مولوی اینستاگرامی یا مولوی مثنوی

 

ما با مولوی چه کرده‌ایم...؟

 

او را از قرن هفتم بیرون کشیده‌ایم، چند بیت عاشقانه از میان هزاران بیتش جدا کرده‌ایم، روی دیوار کافه‌ها و صفحه‌های مجازی نشانده‌ایم و از او شاعری ساخته‌ایم که برای هر شکست عاطفی یک بیت دارد و برای هر آشفتگی، جمله‌ای که بتوان با آن اندکی آرام گرفت. اما بد نیست یک‌بار دیگر مولوی را از نو ببینیم. مولوی واقعی، اگرچه شاعر عشق است اما بیش از آنکه آسوده‌مان کند، آسایش فکری‌مان را برهم می‌زند. بیش از آنکه برای ما نسخه بپیچد، از ما سؤال می‌کند. و مهم‌تر از همه، بیش از آنکه درباره انسانی سخن بگوید که هست، درباره انسانی می‌گوید که هنوز باید بشود.

 

مولانا جلال‌الدین محمد بلخی را نمی‌توان جدا از جهان فکری اسلام فهمید. قرآن و حدیث؛ در تار و پود اندیشه و زبانش حضور دارند. پژوهش‌های دانشگاهی نیز بر این پیوند تأکید کرده‌اند و نشان داده‌اند که مثنوی در بسیاری از سطوح با قرآن وارد گفت‌وگو می‌شود؛ از اقتباس و تلمیح گرفته تا بازآفرینی روایت‌ها و تأویل عرفانی مفاهیم قرآنی. پس شاید یکی از پرسش‌های مهم امروز این باشد که مولوی از کدام جهان فکری سخن گفته و ما در مسیر جهانی‌شدنش، چه چیزهایی را حذف کرده‌ایم؟ مثنوی با جدایی آغاز می‌شود:

 

بشنو از نی چون حکایت می‌کند

وز جدایی‌ها شکایت می‌کند

 

این بیت یکی از مشهورترین آغازهای ادبیات فارسی است اما شهرتش نباید ما را از این پرسش غافل کند که چرا مولوی سخنش را با جدایی آغاز می‌کند؟ نی، از اصل خود بریده است. صدایش صدای فراق است؛ انسان مولوی نیز چنین است: موجودی که چیزی را گم کرده؛ گاهی خدا، خودش و گاهی معنای بودن را.

 

اینجا نخستین پل میان مولوی و قرآن شکل می‌گیرد؛ حضور قرآن در مثنوی آن‌قدر ساختاری است که نمی‌توان این اثر را بدون در نظر گرفتن رابطه‌اش با متن قرآن به‌درستی فهمید اما هنر مولوی در این نیست که آیات زیادی را وارد شعر کرده بلکه اهمیتش در شیوه تبدیل مفهوم به تجربه است. نفس را به صحنه می‌آورد. آدم مغرور را نشانمان می‌دهد. انسان فریب‌خورده را وارد داستان می‌کند و همین‌جاست که قرآن از صفحه کتاب بیرون می‌آید و وارد زندگی می‌شود. پادشاه، کنیزک، طبیب، عاشق، درویش، دزد و حتی حیوانات مثنوی، در ظاهر شخصیت‌های داستان‌اند؛ اما هرکدام می‌توانند صورتی از خود ما باشند.

 

ما همان آدمی هستیم که گاهی حقیقت را می‌بیند و از کنار آن می‌گذرد. کسی که دانشش بیشتر از عملش است. همان انسانی که درباره توکل حرف می‌زند اما از فردا می‌ترسد. درباره رحمت سخن می‌گوید اما با کسی که دوستش ندارد، نامهربان است. ما امروز با چند جست‌وجوی ساده در فضای مجازی می‌توانیم درباره دین، فلسفه، عرفان، روان‌شناسی و معنویت هزاران صفحه بخوانیم اما یک تناقض بزرگ در زندگی ما شکل گرفته است: دانستن بیشتر شده، اما دانش عملی؟ ...

 

ما می‌دانیم صبر چیست، اما در مواجه با اولین بحران صبرمان را از دست می‌دهیم. از توکل می‌گوییم، اما آینده را با اضطراب دنبال می‌کنیم. از رحمت حرف می‌زنیم، اما در قضاوت دیگری بی‌رحم می‌شویم. از ایمان سخن می‌گوییم، اما گاهی ایمان هیچ تغییری در کیفیت رفتار ما ایجاد نمی‌کند. مولوی درست در همین شکاف ایستاده است؛ فاصله میان دانستن و شدن و به همین دلیل است که این ابیات هنوز می‌تواند مخاطب امروز را به فکر وا دارد.

 

از جمادی مردم و نامی شدم

وز نما مردم ز حیوان سر زدم

مردم از حیوانی و آدم شدم

پس چه ترسم؟ کی ز مردن کم شدم

 

می‌توان این ابیات را در دستگاه عرفانی مولوی و در چارچوب مراتب وجودی او خواند؛ اما در سطحی انسانی‌تر، یک پیام روشن نیز دارند: انسان محکوم نیست همان کسی باقی بماند که دیروز بوده است. انسان، پروژه‌ای ناتمام است. می‌تواند تغییر کند و شاید یکی از مهم‌ترین پیام‌های مولوی برای زمانه‌ای باشد که انسان در آن بیشتر از همیشه امکان تغییر بیرونی دارد، اما گاهی از تغییر درونی ناتوان می‌ماند.

 

مولوی، قرآن را به زندگی می‌آورد. قرآن در جهان مولوی از کتابخانه به زندگی می‌آید. در این دنیا توبه فقط یک مفهوم نیست؛ انسانی است که امکان بازگشت دارد. نفس نیرویی است که در تصمیم‌های روزمره خود را نشان می‌دهد. توکل کیفیت مواجهه آدمی با آینده است. مرگ پرسشی درباره معنای زندگی است و عشق راهی برای عبور از خود و مواجهه با حقیقت است. اینجاست که مثنوی اهمیت پیدا می‌کند. مولوی شعر را به جای وحی نمی‌نشاند؛ بلکه مفاهیم دینی را در قلمرو تجربه انسانی به حرکت درمی‌آورد. این همان کاری است که ادبیات می‌تواند انجام دهد: چیزی را که در ذهن ما مفهوم است، به چیزی تبدیل کند که بتوانیم در زندگی ببینیم. به همین دلیل است که خواندن مولوی می‌تواند مقدمه‌ای برای دوباره پرسیدن از خودمان باشد.

 

اما در این میان، خطری نیز وجود دارد: جهانی‌شدن مولوی اتفاقی مهم است. آثارش از مرز زبان فارسی و جغرافیای ایران و جهان اسلام عبور کرده و مخاطبان فراوانی در سراسر جهان پیدا کرده‌اند. موزه متروپولیتن نیز به گسترش ترجمه‌های آثار صوفیانه، از جمله مولوی، اشاره کرده است؛ اما هم‌زمان هشدار می‌دهد که برخی ترجمه‌های معاصر، زمینه اسلامی و ارجاعات مربوط به خدا و قرآن را کم‌رنگ کرده‌اند. این نکته یک مسئله فرهنگی است. اگر مولوی را فقط شاعر عشق معرفی کنیم، چه چیزی باقی می‌ماند؟ مولوی را می‌توان جهانی خواند، اما نمی‌توان برای جهانی‌شدن، ریشه‌هایش را حذف کرد. اتفاقا راز جهانی‌شدنش در همین ریشه‌هاست: اینکه اندیشه‌ای عمیقا ریشه‌دار در سنت اسلامی توانسته درباره پرسش‌هایی سخن بگوید که متعلق به هیچ مرز جغرافیایی خاصی نیستند.

 

 

امروز وقت آن رسیده باشد به جای اینکه بپرسیم مولوی برای ما چه دارد، از خود بپرسیم ما با مولوی چه کرده‌ایم؟ آیا او را به چند بیت عاشقانه تقلیل نداده‌ایم؟ آیا عشق را از زمینه عرفانی و توحیدی‌اش جدا نکرده‌ایم؟ او را به یک نسخه فرهنگی برای آرامش‌های کوتاه‌مدت تبدیل نکرده‌ایم و آیا از مولوی فقط چیزی را نخوانده‌ایم که دوست داشته‌ایم بشنویم؟

 

مولوی قرار نیست همیشه حال ما را خوب کند. گاهی قرار است حال ما را دگرگون کند و به ما نشان دهد که ممکن است سال‌ها درباره حقیقت حرف زده باشیم و هنوز حقیقت در رفتارمان حضور نداشته باشد. قرار است بپرسد اگر ایمان داریم، این ایمان کجای زندگی ما ایستاده است و اینجا مولوی دوباره به قرآن می‌رسد.

 

ما در زمانه‌ای زندگی می‌کنیم که درباره همه‌چیزحرف می‌زنیم؛ اما کمتر می‌پرسیم آنچه گفته‌ایم، از ما چه ساخته است. مولوی قرن‌هاست همین پرسش را پیش روی ما گذاشته است.  نمی‌پرسد چند بیت از آثارش را حفظ کرده‌ایم. چند بار نامش را بر زبان آورده‌ایم و چند بار مثنوی را خوانده‌ایم. پرسش دشوارتر است: بعد از خواندن مولوی، چه چیزی در ما تغییر کرده است؟. اگر پاسخ این سؤال را نداشته باشیم، شاید تمام آنچه از مولوی فهمیده‌ایم، همان چند جمله زیبایی باشد که روی دیوارها نوشته‌ایم. اما اگر پاسخ داشته باشیم،  مولوی تبدیل می‌شود به شاعر معاصری که هشت قرن دیر به دیدنش آمده‌ایم. پس شاید وقت آن رسیده باشد که دوباره صدای نی را بشنویم.

 

«بشنو...» همین یک کلمه تمام دعوت مولوی است. بشنو، بعد ببین آنچه شنیدی، با تو چه می‌کند.