مسابقه‌ای بدون خط پایان

به قلم مریم اصغرپور 

انسان از آغاز زندگی، خود را در آینه دیگران می‌بیند. کودک با همبازی‌اش، دانش‌آموز با همکلاسی، جوان با همسالان و بزرگسالان نیز با همکار، همسایه و خویشاوندش خود را می‌سنجد و از همین مقایسه‌ها تصویری از توانایی و جایگاهش می‌سازد. در اصل این مقایسه، اگر با عقل و اعتدال همراه باشد، اشکالی ندارد؛ مشکل از جایی شروع می‌شود که مقایسه از یک ابزار شناختی به معیار ارزشمندی انسان تبدیل شود. در این حالت، انسان دیگر نمی‌پرسد من چه استعدادی دارم، چه وظیفه‌ای بر عهده من است و امروز نسبت به دیروز چقدر رشد کرده‌ام، بلکه همه پرسش‌ها به یک جمله خلاصه می‌شود: چرا من مثل او نیستم؟

این پرسش در عمق خود یک اشتباه بزرگ درباره معنای زندگی دارد؛ زیرا انسان را از مسیر خودش جدا و وارد مسابقه‌ای می‌کند که خط پایان ندارد. همیشه کسی ثروتمندتر، زیباتر، مشهورتر، باسوادتر، موفق‌تر یا برخوردارتر است و اگر معیار ارزشمندی ما برتری نسبت به دیگران باشد، آرامش برای همیشه از دسترس ما خارج خواهد شد. پژوهش‌های روانشناختی نیز در سال‌های اخیر به همین مسئله توجه بیشتری نشان داده‌اند و مطالعات مربوط به مقایسه اجتماعی در شبکه‌های اجتماعی به‌ویژه مقایسه رو به بالا با کسانی که از نظر فرد برخوردارتر و موفق‌تر دیده می‌شوند، ارتباط این نوع مقایسه را با حسادت، کاهش بهزیستی و برخی پیامدهای منفی روانی بررسی کرده‌اند؛ البته شواهد موجود یکدست نیست و خود استفاده از شبکه‌های اجتماعی را نمی‌توان به‌صورت مطلق مضر دانست.

اما قرآن کریم مسئله را بسیار عمیق‌تر از این‌ها می‌بیند. مسئله فقط این نیست که مقایسه کردن حال ما را بد می‌کند؛ مسئله آن است که مقایسه نادرست می‌تواند نسبت انسان را با تقدیر، رزق و حکمت الهی مخدوش کند.

قرآن به انسان می‌آموزد که سهم دیگران معیار سنجش سهم او نیست

در سوره مبارکه «نساء»، آیه‌ای وجود دارد که اگر امروز در میان انبوه تصاویر و نمایش‌های زندگی در فضای مجازی با دقت خوانده شود، گویی مستقیماً با انسان معاصر سخن می‌گوید: «وَلَا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلَىٰ بَعْضٍ»؛ خداوند پس از آنکه انسان را از آرزوی آنچه به دیگری عطا شده نهی می‌کند، بلافاصله مسیر دیگری پیش پایش می‌گذارد: «وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ»؛ از فضل خدا بخواهید.

در این آیه، نکته بسیار لطیفی وجود دارد. قرآن انسان را به نشستن و دست روی دست گذاشتن دعوت نمی‌کند و نمی‌گوید اگر دیگری نعمتی دارد، تو نیز همان را بخواهی یا نخواهی فرقی ندارد. بلکه میان طلب کردن و حسرت خوردن فاصله می‌گذارد. انسان می‌تواند برای رزق بیشتر، علم بیشتر، زندگی بهتر و موقعیت شایسته‌تر تلاش کند، اما این تلاش وقتی از مسیر سلامت خارج می‌شود که خیر خود را در ربودن سهم دیگری یا در رسیدن به همان تصویری تعریف کند که دیگری از زندگی خود ساخته است.

قرآن در حقیقت می‌فرماید به جای آنکه مدام چشم به سهم دیگری داشته باشی، فضل خدا را طلب کن. این تفاوت کوچکی نیست؛ در یک سوی آن، انسان بنده مقایسه است و در سوی دیگر بنده خدا.

یکی از زیباترین تعابیر قرآن در این زمینه، آیه ۱۳۱ سوره مبارکه «طه» است: «وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا»؛ قرآن نمی‌گوید نعمت‌های دیگران را نبینید؛ تعبیر بسیار دقیق‌تر است: چشمانت را به‌سوی آنچه به گروهی از آنان داده‌ایم مدوز. یعنی مسئله، دیدن نیست؛ مسئله خیره شدن است.

در تفسیر طبری، «زهرة الحیاة الدنیا» به زینت و شکوفایی ظاهری زندگی دنیا اشاره دارد و بر گذرا بودن آن تأکید شده است؛ در تفسیر سعدی نیز همین آیه ناظر به این معنا دانسته شده که انسان در برابر زینت‌های دنیا، نگاه خود را از آنچه مایه فریب و دلبستگی افراطی است بازگرداند و رزق پروردگار را که خیر و ماندگارتر است، به یاد آورد.

تأمل در تعبیر «مد چشم» برای روزگار ما بسیار راهگشاست. امروز کافی است انسان تلفن همراهش را باز کند تا در چند دقیقه با ده‌ها زندگی مواجه شود؛ خانه‌ای زیباتر، سفری جذاب‌تر، درآمدی بیشتر، فرزندی موفق‌تر، همسری عاشق‌تر، اندامی متناسب‌تر و چهره‌ای آراسته‌تر. هیچ‌ کدام از این تصاویر لزوما دروغ نیستند، اما هیچ کدام نیز تمام حقیقت زندگی نیستند. انسان در برابر تصویری چند ثانیه‌ای از زندگی دیگری، گاهی همه زندگی خود را داوری می‌کند و این همان جایی است که نگاه از دیدن به مقایسه و از مقایسه به حسرت می‌رسد. قرآن می‌خواهد این نگاه تربیت شود؛ نه اینکه چشم انسان بسته باشد، بلکه اسیر آنچه می‌بیند نباشد.

بخشی از رنج مقایسه از آنجا ناشی می‌شود که ما رزق را بسیار محدود تعریف کرده‌ایم. وقتی می‌گوییم فلانی از من جلوتر است، معمولا ذهن سراغ درآمد، خانه، خودرو، موقعیت شغلی، ازدواج و امکانات مادی می‌رود؛ حال آنکه در منطق قرآن، نعمت و رزق بسیار گسترده‌تر از این امور است. سلامت، عقل، فرصت توبه، ایمان، محبت، خانواده، امنیت، آبرو، علم، توان خدمت، فرصت رشد و حتی یک دل آرام نیز می‌تواند از مصادیق نعمت الهی باشد.

اگر انسان فقط آنچه را که قابل نمایش است نعمت بداند، طبیعی است که در عصر نمایش دائمی زندگی، خود را فقیر احساس کند. اما اگر نعمت را در افق توحیدی ببیند، صورت مسئله تغییر می‌کند. ممکن است کسی ثروت بیشتری داشته باشد، اما از آرامش کمتری برخوردار باشد؛ ممکن است کسی شهرت بیشتری داشته باشد اما خلوتی سالم برای خود نداشته باشد؛ ممکن است کسی بسیار زودتر به جایگاهی رسیده باشد اما مسیر زندگی او اساسا با مسیر ما قابل مقایسه نباشد. از همین جاست که مفهوم ابتلا در قرآن اهمیت پیدا می‌کند. خداوند در آیه ۱۵ و ۱۶ سوره مبارکه «فجر»، هم گشایش رزق و هم تنگی رزق را در نسبت با ابتلا قرار می‌دهد و حتی تصور انسان را که برخورداری مادی را مساوی اکرام الهی و تنگی رزق را مساوی اهانت می‌گیرد، به چالش می‌کشد. انسان ممکن است در فراخی باشد و در حال آزمون، یا در تنگنا باشد و در حال آزمون؛ پس اندازه دارایی، به تنهایی معیار کرامت انسان نزد خداوند نیست.

بزرگ‌ترین خطا تبدیل تفاوت به تبعیض است

خداوند انسان‌ها را یکسان نیافریده است؛ تفاوت در استعداد، شرایط، امکانات، فرصت‌ها و مسیر زندگی، بخشی از واقعیت عالم انسانی است. مشکل از آنجا آغاز می‌شود که انسان به جای پذیرش این تفاوت، آن را به معنای بی‌عدالتی درباره خویش تفسیر کند.

در همان آیه ۳۲ سوره مبارکه «نساء» که از آرزو کردن سهم دیگران نهی می‌کند، خداوند پس از آن می‌فرماید: «لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبُوا وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِّمَّا اكْتَسَبْنَ»؛ برای مردان از آنچه به دست آورده‌اند بهره‌ای است و برای زنان نیز از آنچه به دست آورده‌اند بهره‌ای. سپس راه را روشن می‌کند: «وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ»؛ یعنی به جای فرو رفتن در حسرت سهم دیگری، سهم خودت را بشناس و برای آن تلاش کن.

این نگاه، انسان را از یک پرسش فرساینده نجات می‌دهد: چرا خدا به او داد و به من نداد؟ زیرا بسیاری از تفاوت‌هایی که ما از بیرون می‌بینیم، بدون اطلاع از تمام زندگی افراد، قابل داوری نیستند. ما نتیجه را می‌بینیم و هزینه را نمی‌بینیم؛ جایگاه را می‌بینیم و مسئولیتش را نمی‌بینیم؛ لبخند را می‌بینیم و اشک‌های پشت آن را نمی‌بینیم. حتی در نگاه دینی نیز انسان حق ندارد از ظاهر نعمت دیگری، باطن زندگی او را داوری کند.

کرامت انسان با داشته‌هایش اندازه‌گیری نمی‌شود

اگر قرار بود ثروت و قدرت و موقعیت اجتماعی معیار نهایی ارزش انسان باشد، بسیاری از معیارهای اخلاقی قرآن بی‌معنا می‌شد. قرآن اما در سوره مبارکه «حجرات»، معیار کرامت را در جای دیگری قرار می‌دهد: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ»؛ کرامت نزد خداوند با تقوا سنجیده می‌شود، نه با آنچه انسان در ویترین زندگی خود به نمایش می‌گذارد. این آیه برای انسان امروز یک هشدار جدی دارد. ما در روزگاری زندگی می‌کنیم که بخش بزرگی از ارزش‌گذاری اجتماعی با اعداد صورت می‌گیرد؛ تعداد دنبال‌کنندگان، میزان درآمد، قیمت خانه، تعداد سفرها، رتبه دانشگاه، عنوان شغلی و حتی تعداد پسندیدن‌های یک تصویر. انسان کم‌کم به موجودی تبدیل می‌شود که خود را با عدد می‌سنجد و طبیعی است که در چنین جهانی، همیشه احساس کمبود کند.

اما ایمان، معیار دیگری به دست انسان می‌دهد. در منطق ایمان، ارزش انسان پیش از آنکه به آنچه دارد مربوط باشد، به آن چیزی مربوط است که از خود ساخته و در برابر خداوند چگونه ایستاده است. از همین روست که ممکن است انسانی در چشم مردم بسیار معمولی باشد، اما در میزان الهی صاحب منزلتی بلند؛ همان‌گونه که ممکن است کسی در چشم مردم بسیار برخوردار باشد، اما برخورداری مادی هیچ نشانه قطعی از قرب الهی برای او نباشد.

غبطه با حسرت و حسادت یکسان نیست

البته در اینجا باید میان چند مفهوم تفاوت گذاشت. اسلام انسان را از آرزوی رشد و برخورداری منع نکرده است. اگر انسان موفقیت علمی دیگری را ببیند و بگوید من نیز می‌خواهم بیشتر بیاموزم، این حس می‌تواند موتور حرکت باشد. اگر کسی خانه مناسب‌تری دارد و انسان تصمیم بگیرد با کار و تدبیر، وضعیت زندگی خود را بهتر کند، این امر نه تنها مذموم نیست بلکه می‌تواند مقدمه رشد باشد. آنچه باید از آن پرهیز کرد، حالتی است که نعمت دیگری، آرامش ما را از میان ببرد و انسان به جای طلب خیر برای خود، از زوال نعمت دیگری خشنود شود. در فرهنگ اخلاق اسلامی، این تمایز میان غبطه و حسادت بسیار مهم است. غبطه، میل به خیر بدون آرزوی زوال خیر دیگری است؛ حسادت، رنج از برخورداری دیگری و خواست محروم شدن او از آن نعمت.

این دو حالت از نظر ظاهر ممکن است شبیه هم باشند، اما از نظر روحی فاصله بسیار دارند. یکی انسان را به تلاش نزدیک می‌کند و دیگری او را در زندان مقایسه نگه می‌دارد. 

یکی از راه‌های رهایی از این رنج، بازگشت به همان نقطه‌ای است که قرآن بارها انسان را به آن فرا می‌خواند: خودشناسی، مسئولیت و عمل. انسان مومن به جای اینکه تمام توان ذهنی خود را صرف محاسبه فاصله خود با دیگران کند، باید ببیند خداوند چه امکاناتی در اختیار او گذاشته و از او چه می‌خواهد.

گاهی آنچه انسان را خسته کرده، بزرگی مسیر نیست؛ مقایسه دائمی مسیر خود با مسیر دیگران است. کسی که دائما به جلو رفتن دیگری نگاه می‌کند، حتی اگر خودش نیز در حال حرکت باشد، احساس ایستایی خواهد کرد. در حالی که اگر چشم از دیگری بردارد و به مسیر خود نگاه کند، شاید بفهمد که در همین یک سال، از جایی که بوده بسیار فاصله گرفته است.

دین از انسان نمی‌خواهد فقیر بماند تا احساس معنویت کند، موفق نشود تا متواضع باشد یا آرزوهایش را کنار بگذارد تا قانع تلقی شود. چنین برداشتی از دین، هم با روح تلاش اسلامی ناسازگار است و هم با آیات قرآن. سخن دین این است که در طلب دنیا باش، اما بنده دنیا نباش؛ برای بهتر شدن تلاش کن، اما ارزش خود را به برتری بر دیگران گره نزن؛ نعمت بخواه، اما نعمت دیگری را معیار محرومیت خود قرار نده.

شاید یکی از دشوارترین کارها برای انسان معاصر، پذیرفتن این حقیقت ساده باشد که هر کس زندگی خودش را دارد. خداوند برای همه انسان‌ها یک مسیر واحد طراحی نکرده است. یکی زودتر به مقصدی می‌رسد و دیگری دیرتر؛ یکی در عرصه‌ای می‌درخشد و دیگری در عرصه‌ای دیگر؛ یکی صاحب نعمتی می‌شود که دیگری از آن محروم است و دیگری در جایی نعمتی دارد که اولی از آن بی‌بهره است. اگر قرار باشد زندگی را با داشته‌های دیگران اندازه بگیریم، هیچ وقت به نقطه آرامش نمی‌رسیم. اما اگر زندگی را در نسبت با خدا، استعداد، مسئولیت و مسیر خودمان بسنجیم، معیار عوض می‌شود.

در این نگاه، موفقیت دیگری دیگر شکست من نیست. خانه بزرگ‌تر او، خانه کوچک‌تر مرا تحقیر نمی‌کند. درآمد بیشترش، رزق مرا بی‌ارزش نمی‌کند. ازدواجش، تاخیر مرا به معنای فراموش شدن از سوی خداوند نمی‌سازد. پیشرفتش، توقف مرا اثبات نمی‌کند. هر کدام از ما در محضر خداوند با پرونده زندگی خود حاضر می‌شویم، نه با پرونده همسایه، همکار، دوست یا انسانی که هر روز در صفحه تلفن همراه خود می‌بینیم.

پیام قرآن برای انسان گرفتار مقایسه، همین بازگشت به خویشتن باشد؛ همان جا که می‌فرماید: «وَاسْأَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ»؛ به جای آنکه چشم خود را بر سفره دیگری بدوزی، از صاحب سفره بخواه. به جای آنکه مدام بپرسی چرا او دارد، بپرس خداوند از من چه می‌خواهد. به جای آنکه زندگی خود را با تصویر زندگی دیگران بسنجی، ببین با آنچه خداوند به تو داده چه کرده‌ای.

آرامش شاید از روزی آغاز شود که چشم را از زندگی دیگران برداریم و دوباره زندگی خودمان را ببینیم؛ همان زندگی که شاید در هیاهوی مقایسه، مدت‌هاست زیبایی‌ها، فرصت‌ها و نعمت‌هایش را ندیده‌ایم.