نگاه عبودیت‌محور؛ فرصت تعالی کرامت پزشک و بیمار
عضو هیئت علمی اخلاق پزشکی دانشگاه بقیه‌الله، کرامت انسانی را مفهومی قرآنی و بنیاد اخلاق پزشکی می‌داند و معتقد است نگاه عبودیت‌محور، به‌جای مشتری‌مدارانه، درمان را به فرصتی برای تعالی کرامت پزشک و بیمار بدل می‌کند؛ او عبودیت را راهکار حل تعارض خودمختاری بیمار و پدرسالاری پزشک معرفی می‌کند.
به گزارش ایکنا، باارزش‌ترین دارایی یک انسان نه مال و اندوخته که جان اوست؛ جانی که وابسته به سلامتی جسم و روح است و وقتی ابتلا به بیماری این جسم را می‌آزارد، بیمار مستأصل و درمانده به امید درمان به پزشک پناه می‌برد؛ حال اگر این پزشک برای درمان جسم بیمار، روح او را آزرده کند یا او را در تنگنای مالی قرار دهد، آن زمان است که بیمار ضربه‌ای حتی سخت‌تر از بیماری را تجربه خواهد کرد.
برای جلوگیری از بروز چنین شرایطی در طول تاریخ تمدن باشکوه ایران، اخلاق در کنار پزشکی از سوی اطباء مطرح و به پزشکان جوان آموزش داده می‌شده است و همین آموزه‌هاست که از پزشکان ایرانی، انسان‌هایی دلسوز و پرتلاش ساخته که کارنامه‌ای درخشان در طول تمام بحران‌ها و سختی‌ها کسب کرده‌اند، اما مسئله اخلاق پزشکی با رشد علم پزشکی ابعاد مختلف دیگری به خود می‌بیند. از سوی دیگر، بروز برخی رفتارهای غیراخلاقی موجب شده این کارنامه درخشان در برخی حوزه‌ها کم‌فروغ‌تر جلوه کند. بر همین اساس ایکنا طی سلسله گفت‌وگوهایی به بررسی ابعاد مختلف اخلاق پزشکی می‌پردازد.
جنت مشایخی، عضو هیئت علمی اخلاق پزشکی دانشگاه بقیه‌الله که مطالعات و مقالاتی در زمینه کرامت انسانی دارد در گفت‌وگو با ایکنا به تشریح جایگاه و نقش کرامت انسانی در ترسیم اخلاق پزشکی پرداخته است که در ادامه با هم می‌خوانیم.
ایکنا ـ توجه به کرامت انسانی افراد، یک اصل در همه امور زندگی است؛ اما جایگاه این اصل مهم در اخلاق پزشکی و پزشکی کجاست؟
هر مسئله اخلاقی، در اصل به کرامت انسانی بازمی‌گردد. ما نمی‌توانیم بدون صحبت درباره کرامت انسانی، درباره اخلاق سخن بگوییم. این مسئله در اخلاق پزشکی به‌صورت ویژه‌تری مطرح است.
کرامت انسانی مفهومی قرآنی است. البته در اعلامیه‌های حقوق بشر نیز به این مفهوم اشاره شده و مباحث بسیاری با محوریت آن مطرح شده است، اما کرامت انسانی در اصل مفهومی قرآنی است. بر مبنای اندیشه اسلامی، ما دو نوع کرامت انسانی داریم. نوع نخست، کرامت ذاتی است. از آیات قرآن و مبانی قرآنی برمی‌آید که خداوند به همه ابنای بشر کرامتی عطا کرده است. کرامت انسانی در واقع نوعی استعداد برای پیشرفت است که به انسان داده شده است و بر همین اساس انسان را از همه موجودات هستی برتر کرده است.
نوع دیگری از کرامت نیز در قرآن مطرح شده که از آن با عنوان کرامت اکتسابی یاد می‌شود؛ یعنی کرامتی که به دست آوردنی است. خداوند این کرامت را بر مبنای تقوای افراد در نظر گرفته و اشاره کرده است که هرکس باتقواتر باشد، نزد خداوند از کرامت بیشتری برخوردار است.
در اخلاق پزشکی، این مسئله بسیار مهم است که بیمارانی که به ما مراجعه می‌کنند را انسان‌هایی واجد کرامت بدانیم، نه افرادی که صرفاً به‌عنوان مشتری به ما مراجعه کرده‌اند. نگاه مبتنی بر کرامت با نگاه مشتری‌مآبانه تفاوت بسیار زیادی دارد و اساساً نوع عملکرد ما را تغییر می‌دهد.
اگر انسان‌ها را افرادی بدانیم که ذاتاً و فی‌نفسه دارای کرامت هستند و نسبت به سایر موجودات هستی از جایگاه و منزلت ویژه‌ای برخوردارند و بعد آنان را در مسیری بدانیم که همان مسیر خلیفه‌اللهی است، یعنی بالقوه قرار است جانشین خداوند در زمین باشند و ما کسانی هستیم که باید به آنها کمک می‌کنیم تا این مسیر را بهتر طی کنند، نگاه ما به بیمارانمان و نحوه تلاشمان برای درمان آنها با زمانی که با نگاه مشتری‌مأبانه بیمار را فردی می‌بینیم که قرار است او را درمان کنیم تا سودی نصیب خود ما شود، بسیار متفاوت خواهد بود.
اگر نگاه ما مشتری‌مأبانه و دور از نگاه کرامت انسانی باشد، نه‌تنها انسان‌ها را از یکدیگر متفاوت خواهیم دید، بلکه در تصمیم‌گیری برای درمان و کمک به آنها نیز ممکن است نگاه سودآورانه و مادی‌گرایانه داشته باشیم.
در نگاه نخست، ما بیماران را انسان‌هایی می‌بینیم که در مسیر عبودیت خداوند قدم برمی‌دارند و ممکن است در مقطعی با چالش یا مشکلی جسمی، مانند بیماری، مواجه شده و به ما مراجعه کرده‌اند؛ در این شرایط می‌توانیم دو کار انجام دهیم: نخست اینکه از نظر جسمی و حتی روحی به آنها کمک کنیم تا مسیر عبودیت خود را بهتر طی کنند؛ دوم اینکه خودمان را نیز به‌عنوان فردی برخوردار از کرامت و در مسیر خلیفه‌اللهی، رشد دهیم. به این ترتیب، به رشد و تعالی کرامت هر دو طرف کمک می‌کنیم.
اگر دانشجوی پزشکی از ابتدا با این مفهوم آشنا شود و در همین مسیر پیش رود و بداند افرادی که به او مراجعه می‌کنند، همگی انسان‌هایی هستند که میان آنها و خداوند نسبتی وجود دارد، نگاهش به بیمار تغییر خواهد کرد.
البته باید به این مسئله مهم توجه کنیم که منظور از کرامت انسانی صرفاً این نیست که انسان‌ها باید به یکدیگر احترام بگذارند یا میان آنها عزت و احترامی متقابل وجود داشته باشد؛ مسئله، عمیق‌تر از این است. اگر تصور کنیم کرامت انسانی صرفاً یعنی احترام متقابل بیمار و پزشک، آن زمان ممکن است وقتی فردی در پایان حیات خود آسیب‌هایی دیده و رنج می‌کشد، تصور کنیم احترام او از بین رفته و در نتیجه کرامتش نیز از میان رفته است؛ اما این تصور درست نیست. کرامت انسانی نسبتی میان انسان و خداوند است و به این مسئله بستگی دارد که انسان تا چه اندازه به خداوند نزدیک شده و یا از او فاصله گرفته است. بنابراین، درد و رنج نمی‌تواند کرامت انسانی را از بین ببرد؛ بلکه ممکن است موجب ارتقای آن شود.
اگر دانشجوی پزشکی از ابتدا این موضوع را بداند و آن را درک و لمس کرده باشد، همواره با این نگاه به بیمار خود توجه می‌کند که در حال درمان یک موجود واجد کرامت است و درمان فرد بیمار به افزایش کرامت انسانی من نیز کمک خواهد کرد و در این مسیر، نباید میان انسان‌ها تفاوت بگذاریم و بگوییم بیماری که از نظر شأن اجتماعی در جایگاه پایین‌تری قرار دارد، با دیگران متفاوت است. این تفاوت‌ها نباید در تصمیم ما برای درمان بیمار تأثیر بگذارد.
البته در جهان امروز با افرادی نیز مواجه هستیم که با وجود برخورداری از کرامت ذاتی، به‌عنوان موهبت الهی که کسی نمی‌تواند آن را از دیگری سلب کند، با اعمال و رفتار خود در مسیری خلاف کرامت انسانی حرکت و این کرامت را خودشان از خودشان سلب می‌کنند. با این حال، در عرصه پزشکی و درمان نباید تصمیم بگیریم چه کسی صاحب کرامت است و چه کسی نیست؛ همچنین نباید تصمیم بگیریم چه کسی را درمان کنیم و چه کسی را درمان نکنیم.
به همین دلیل، هر فردی که به پزشک مراجعه می‌کند، چه دوست باشد و چه دشمن، باید برخوردار از کرامت انسانی تلقی شود. نمی‌توانیم درباره میزان کرامت او قضاوت کنیم؛ بنابراین، همه انسان‌ها را واجد کرامت می‌دانیم و درمان می‌کنیم. برای مثال، اگر فردی از گروه دشمن به اسارت درآمده باشد، من به‌عنوان پزشک او را درمان می‌کنم. در اینجا دیگر جایگاه اجتماعی یا تعلق او به گروهی خاص نباید در تصمیم درمانی من تفاوتی ایجاد کند.
این نگاه موجب می‌شود این مسائل که کدام بیمار در بخشی که من مسئولیت آن را بر عهده دارم بستری است؛ کدام بیمار، بیمار من است؛ کدام بیمار ثروتمند و کدامیک فقیر است؛ کدامیک شأن اجتماعی بالاتری دارد و ... برای من پزشک تفاوتی نمی‌کند.
ایکنا ـ آیا این نگاه متعالی در سوگندنامه بقراط آمده است؟
مطالبی با این مضمون در سوگندنامه آمده است. اما نسبت به آنچه در اسلام مطرح شده است، ناقص و کم است. اینکه مسئله کرامت انسانی در منابع غربی مطرح شده ریشه در این مسئله دارد که دانشمندان غربی به شرق آمده و در اینجا مطالعات و مشاهداتی داشته‌اند و حتی احتمالاً با قرآن مأنوس شده‌اند و این مفهوم را از قرآن گرفته و بعدها در غرب مطرح و به عنوان اعلامیه‌های حقوق بشری و ... مطرح می‌کنند. وگرنه اصل کرامت انسانی از قرآن و ادیان الهی اقتباس شده است. در این منابع به کرامت ذاتی انسان اشاراتی دارند اما چیزی از کرامت اکتسابی نمی‌دانند و به آن باورو اعتقادی هم ندارند. هر چند کرامت ذاتی را نیز در لفظ و ظاهر مطرح می‌کنند و عملکرد آنها نشان می‌دهد عملاً اعتقادی به حفظ کرامت انسانی ندارند.
ایکنا ـ این نگاه متعالی بین پزشک و بیمار در اخلاق پزشکی ایران جا افتاده است؟ آیا این نگاه تدریس و در خصوص آن گفتمانی صورت می‌گیرد؟
این مفاهیم در زندگی پزشکان قدیم ما که حکیم بودند، فلسفه، عرفان و فقه می‌خواندند و بسیاری از آنها بر این دانش‌ها تسلط داشتند و در عین حال به پزشکی نیز می‌پرداختند وجود داشت. شاید بعدها، با شاخه‌شاخه شدن علوم، این موضوع کمرنگتر شد؛ زیرا ممکن بود فردی که به سراغ پزشکی می‌رفت، از لحاظ نظری با اخلاق، فقه و مباحث قرآنی و عرفانی آشنایی چندانی نداشته باشد. البته ممکن بود اخلاق‌مدار باشد، اما از مبانی نظری این حوزه‌ها اطلاع کافی نداشته باشد. به همین دلیل، احتمال دارد این مباحث در میان پزشکان ما به‌تدریج کمرنگتر شده باشد.
امروزه نیز ممکن است دانشجویانی که وارد دانشگاه می‌شوند، با این مباحث آشنایی کافی نداشته باشند و تا اندازه‌ای از آنها فاصله گرفته باشند. با این حال شروع کرده‌ایم مباحث مربوط به کرامت انسانی را در درس اخلاق پزشکی دانشجویان پزشکی و دانشجویان سایر رشته‌ها بگنجانیم. شخصاً هر زمان که می‌خواهم تدریس اخلاق پزشکی را آغاز کنم، صریحاً به دانشجویانم می‌گویم که آموزش اخلاق از بحث کرامت انسانی شروع می‌شود و بحث کرامت انسانی مطرح شده در قرآن را به صورت مفصل برای دانشجویان مطرح می‌کنم. اتفاقاً دانشجویان در این زمینه، پرسش‌های متعددی مطرح می‌کنند؛ از جمله سؤال می‌کنند اگر فردی از گروه دشمن باشد، آیا کرامت دارد یا ندارد؟ آیا باید او را درمان کنیم؟ کرامت انسان‌ها چه تفاوتی با یکدیگر دارد؟ کرامت پزشک چه جایگاهی دارد؟ آیا کرامت پزشک بر کرامت بیمار ارجحیت دارد؟ این مسئله نشان می‌دهد که اگر مباحث مربوط به کرامت انسانی را در برنامه درسی آنها بگنجانیم، به‌تدریج این نگاه متعالی به کرامت انسانی در ذهن و نگرش آنها شکل می‌گیرد و تثبیت می‌شود.
ایکنا ـ آیا مسئله کرامت انسانی به‌صورت علمی، دانشگاهی و ساختاریافته در کتاب‌های اخلاق پزشکی مطرح است؟
در اخلاق پزشکی، مسئله کرامت انسانی مطرح می‌شود؛ اما شیوه پرداختن به آن میان استادان مختلف متفاوت است. ممکن است استادی در حد دو یا سه جمله به این موضوع اشاره کند و از آن بگذرد، در حالی که استادی دیگر یک جلسه را به آن اختصاص دهد و به‌صورت مفصل درباره این موضوع صحبت کند. همچنین ممکن است استادی در بررسی هر موضوع اخلاقی، دوباره به کرامت انسانی بازگردد.
بنابراین، اصل موضوع در ساختار درسی دانشجویان وجود دارد، اما چگونگی تدریس آن می‌تواند در میان استادان مختلف متفاوت باشد. باور استادان به کرامت انسانی نیز متفاوت است. پزشکان و استادان، هر کدام نگرش خاص خود را دارند. مسئله این است که آنها تا چه اندازه به کرامت انسانی باور دارند و این باور را وارد عملکرد خود می‌کنند. صرف اعتقاد به کرامت انسانی کافی نیست؛ باید دید آیا پزشک هنگام ویزیت بیمار نیز با همان نگاه مبتنی بر کرامت انسانی با او برخورد می‌کند یا اینکه این باور را کنار گذاشته و با افراد به‌صورت عادی و بدون توجه به این مبنا رفتار می‌کند.
ایکنا ـ برخی افراد به ویژه در جراحی‌های زیبایی از پزشکان می‌خواهند جراحی‌هایی بر روی آنها انجام دهند که به زیان جسم آنهاست؛ در چنین شرایطی و شرایط مشابه اعتقاد به حفظ کرامت انسانی بیمار چه خط قرمزهایی برای کادر درمان ترسیم می‌کند؟
کرامت ذاتی در همه ابنای بشر وجود دارد مگر اینکه خود فرد با رفتارهایش آن را از خود سلب کند؛ اما در کرامت اکتسابی مسئله این است که انسان چه نسبتی با خداوند دارد و تا چه اندازه در مسیر عبودیت او قدم برمی‌دارد. وقتی در مسیر عبودیت هستیم، اجازه نداریم هر کاری را که تصمیم گرفته‌ایم یا به نظرمان خوشایند می‌آید، انجام دهیم. دقیقاً به همین دلیل به دانشجویانم می‌گویم: هر تصمیمی که برای بیمار می‌گیرید، بررسی کنید که آیا در مسیر عبودیت خودتان هست یا خیر؛ همچنین ببینید آیا این تصمیم در مسیر عبودیت خود بیمار قرار دارد یا نه.
برای مثال، در بحث امتناع از درمان، به بیماران می‌گوییم که می‌توانند اعلام کنند تمایلی به دریافت درمان ندارند؛ اما اگر این تصمیم برای خودشان پیامدهایی داشته باشد، باید از منظر مسیر عبودیت و تأثیری که بر کرامت انسانی آنها می‌زنید مسئله را بررسی کنیم. برای همین است که حتی از نظر فقهی اگر درمانی از نظر پزشکی برای بیمار ضروری باشد، گناه است که بیمار آن را نپذیرد؛ هر چند از نظر حقوقی و با توجه به ارزش و کرامت انسانی بیمار، نمی‌توان او را به‌زور به درمان وادار کرد.
مگر اینکه شرایط اورژانسی باشد و جان بیمار در خطر قرار گیرد، آن زمان است که پزشک می‌تواند بدون اجازه بیمار او را درمان کند. اما اگر وضعیت بیمار حاد نباشد و شرایط اورژانسی نیست به لحاظ حفظ کرامت انسانی نمی‌تواند بیش از حد بر بیمار اصرار کند یا او را به اجبار به درمان واداشت. اما برای خود بیمار این گناه است که درمانی که باید انجام شود را نپذیرد.
پزشک نیز خود واجد کرامت انسانی است و باید در مسیر عبودیت قرار داشته باشد. بنابراین، لازم است تصمیمی گیرد که با مسیر عبودیت خود و بیمار سازگار باشد.
بحث اتونومی انسان و پترنالیسم یکی از بحث‌های چالش‌برانگیز در جهان است که تقابل میان خودمختاری بیمار و پدرسالاری پزشکی را مطرح می‌کند. یعنی اینکه آیا بیمار باید خودش تصمیم بگیرد یا پزشک براساس تشخیص و خیرخواهی خود، به‌صورت پدرسالارانه برای او تصمیم بگیرد.
مقاله‌ای درباره این موضوع نوشته و مطرح کردیم که عبودیت می‌تواند راهکاری برای حل این چالش باشد. یعنی هنگامی که میان تصمیم‌گیری پدرسالارانه پزشک و اختیار یا خودمختاری بیمار تعارض وجود دارد، اگر تصمیم‌گیری در مسیر عبودیت انجام شود، یعنی هم پزشک و هم بیمار خود را به عنوان بنده خدا در مسیر عبودیت ببینند، تصمیم خود را در چارچوب این بندگی می‌گیرند. اگر درمان با مسیر بندگی در تضاد باشد نه پزشک و نه بیمار مجاز به انجام آن درمان نیستند و صرف اینکه بیمار بگوید چه می‌خواهد یا نمی‌خواهد، به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست؛ همان‌طور که خواست پزشک نیز به‌تنهایی ملاک قرار نمی‌گیرد. باید بررسی کرد که تصمیم مورد نظر با مسیر عبودیت هر دو طرف چه نسبتی دارد.
تفاوت مهم ما با ادبیات سکولار نیز در همین مسئله است. در آن ادبیات، از خودمختاری بیمار صحبت می‌شود؛ اما ما از اختیار بیمار سخن می‌گوییم. چون اختیار بیمار ذیل اختیار خداوند تعریف می‌شود ولی در خودمختاری، بیمار توجهی به خواست خداوند ندارد و فقط دلخواه خود را مطرح می‌کند.
تفاوت اساسی دیدگاه ما با آن ادبیات است. ما معتقدیم انسان از اختیار برخوردار است و خداوند این اختیار را به دلیل کرامت انسانی به او عطا کرده است؛ اما این اختیار در چارچوب اختیار خداوند معنا پیدا می‌کند. انسان نمی‌تواند برای خود تصمیمی بگیرد که به جسم و جانش آسیب برساند و پزشک نیز نمی‌تواند تصمیمی بگیرد که به زیان بیمار باشد. این همان نگاه متعالی است که در اسلام وجود دارد.
ایکنا ـ آیا اخلاق پزشکی در هر کشوری براساس فرهنگ و مبانی اعتقادی آن کشور طراحی می‌شود و اصول اخلاقی بومی هر کشور در قالب اخلاق پزشکی مطرح می‌شود؟
بنای اخلاق پزشکی بر اخلاق است و اخلاق موضوعی جهان شمول است و مطلق است و نسبی نیست؛ یعنی اینگونه نیست که فردی در یک جامعه اخلاق را به یک نحو تعریف کند و فردی در جامعه دیگر آن را به نحو دیگر؛ همه دنیا می‌دانند عدل، خوب و ظلم، بد است اما در مصادیق این مبانی متفاوت هستند. چون اخلاق براساس مبانی جهان‌شمول بنا شده در بسیاری از مواقع تفاوتی در مباحث اخلاق پزشکی دیده نمی‌شود اما در مسائلی که فرهنگ هر کشوری در آن دخالت کرده، تفاوت‌هایی در مسائل اخلاق پزشکی هم به وجود آمده است، مثل مسئله اتونومی بیمار.
در دورانی از تاریخ، جهان غرب تحت فشار زیاد مسیحیت کاتولیک قرار گرفته بود، در آن دوران زبان دینی و اقتدار پدران کلیسا در برخی موارد به‌گونه‌ای بود که افراد را ملزم می‌کرد کاری را انجام دهند یا از انجام آن خودداری کنند، بدون آنکه همیشه منطق و استدلال کافی برای آن ارائه شود. جامعه نیز پس از مدتی خواست از این فشارها رهایی پیدا کند و در نتیجه، ادبیات جدیدی شکل گرفت.
در چنین فضایی، رفتار پدرسالارانه پزشک به‌عنوان مسئله‌ای منفی مطرح شد. در حالی که پدرسالاری لزوماً به معنای رفتار نادرست نیست؛ برای مثال، پدری خیرخواه ممکن است در موقعیتی برای خانواده خود تصمیم بگیرد. با این حال، در ادبیات مورد اشاره، این مفهوم به‌گونه‌ای منفی بازنمایی شد تا امکان فاصله گرفتن از آن فراهم شود و اختیار بیمار به‌صورت گسترده‌تر و مطلق مطرح شد.
دیدگاه ما این نیست که بیمار در همه شرایط، بدون در نظر گرفتن هیچ معیار دیگری، هر تصمیمی را که می‌خواهد بگیرد؛ همان‌طور که معتقد نیستیم پزشک نیز باید بدون توجه به نظر بیمار، برای او تصمیم بگیرد. به دنبال راهی هستیم که میان این دو دیدگاه، با توجه به مبانی اخلاقی و دینی، تعادل برقرار کند. این مباحث در قالب مقاله نیز به جهان و ایران ارائه شده‌اند. من و همکارانم دست‌کم بخشی از این مباحث را نوشته‌ایم یا در حال نگارش آن هستیم؛ با این حال، تعداد این آثار هنوز محدود است.
امروزه ادبیات رایج در جهان اخلاق پزشکی تا حد زیادی بر مباحث مربوط به بیمار و خودمختاری او استوار است. برای مثال، اینکه بخواهیم مفهوم عبودیت را به‌عنوان شاخصی برای حل تعارض‌های اخلاق پزشکی مطرح کنیم، کار دشواری است و آغاز این بحث در سطح جهانی به تلاش نیاز دارد.
اما در سنت پزشکی اسلامی، این موضوع سابقه داشته است. پزشکان مسلمان ما بر مبنای اخلاق و با توجه به مفهوم واقعی و قرآنی کرامت انسانی عمل می‌کردند. آنچه در آثار ابن‌سینا، ابوریحان، رازی و دیگر پزشکان مسلمان دیده می‌شود، نشان می‌دهد که این افراد به ابعاد مختلف وجود انسان توجه داشته‌اند.
برای مثال، رازی در کتاب خود درباره درمان بیماری‌های روح مطالبی مطرح کرده است و حسادت و کینه را نیز در شمار بیماری‌های روح قرار داده و درباره آنها توضیح می‌دهد و راهکارهایی برای درمانشان مطرح می‌کند. این موضوع نشان می‌دهد که در سنت پزشکی اسلامی، پزشک متخصص کسی بود که افزون بر دانش پزشکی، با اخلاق، عرفان و ادبیات دینی نیز آشنایی داشت و در کنار ارائه راهکارهای درمانی جسمی، به درمان بیماری‌های روحی نیز توجه می‌کرد.
بنابراین، اخلاق پزشکی اسلامی از گذشته وجود داشته است و قرار نیست اکنون آن را از ابتدا خلق کنیم. با این حال، چون ادبیات سکولار در اخلاق پزشکی امروز جهان فراگیر شده است، لازم است مبانی خودمان را با استدلال منطقی و با تکیه بر ادبیات قرآنی موجود، به‌تدریج به جهان ارائه کنیم. در بسیاری از موارد نیز مشاهده می‌کنیم که از این مباحث استقبال می‌شود.
ایکنا ـ چه مباحث جدیدی در این حوزه مطرح شده است و آیا ما در مسیر درستی حرکت می‌کنیم؟
دانشجویان اخلاق پزشکی و دانشجویان سایر رشته‌ها در تلاش‌اند و این کار در حال انجام است. با این حال، ممکن است حجم آثاری که در این زمینه تولید می‌شود، در مقایسه با ادبیات موجود در جهان کمتر باشد و به همین دلیل، کمتر دیده شود.
ایکنا ـ آیا سایر کشورهای اسلامی در حوزه اخلاق پزشکی، متناسب با آموزه‌های دینی، تحقیقاتی ارائه کرده‌اند؟
در کشورهای اسلامی دیگر، مباحث اخلاقی معمولاً با همان عمق و دقتی که در فقه شیعه و اخلاق شیعی مطرح می‌شود، ارائه نشده است.
برای مثال، از گذشته میان دیدگاه شیعه و برخی دیدگاه‌های دیگر، از جمله دیدگاه‌های جبرگرایانه، تفاوت‌هایی در مباحث اخلاقی وجود داشته است. جبرگرایان معتقد بودند برخی مسائل جبری است و اخلاق نیز جبری است و نباید در خصوص آن نظر بدهیم اما ما شیعیان معتقد به حسن و قبح ذاتی هستیم و اخلاق جزو مسائلی است که حسن و قبح ذاتی دارد و برخی امور ذاتاً نیک و برخی دیگر ذاتاً قبیح هستند. این نوع نگاه به اخلاق، در ادبیات شیعه جایگاه داشته و همچنان دارد و مباحث منطقی و علمی در این زمینه در این سنت بیشتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.
آنچه کشورهای اسلامی دیگر ارائه می‌کنند، ممکن است شباهت‌هایی با مباحث ما داشته باشد؛ اما لزوماً به همان کمال و دقتی نیست که ما از آیات قرآن برداشت می‌کنیم. از این‌رو، لازم است متخصصان اخلاق پزشکی ما تلاش بیشتری داشته باشند و بتوانند به‌صورت تیمی، پژوهش‌های بیشتری در این زمینه انجام دهند.
ایکنا ـ چگونه نگاه قرآنی به کرامت انسانی را در پزشکان نهادینه کنیم؟
پزشکان باید ادبیات قرآنی مربوط به کرامت انسان را که براساس آن، خداوند انسان را با کرامت آفریده و او را نسبت به سایر موجودات هستی از جایگاه ویژه‌ای برخوردار کرده است، در درمان بسیار جدی گیرند.
گاهی ممکن است در جریان درمان بیماران متعدد، به دلیل شلوغی کار، توجه ما از این موضوعات منحرف شود و خدای‌ناکرده ممکن است وقتی خانم یا آقای سالمندی به ما مراجعه می‌کند، حوصله‌مان سر برود یا احساس کنیم شیوه صحبت کردن او مطابق میل ما نیست.
یکی از دانشجویانم زمانی به من گفت: «استاد، اگر بیماری به مطب من بیاید و حرف نامناسبی به من بزند، او را از مطب بیرون می‌کنم». من به این دانشجو گفتم اگر می‌خواهی با این نگاه طبابت کنی به نظر من اصلاً پزشک نشو. پزشک باید انسانی باشد که همه افراد را در مسیر کرامت ببیند و حتی مراجعه آنها را موهبتی بداند که به او امکان می‌دهد در مسیر رشد و تعالی کرامت خود نیز قدم بردارد.
اگر نگاه ما به افرادی که به ما مراجعه می‌کنند چنین باشد، نباید از بیماری که پاسخ مناسبی به ما نمی‌دهد، خسته شویم. ممکن است بیماری به دلیل شدت درد، ناراحتی یا استرسی که دارد، با ما برخورد مناسبی نداشته باشد. همچنین ممکن است همراه بیمار به دلیل اضطراب ناشی از بیماری عزیزش، رفتاری داشته باشد که برای ما خوشایند نباشد. نباید به‌سرعت از چنین رفتارهایی دلگیر شویم.
درمان جسم و روح انسان مسئولیتی است که بر عهده ما قرار دارد. بنابراین، باید با لطافت و توجه بیشتری به بیمارانمان نگاه کنیم و آنها را واقعاً افرادی واجد کرامت بدانیم. هر کمکی که به این افراد می‌کنیم، می‌تواند به رشد خود ما در مسیر خلیفه‌اللهی و تعالی کرامت انسانی‌مان نیز کمک کند.
اگر به‌عنوان پزشک چنین نگاهی داشته باشیم، در مسیر خود موفق‌تر خواهیم بود. امیدوارم این نگاه هر روز بیشتر در میان کادر درمان، به‌ویژه پزشکان و پرستاران، رواج پیدا کند.
انتهای پیام
