مستندبودن نهج‌البلاغه؛ پاسخ به یک شبهه کهن
یک پژوهشگر و استاد حوزه علمیه با تأکید بر اینکه نهج‌البلاغه کتابی بی‌سند نیست، گفت: سیدرضی برای آشنایی آسان‌تر عموم مردم با سخنان امیرالمؤمنین علی(ع)، سلسله سند خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار را در متن کتاب نیاورد؛ اسنادی که عالمانی چون علامه شیخ شوشتری به بررسی و گردآوری آن‌ها پرداخته‌اند.
به گزارش ایکنا از خوزستان، حجت‌الاسلام امین بهرامی پژوهشگر و استاد حوزه علمیه، شامگاه 26 مهرماه در جلسه شرح نهج‌البلاغه در مسجد امام رضا(ع) اهواز به موضوع سندیت نهج‌البلاغه پرداخت و با طرح این پرسش که چرا سیدرضی در نهج‌البلاغه مستقیماً مطالب را از امیرالمؤمنین علی(ع) نقل کرده و سلسله سند را ذکر نکرده است، گفت: سیدرضی در نهج‌البلاغه، مستقیماً از امیرالمؤمنین(ع) حدیث نقل کرده؛ چه خطبه باشد، چه نامه و چه کلمات کوتاه که اصطلاحاً به آن‌ها «کلمات قصار» می‌گویند. یعنی سلسله حدیث را نگفته و مستقیم از معصوم نقل کرده است. دلیل اینکه احادیث این کتاب به‌صورت مرسل(بدون نقل سند) نقل شد این بود که مردم عموماً علاقه و حوصله خواندن سند ندارند.
وی اظهار کرد: نزد طلبه‌ها سند، شناسنامه حدیث محسوب می‌شود. در حوزه، سند را می‌خوانیم و بررسی می‌کنیم، خصوصاً در بحث‌های خارج فقه که وقتی می‌خواهیم حدیثی نقل کنیم و فتوایی از آن استخراج کنیم، اگر 200 واسطه هم داشته باشد، باید همه را بگوییم. آنجا بحث، علمی است، اما سیدرضی این کتاب را برای عموم مردم نوشته است. اگرچه علمای بزرگی هم در کتاب‌هایشان نوشته‌اند، اما او این را نوشته که عموم مردم با کلمات امیرالمؤمنین(ع) آشنا شوند.
این استاد حوزه ادامه داد: ممکن است کسی بگوید: «می‌خواهم درباره نهج‌البلاغه تحقیق کنم و سلسله سند آن را بررسی کنم» چه باید کرد؟ از قرن‌های پیش، عده‌ای از علما چون می‌دانستند ممکن است درباره اسناد نهج‌البلاغه شبهه ایجاد شود، آمدند و سندهای خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات امیرالمؤمنین(ع) در نهج‌البلاغه را نوشتند. کار بسیار طاقت‌فرسایی بود؛ اینکه سیدرضی بدون سند نقل کرده باشد و شما بیایید در اقیانوسی از حدیث بگردید و ببینید این خطبه در کدام کتاب است و آن کتاب خودش سلسله سند را ذکر کرده یا نه. اما بعضی از علما توفیق این کار را پیدا کردند. در دوران گذشته و با ورود به قرن جدید شمسی، مرحوم شیخ محمد دشتی که عمرش را برای نهج‌البلاغه گذاشت، دوره مفصلی درباره نهج‌البلاغه نوشت. در جلد چهارم اثر خودش، تمام سلسله سند خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات امیرالمؤمنین(ع) را نوشت؛ به‌طور نمونه، اینکه خطبه اول از چه کسی نقل شده تا به امیرالمؤمنین(ع) برسد.
بهرامی افزود: پیش از آن نیز، جناب خطیب حسینی دوره‌ای چندجلدی درباره نهج‌البلاغه نوشت و مفصل اسناد خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات امیرالمؤمنین(ع) را ذکر کرد. آیت‌الله استادی، از بزرگان حوزه علمیه قم نیز اثری درباره نهج‌البلاغه دارد، هرچند نه به شکل مفصل، اما بعضی از اسناد نهج‌البلاغه را در کتابش آورده است. از بین علمای خوزستان، مرحوم آیت‌الله العظمی محمد کرمی شرح نهج‌البلاغه‌ای در شش جلد دارد. در جلد اول، اشاره‌ای به اسناد نهج‌البلاغه دارد — اشاره‌ای نه مفصل — و در همان جلد اول، شبهات ابن خلکان از علمای اهل سنت را که متأسفانه دچار تفکر مادی‌گرایی شده بود، پاسخ می‌دهد.
این استاد حوزه ادامه داد: از علمای خوزستان، مرحوم علامه شوشتری نیز کتابی به نام «بهج‌الصباغه فی شرح نهج‌البلاغه» دارد که خیلی برای آن زحمت کشید و آن را خیلی دقیق نوشت. بزرگان ما برای نشر معارف دینی این‌طور نبودند که راحت بیایند و یک منبر بروند؛ واقعاً زحمت می‌کشیدند. شیخ شوشتری در شرح نهج‌البلاغه واقعاً اعجاز کرد. ایشان مشهور به کتاب رجالش است، اما نهج‌البلاغه‌اش واقعاً اقیانوس عظیمی است.
این پژوهشگر حوزه گفت: علامه شوشتری در این کتاب، مفصل از اسناد نهج‌البلاغه صحبت می‌کنند و می‌گویند کتاب سیدرضی کتاب بی‌سندی نیست. البته اشکالاتی هم به سیدرضی مطرح می‌کنند و در بعضی موارد از او انتقاد می‌کنند، برای نمونه، در بعضی موارد سیدرضی اسم اماکنی را ذکر کرده و گفته امیرالمؤمنین(ع) در این نقطه این جمله را گفته، شیخ شوشتری می‌فرماید سیدرضی در نقل آن مکان، اشتباه کرده است. در بعضی موارد هم بازسازی سند انجام داده است؛ بعضی افراد سندی نقل کرده‌اند که ضعیف بود و شیخ شوشتری قوی‌ترین سند را پیدا کرده است. این کار واقعاً طاقت‌فرسایی بود، اما ایشان این کار را انجام داد.
وی ادامه داد: ایشان در چند بحث مفصل وارد می‌شوند و در شرح نهج‌البلاغه‌شان صحبت می‌کنند: در بحث توحید، بحث نبوت، امامت عامه، امامت خاصه، بحث آفرینش انسان که کمتر به آن اشاره می‌کنند، قیامت و به همین شکل خیلی از کرامات امیرالمؤمنین(ع) که به لحاظ بلاغی داشته است. شیخ شوشتری اشاره کرده که اصلاً نهج‌البلاغه کرامت لسانی، بلاغی و محتوایی امیرالمؤمنین(ع) است. کرامت همیشه این نیست که مثلاً از دل یک سنگ آبی بیرون بیاید؛ ایشان اشاره می‌کند که به لحاظ محتوایی و فصاحتی، همین نهج‌البلاغه خود یکی از کرامات لسانی امیرالمؤمنین(ع) است که هیچ‌کس از بشر نمی‌تواند این‌طور صحبت کند، به جز آن حضرت. البته عرض کردم انتقاداتی هم ایشان دارد و بعضی جاها قائل است سیدرضی در بعضی جاها دچار تحریف شده است، اما در شرح نهج‌البلاغه‌اش، مرحوم شیخ شوشتری بحث سندی مفصل نقل می‌کند، انتقاداتش را به سیدرضی می‌گوید و در عین انتقاد، از عظمت سیدرضی هم صحبت می‌کند.
بهرامی گفت: مرحوم سیدجعفر شهیدی که از مؤلفان پرکار شیعه بود — و به دکتر شیخ، پسر شیخ شوشتری، گفته بود من بخشی از درس‌هایم را نزد مرحوم حاج شیخ محمدکاظم شوشتری، پدر شیخ شوشتری، خوانده‌ام — وقتی شرح نهج‌البلاغه شیخ شوشتری را می‌بیند، قصیده بلندی در وصف شیخ شوشتری و کتاب شرح نهج‌البلاغه او به زبان عربی می‌نویسد و به شوشتر ارسال می‌کند. مضمونش این است: «من هرچه درباره نهج‌البلاغه دیده‌ام، یک طرف؛ این اقیانوس عظیمی که شما از نهج‌البلاغه به روی ما گشودید با این موضوعات و این تنوع مطلب، باز یک طرف. این اعجاز شماست.»
این پژوهشگر با بیان اینکه نهج‌البلاغه کتاب بی‌سندی نیست و کتاب مستندی است، گفت: سیدرضی برای اینکه مردم علاقه‌ای به دیدن سلسله سند ندارند — الا افراد خاصی که دنبال سلسله سند می‌گردند — آمده سلسله سند را از خطبه‌ها، نامه‌ها و کلمات قصار حذف کرده و مستقیماً به‌صورت مرسل(روایتی که سلسله سندش افتاده) از خود امیرالمؤمنین(ع) نقل کرده است تا مردم حدیث را بگیرند و دنبال سلسله سند نباشند. دلیل اینکه در نهج‌البلاغه سلسله سندها نقل نشده، همین است.
