شود. اخلاق پزشکی نمی‌تواند جدا از فرهنگ و اخلاق آن جامعه باشد. قاعدتاً وقتی در یک کشور اسلامی زندگی می‌کنیم، یک‌سری اخلاقیات اسلامی، مانند صبر، دروغ نگفتن، احترام گذاشتن به دیگران و سعه‌صدر داشتن و ... نیز اهمیت دارند.
وقتی این آموزه‌ها را یاد می‌گیریم، خواه‌ناخواه در اخلاق پزشکی نیز کاربرد پیدا می‌کنند. بنابراین این‌گونه نیست که بگوییم چون غربی‌ها گفته‌اند باید اطلاعات را در اختیار بیمار قرار داد یا فلان رفتار را در قبال بیمار انجام داد، ما نیز دقیقاً همان را اجرا کنیم.
ایکنا ـ آیا این مسئله در کلاس اخلاق پزشکی نیز مطرح می‌شود؟
بله. معمولاً در دانشگاه تدریس می‌کنم و درباره رابطه پزشک و بیمار صحبت می‌کنم. بخشی از این رابطه پزشک و بیمار، موضوع حریم خصوصی است. برای مثال، توضیح می‌دهم که حریم خصوصی چند نوع است و یکی از آنها حریم خصوصی فیزیکی است.
برای مثال، اگر می‌خواهید بیمار را معاینه کنید، باید از بیمار اجازه بگیرید. یعنی به او بگویید: «من مثلاً برای تشخیص بیماری لازم است شکم شما را معاینه کنم.» سپس این کار را انجام دهید و بیمار نیز اجازه دهد. وقتی از اجازه صحبت می‌کنیم، این اجازه ممکن است به صورت تلویحی نیز باشد؛ یعنی فرد با گفتار یا رفتار خود اجازه انجام معاینه را بدهد.
البته یک‌سری مسائل زمانی که فرد در یک فرهنگ خاص رشد کرده و آموزه‌های فرهنگی خود را آموخته باشد، خواه‌ناخواه در اخلاقیات او رعایت می‌شود. ما نیز این مسائل را در کلاس و به دانشجویانمان آموزش می‌دهیم.
یک موضوع دیگر را هم می‌توانم مثال بزنم. در کشورهای غربی، روابط عاطفی و عاشقانه با بیماران ممنوع است. دست‌کم آنها می‌گویند در زمانی که بیمار، بیمار شماست، نباید چنین روابطی شکل بگیرد.
در فرهنگ اسلامی ما نیز به این موضوع معتقدیم. وقتی بیماری به مطب پزشک مراجعه کرده است، حتی اگر فردی باشد که پزشک از او خوشش بیاید و حتی قصد ازدواج با او را داشته باشد، تا زمانی که بیمار اوست، پزشک حق ندارد مسائل غیر از مسائل درمانی را با او مطرح کند. زمانی که بیمار درمان شد و دیگر بیمار او نبود، موضوع متفاوت است و فرد می‌تواند وارد رابطه دیگری شود و مثلاً با او ازدواج کند.
بعضی مسائل ممکن است در کشورهای دیگر به دلیل تفاوت‌های فرهنگی و شرعی، به شکل دیگری دیده شوند. چون برای غربی‌ها مسائل شرعی به این شکل مطرح نیست، ممکن است ما بر مواردی تأکید کنیم که از نظر فرهنگ و شرع خودمان باید رعایت شوند. آنها نیز البته یک‌سری اصول و ضوابط خاص خودشان را دارند. بنابراین، درباره اینکه این مسائل گفته می‌شوند یا خیر، باید گفت بله، این مسائل مطرح می‌شوند. اما اینکه افراد تا چه اندازه آنها را رعایت می‌کنند و این اصول تا چه اندازه درونی شده است، به خود افراد نیز بستگی دارد.
اگر فردی در جامعه یا خانواده‌ای زندگی کرده باشد که اخلاقیات در آن قوی بوده است، وقتی پزشک می‌شود، قاعدتاً اخلاق پزشکی را نیز بیشتر رعایت می‌کند. برعکس، اگر فردی در محیط یا خانواده‌ای رشد کرده باشد که مسائل اخلاقی در آن نادیده گرفته شده یا ضعیف بوده است، وقتی بخواهد اخلاق پزشکی را یاد بگیرد، قاعدتاً تأثیر آموزش‌ها ممکن است بر او کمتر باشد.
یعنی بخشی از این مسائل به خود افراد و درونیات آنها بستگی دارد. از سوی دیگر، آموزه‌های ما نیز همیشه صد درصد تأثیرگذار نیستند؛ زیرا عوامل و مؤلفه‌های دیگری نیز وجود دارند که بر میزان تأثیرگذاری این آموزه‌ها اثر می‌گذارند.
ایکنا ـ در همه مشاغل رعایت مسائل اخلاقی مهم است، اما آیا قبول داریم که اخلاق در پزشکی بیش از بسیاری از رشته‌های دیگر نمود دارد؟
بله. ما یک شغل داریم و یک حرفه. حرفه با شغل تفاوت دارد. یکی از تفاوت‌های آن این است که معمولاً حرفه‌ای‌ها دانش تخصصی دارند؛ اما در مورد شغل، لزوماً این‌گونه نیست. ممکن است فردی شغلی داشته باشد و دانش تخصصی مشخصی نداشته باشد و در طول زمان، با تمرین، آن کار را یاد گرفته باشد. یکی از ویژگی‌های مهم حرفه این است که مردم از حرفه‌ای‌ها انتظاراتی از پیش تعیین‌شده دارند؛ انتظاراتی که در جامعه نهادینه شده است.
برای مثال، پزشکی یک حرفه است. اما وقتی شما به بنگاه معاملات ملکی یا بنگاه خرید و فروش خودرو یا مسکن مراجعه می‌کنید، اصل بر این است که ممکن است فرد خلافی انجام دهد و شما باید مراقب باشید که سرتان کلاه نرود.
اما کسی که نزد پزشک می‌رود، چنین نگاهی ندارد. در واقع، مردم یک‌سری امتیازات به حرفه پزشکی داده‌اند و گفته‌اند: «ما به شما اعتماد داریم.» بنابراین یک رابطه اعتماد میان مردم و پزشکان برقرار شده است و چون ما به شما اعتماد داریم، شما باید در قبال این چیزی که ما به شما اعطا کرده‌ایم، یعنی رابطه اعتماد، منافع ما را در نظر بگیرید. یعنی وقتی بیمار نزد پزشک می‌رود، انتظار دارد پزشک منافع او را در نظر گیرد؛ چنین انتظاری را از یک بنگاه معاملات ملکی ندارد.
با وجود اینکه در سال‌های اخیر پزشکی به دلیل برخی مسائل مالی و موارد دیگر تا حدودی تضعیف شده است، همچنان این نگاه در جامعه نسبت به پزشکی وجود دارد؛ در واقع، پزشکی یک حرفه است. مفهوم آن نیز این است که پزشکان به طرف مقابل خود، یعنی مردم، قول می‌دهند که در جهت منافع آنها عمل کنند.
این قول دادن، قراردادی نیست که روی کاغذ نوشته شود. در واقع، در درون حرفه پزشکی نهادینه شده است. یعنی گفته شده است که وقتی پزشک شدی، باید در جهت منافع بیمارت عمل کنی. در جایی که منافع خودت با منافع بیمارت در تعارض قرار می‌گیرد، باید در جهت منافع بیمار عمل کنی. این اصل در پزشکی وجود دارد.
مردم از پزشکی توقع بیشتری دارند، زیرا می‌گویند تو در واقع صاحب یک حرفه هستی و حرفه‌ای‌ها به طرف مقابل خود قول می‌دهند که در جهت منافع او عمل کنند؛ در حالی که شغل لزوماً چنین ویژگی‌ای ندارد.
ایکنا ـ آیا دلیل و ریشه مسائل غیراخلاقی مثل زیرمیزی که در جامعه پزشکی نمود پیدا کرده، بررسی شده است؟
بله. در زمینه ارتباطات مالی بین پزشک و بیمار، مانند زیرمیزی، چند مقاله فارسی و انگلیسی نوشته‌ام. مبحثی به عنوان «سهم‌خواری» نیز در این حوزه مطرح است. یک مقاله نیز درباره «خودارجاعی» دارم. یعنی زمانی که بیمار به مطب من مراجعه می‌کند و لازم است او را به پزشک دیگری ارجاع دهم. برای مثال، من پزشک عمومی هستم، اما لازم است بیمار نزد پزشک متخصص، مثلاً جراح یا متخصص دیگری، مراجعه کند. من به بیمار می‌گویم نزد فلان پزشک برو. اما ممکن است در قبال ارجاع بیمار، از پزشکی که بیمار را به او ارجاع داده‌ام، پول دریافت کنم.
این اتفاق اکنون در حوزه داروخانه‌ها نیز دیده می‌شود. در حوزه لوازم پزشکی نیز چنین مواردی وجود دارد. به این مسئله «خودارجاعی» گفته می‌شود. در زمینه خودارجاعی، مثلاً ممکن است من پزشک باشم و در یک مرکز تصویربرداری یا آزمایشگاه سرمایه‌گذاری کرده باشم یا این مرکز متعلق به خانواده درجه اول من باشد. سپس بیمار را برای انجام تصویربرداری یا MRI به مرکزی ارجاع بدهم که منفعت آن برای خود من یا افراد خانواده‌ام است. پایان‌نامه‌هایی نیز در این زمینه انجام شده‌اند که در سایت مرکز تحقیقات اخلاق و تاریخ پزشکی وجود دارند.
ایکنا ـ چه توصیه‌ای در زمینه انتخاب موضوع به پژوهشگران اخلاق پزشکی دارید؟
وقتی افراد می‌خواهند وارد حوزه اخلاق پزشکی شوند و روی موضوعی کار کنند، توجه داشته باشند که در مقطع دکتری، ارزش کار تا حد زیادی به پایان‌نامه آن فرد مربوط است. معمولاً فارغ‌التحصیل دکتری را با پایان‌نامه‌اش می‌شناسند، زیرا پایان‌نامه کار بزرگی است. افراد باید پایان‌نامه‌هایی را که در زمینه اخلاق پزشکی انجام شده را بررسی کنند و سپس در حوزه‌هایی که کار نشده است، موضوعی انتخاب کنند که تاکنون بر روی آن کار نشده است.
انتهای پیام
