دیپ‌فیک در ترازوی فقه
فناوری دیپ‌فیک با امکان شبیه‌سازی چهره و صدای افراد، پرسش‌های تازه‌ای درباره مرزهای شرعی بازنمایی و جعل هویت ایجاد کرده است؛ پرسش‌هایی که از حکم فقهی دروغ و افترا تا مسئولیت تولیدکنندگان و بازنشرکنندگان محتوای آسیب‌زا و حفظ آبرو و حیثیت اشخاص را دربرمی‌گیرد.
گاهی کافی است چند ثانیه یک ویدئو در فضای مجازی منتشر شود تا اعتبار یک فرد زیر سؤال برود؛ چهره‌ای آشنا، صدایی قابل‌تشخیص و جمله‌ای که هرگز بر زبان نیامده است. دیپ‌فیک چنین امکانی را فراهم کرده است؛ ساخت تصویری باورپذیر از رویدادی که در واقع اتفاق نیفتاده؛ تصویری که می‌تواند مرز میان حقیقت و جعل را مخدوش کند و آبرو و حیثیت افراد را در معرض آسیب قرار دهد.
اما دیپ‌فیک فقط توانایی هوش مصنوعی در بازسازی چهره و صدا نیست؛ مسئله، مسئولیت استفاده از این توانایی است. آیا هرگونه شبیه‌سازی تصویر و صدای اشخاص از نظر شرعی ممنوع است؟ مرز میان بازآفرینی هنری و جعل فریب‌کارانه کجاست؟ و در مواجه با محتوایی که به نام یک فرد منتشر می‌شود، چه قواعد فقهی‌ای درباره دروغ، تهمت، افترا و هتک حرمت مطرح می‌شود؟
برای بررسی این پرسش‌ها و تبیین ظرفیت فقه در مواجهه با چالش‌های دیپ‌فیک، با حجت‌الاسلام احمد تویسرکانی، کارشناس ارشد فقه و حقوق و پژوهشگر فضای مجازی، گفت‌وگو کرده‌ایم؛ گفت‌وگویی درباره مرزهای شرعی بازنمایی مصنوعی، حرمت هویت و آبروی اشخاص و مسئولیت کسانی که محتوای جعلی تولید یا منتشر می‌کنند.
ایکنا ـ در فقه، صدق و کذب در نسبت با گفتار و انتساب یک گزاره به واقعیت بررسی می‌شوند. اما دیپ‌فیک می‌تواند بدون آنکه شخصی سخنی گفته باشد، تصویری تولید کند که در حکم یک گواهی ظاهری بر وقوع یک گفتار یا رفتار عمل کند. آیا در اینجا با تحول در موضوع فقهی دروغ مواجه هستیم یا با تغییر ابزار تحقق آن؟
برای تحلیل این مسئله ابتدا باید میان حقیقت یک واقعه، بازنمایی آن واقعه و ادعایی که درباره بازنمایی مطرح می‌شود، تفکیک قائل شد. این سه سطح ممکن است در یک محتوای تصویری یا صوتی به هم نزدیک شوند، اما از نظر تحلیلی یکسان نیستند. در گذشته، دروغ می‌توانست از طریق گفتار، نوشتار یا جعل یک سند تحقق پیدا کند. امروز فناوری امکان دیگری فراهم کرده است: فرد می‌تواند محتوایی تولید کند که در ظاهر، وقوع یک گفتار یا رفتار را نشان می‌دهد، درحالی‌که آن واقعه در عالم خارج رخ نداده است. بنابراین، تغییر اصلی در ابزار و صورت ارائه محتوای خلاف واقع است، نه در اصل مسئله صدق و کذب.
نکته مهم این است که تصویر و صدا نیز می‌توانند حامل گزاره باشند. وقتی ویدئویی منتشر می‌شود که در آن فردی به ارتکاب عملی اعتراف می‌کند، مخاطب با مجموعه‌ای از پیکسل‌ها و امواج صوتی مواجه نیست؛ او از این محتوا یک گزاره مشخص برداشت می‌کند: اینکه این شخص چنین سخنی گفته و چنین رفتاری داشته است. اگر تولیدکننده آگاهانه این برداشت خلاف واقع را ایجاد کند، باید رفتار او را از منظر قواعد مربوط به دروغ و فریب بررسی کرد. البته نباید هر تصویر مصنوعی را به‌صورت خودکار در حکم دروغ قرار داد. یک اثر داستانی، بازسازی تاریخی یا محتوای آموزشی ممکن است مصنوعی باشد، اما هیچ ادعایی مبنی بر وقوع واقعی آن رویداد نداشته باشد. در این موارد، مخاطب از ابتدا می‌داند که با بازنمایی مواجه است.
بنابراین، برای تحلیل فقهی باید به این پرسش توجه کنیم که محتوای تولیدشده چه معنایی را به مخاطب منتقل می‌کند و آیا سازنده قصد دارد آن را به‌عنوان واقعیت معرفی کند یا خیر. از این منظر، مسئله دیپ‌فیک را نمی‌توان با بررسی مصنوعی‌بودن تصویر حل کرد؛ باید نسبت میان محتوا، ادعای واقعیت و برداشت مخاطب را نیز در نظر گرفت.
ایکنا ـ پس به نظر می‌رسد مسئله اصلی نوعی انتساب‌سازی است؛ یعنی فناوری به فردی واقعی، گفتار یا رفتاری را نسبت می‌دهد که در واقعیت وجود نداشته است. آیا می‌توان این انتساب‌سازی را موضوع مستقلی در تحلیل فقهی قرار داد؟ به‌ویژه آنکه ممکن است فرد بدون هیچ مشارکتی در تولید محتوا، به‌عنوان گوینده یا فاعل یک رفتار معرفی شود.
بله، این تفکیک بسیار مهم است. در دیپ‌فیک، گاهی آنچه اتفاق می‌افتد فراتر از جعل یک تصویر است. در واقع، هویت یک شخص به‌عنوان حامل یک گفتار، موضع یا رفتار خاص مورد استفاده قرار می‌گیرد. اینجا باید میان استفاده از شباهت ظاهری یک فرد و انتساب یک فعل یا گفتار به او تفاوت گذاشت.
برای مثال، اگر از چهره یک فرد در یک اثر هنری استفاده شود، اما گفتار یا رفتار واقعی به او نسبت داده نشود، موضوع با وضعیتی که همان فرد در یک ویدئو از ارتکاب جرم سخن می‌گوید، متفاوت است. در حالت دوم، محتوای مصنوعی به‌گونه‌ای طراحی شده که مخاطب، یک رفتار مشخص را به شخص معینی نسبت دهد. این انتساب می‌تواند آثار متعددی داشته باشد. ممکن است موجب فریب مخاطب شود، اعتبار اجتماعی فرد را مخدوش کند یا زمینه شکل‌گیری یک اتهام را فراهم آورد. بنابراین، باید از حیث عناوین مختلف شرعی بررسی شود.
نکته دیگر اینکه انتساب در فضای مجازی یک رابطه میان سازنده و صاحب تصویر نیست. مخاطب نیز در این فرایند نقش دارد. سازنده محتوایی تولید می‌کند، آن را منتشر می‌کند و مخاطب بر اساس ظاهر آن درباره واقعیت قضاوت می‌کند. در نتیجه، مسئله دیپ‌فیک را باید در یک رابطه ارتباطی و اجتماعی تحلیل کرد، نه در سطح یک عملیات فنی.
ایکنا ـ در اینجا با یک مسئله روش‌شناختی نیز مواجهیم. آیا برای استنباط حکم شرعی دیپ‌فیک، ابتدا باید موضوع را به اجزای مستقلی مانند شبیه‌سازی چهره، تقلید صدا، انتساب گفتار، قصد فریب و انتشار عمومی تقسیم کرد یا موضوع فقهی، مجموعه این اجزاست که در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند؟
به نظرم هر دو سطح باید مورد توجه قرار گیرد. از یک سو، لازم است اجزای فناوری و رفتار انسانی به‌صورت مستقل شناخته شوند تا معلوم شود با چه عملی مواجه هستیم. از سوی دیگر، نباید این اجزا را به‌گونه‌ای از یکدیگر جدا کنیم که ارتباط واقعی آن‌ها با هم نادیده گرفته شود. برای نمونه، شبیه‌سازی صدا یک عملیات فنی است؛ اما استفاده از آن برای تولید یک اعتراف ساختگی، رفتار دیگری را شکل می‌دهد. انتشار آن محتوا نیز مرحله دیگری است که ممکن است آثار مستقل خود را داشته باشد. اگر همه این مراحل را با عنوان کلی دیپ‌فیک بررسی کنیم، احتمال دارد تفاوت‌های مهم میان مصادیق از بین برود. در موضوع‌شناسی فقهی باید مشخص شود که آیا با بازنمایی صرف مواجهیم، با تقلید ظاهری روبه‌رو هستیم، یا با انتساب یک گفتار و رفتار خلاف واقع. همچنین باید روشن شود که محتوای تولیدشده در کجا ارائه شده و مخاطب چه برداشتی از آن خواهد داشت. به همین دلیل، شناخت فنی فناوری برای پژوهش فقهی ضرورت دارد. فقیه نمی‌تواند بدون شناخت دقیق قابلیت‌های ابزار، حدود استفاده از آن و آثار احتمالی‌اش، با تکیه بر یک عنوان کلی درباره تمام مصادیق داوری کند. موضوع‌شناسی دقیق، مقدمه ضروری تطبیق قواعد شرعی است.
ایکنا ـ یکی از نگرانی‌ها این است که در مواجهه با فناوری‌های جدید، گاهی دو رویکرد افراطی شکل می‌گیرد؛ عده‌ای به دلیل جدیدبودن فناوری، آن را مسئله‌دار می‌دانند و گروهی دیگر معتقدند چون ابزار به‌خودی‌خود خنثی است، نمی‌توان محدودیتی برای آن قائل شد. از منظر فقهی، چگونه می‌توان از این دوگانه عبور کرد؟
نقطه آغاز باید این باشد که ابزار را از کاربرد آن تفکیک کنیم. جدیدبودن یک فناوری به‌تنهایی دلیل حرمت آن نیست؛ همان‌طور که قابلیت فنی یک ابزار نیز نمی‌تواند مجوز همه کاربردهای آن باشد. هوش مصنوعی مولد می‌تواند در حوزه آموزش، هنر، پژوهش، بازسازی تاریخی و بسیاری از فعالیت‌های مفید مورد استفاده قرار گیرد. اما همین فناوری می‌تواند برای فریب، انتساب ناروا، تخریب حیثیت اشخاص و تولید محتوای آسیب‌زا نیز به کار گرفته شود. بنابراین، نمی‌توان درباره تمام این موارد حکم یکسانی صادر کرد. در تحلیل فقهی باید موضوع، هدف، شیوه اجرا، محتوای تولیدشده و پیامدهای آن را در نظر گرفت. ممکن است یک عملیات فنی از حیث خودِ شبیه‌سازی مسئله‌ای نداشته باشد، اما نحوه استفاده از آن عنوان دیگری پیدا کند. برای مثال، بازسازی دیجیتال یک واقعه تاریخی با هدف آموزش، در صورتی که ماهیت بازسازی‌شده آن برای مخاطب روشن باشد، با تولید محتوایی که عمداً به‌عنوان سند واقعی معرفی می‌شود، تفاوت دارد. در حالت دوم، مسئله فریب و ارائه امر خلاف واقع مطرح می‌شود. پس نه می‌توان با نگاه سلبی همه ظرفیت‌های فناوری را کنار گذاشت و نه می‌توان به بهانه خنثی‌بودن ابزار، از مسئولیت انسانی در قبال کاربرد آن چشم‌پوشی کرد.
ایکنا ـ اجازه دهید از عنوان دروغ به عنوان تهمت و افترا برسیم. فرض کنیم با استفاده از هوش مصنوعی، ویدئویی ساخته شود که در آن شخصی ظاهراً به ارتکاب یک جرم یا رفتار غیراخلاقی اعتراف می‌کند. آیا در اینجا با یک دروغ رسانه‌ای مواجهیم یا ممکن است عنوان شرعی سنگین‌تری نیز مطرح شود؟
در چنین موردی باید چند عنوان را از یکدیگر تفکیک کرد. نخست، محتوایی که به مخاطب ارائه شده، ممکن است خلاف واقع باشد و از این جهت مسئله دروغ و فریب مطرح شود. دوم، اگر در محتوای تولیدشده ارتکاب یک رفتار ناپسند یا مجرمانه به شخص معینی نسبت داده شود، باید شرایط و مبانی مربوط به تهمت و افترا نیز بررسی شود. سوم، اگر این محتوا موجب تخریب شخصیت و آسیب به حیثیت فرد شود، موضوع هتک حرمت نیز قابل طرح خواهد بود.
نکته‌ای که باید به آن توجه کرد این است که این عناوین از نظر فقهی مترادف نیستند. نمی‌توان به دلیل اینکه محتوایی جعلی است، بدون بررسی شرایط، همه این احکام را بر آن بار کرد. برای مثال، غیبت تعریف و شرایط خاص خود را دارد و هر محتوای منفی یا انتساب خلاف واقعی الزاماً مصداق غیبت نیست. اما از منظر آثار اجتماعی، باید توجه کنیم که یک محتوای جعلی ممکن است به‌مراتب فراتر از یک دروغ ساده اثر بگذارد. گاهی یک ویدئوی ساختگی می‌تواند موجب از دست رفتن موقعیت شغلی، تخریب روابط خانوادگی، ایجاد سوءظن عمومی یا حتی شکل‌گیری یک اتهام قضایی شود.
از این جهت، تحلیل فقهی باید هم عنوان اولیه رفتار و هم عناوین دیگری را که ممکن است بر آن مترتب شوند، بررسی کند. اهمیت این تفکیک در آن است که بتوانیم به‌جای صدور یک حکم کلی، درباره هر مصداق با دقت بیشتری داوری کنیم.
ایکنا ـ آیا می‌توان گفت در دیپ‌فیک، هتک حرمت به وجود محتوای توهین‌آمیز وابسته نیست؟ برای مثال، ممکن است محتوای جعلی توهین‌آمیز نباشد اما انتساب یک موضع سیاسی، اقتصادی یا اجتماعی به فردی که آن را نداشته، موقعیتش را تخریب کند.
بله، نباید هتک حرمت را به توهین لفظی یا رفتار آشکار تحقیرآمیز محدود کرد. گاهی محتوایی که در ظاهر فاقد الفاظ توهین‌آمیز است، می‌تواند به اعتبار و جایگاه اجتماعی فرد آسیب بزند. برای نمونه، اگر ویدئویی جعلی تولید شود که در آن یک استاد دانشگاه ظاهراً از یک موضع علمی دفاع می‌کند که هیچ‌گاه نداشته، ممکن است اعتبار حرفه‌ای او تحت تأثیر قرار گیرد. یا اگر از صدای یک مدیر برای بیان موضعی استفاده شود که با مسئولیت اجتماعی و حرفه‌ای او تعارض دارد، ممکن است پیامدهای جدی ایجاد کند.
در این موارد، باید دید رفتار موردنظر چه نسبتی با آبرو، اعتبار و حقوق شخص دارد و آیا عناوین شرعی مرتبط با هتک حرمت یا تضییع حقوق بر آن صدق می‌کند یا خیر. البته این مسئله نیازمند بررسی دقیق مصداق است. هر انتساب نادرستی تمام عناوین شرعی را محقق نمی‌کند؛ اما نمی‌توان صرفاً به دلیل فقدان توهین مستقیم، آثار مخرب انتساب جعلی را نادیده گرفت.
ایکنا ـ مسئله رضایت صاحب تصویر و صدا از مباحث مناقشه‌برانگیز دیپ‌فیک است. در برخی موارد، فرد با شبیه‌سازی چهره یا صدای خود موافقت می‌کند، اما ممکن است از محتوایی که بعداً با آن ساخته می‌شود رضایت نداشته باشد. از منظر فقهی، آیا باید میان رضایت به استفاده از هویت و رضایت به انتساب یک گفتار یا رفتار تفکیک کرد؟
قطعاً این تفکیک اهمیت دارد. رضایت یک مفهوم کلی و نامحدود نیست و باید در محدوده‌ای که صادر شده، بررسی شود. اگر فردی اجازه استفاده از تصویر یا صدای خود را در یک اثر مشخص داده باشد، نمی‌توان این اجازه را به تمام کاربردهای احتمالی تعمیم داد. برای مثال، رضایت به استفاده از صدا در یک محتوای تبلیغاتی، به معنای رضایت به ساخت ویدئویی نیست که در آن فرد موضعی خاص اتخاذ می‌کند یا به ارتکاب عملی اعتراف می‌کند. این دو از حیث ماهیت و آثار متفاوت هستند. همچنین باید توجه کرد که رضایت صاحب تصویر تنها یکی از ابعاد مسئله است. ممکن است شخص به تولید یک محتوا رضایت داشته باشد، اما آن محتوا متضمن فریب اشخاص ثالث یا ایجاد آسیب اجتماعی باشد. در چنین وضعیتی، نمی‌توان صرف رضایت او را برای مشروعیت تمام رفتار کافی دانست.
از طرف دیگر، باید میان تقلید آشکار و جعل پنهان نیز تفاوت گذاشت. اگر مخاطب از ابتدا بداند که با یک صدای شبیه‌سازی‌شده یا تصویر مصنوعی مواجه است، وضعیت با حالتی که سازنده عمداً محتوای جعلی را به‌عنوان واقعیت عرضه می‌کند، متفاوت خواهد بود. بنابراین، رضایت باید در کنار سایر عناصر موضوع بررسی شود، نه اینکه به‌عنوان یک مجوز مطلق و مستقل از محتوا و پیامدها تلقی شود.
ایکنا ـ در اینجا یک پرسش دیگر مطرح می‌شود؛ آیا حق انسان نسبت به چهره و صدای خود را می‌توان در چارچوب مالکیت یا رضایت تحلیل کرد؟ به بیان دیگر آیا شبیه‌سازی هویت یک شخص، حتی در مواردی که محتوای تولیدشده دروغ یا توهین‌آمیز نیست، ممکن است از جهت کرامت انسانی و حقوق شخصیتی نیز محل بحث باشد؟
این موضوع نیازمند تفکیک دقیق است. چهره و صدا از عناصر هویتی انسان هستند و استفاده از آن‌ها می‌تواند در برخی شرایط با حقوق و مصالح شخص ارتباط پیدا کند. اما اینکه هر نوع استفاده بدون رضایت، از نظر فقهی چه حکمی دارد، نیازمند بررسی مبانی و ادله مربوط به حقوق اشخاص است. نباید از یک سو تصور کنیم که چون تصویر و صدا در فضای عمومی قابل مشاهده یا شنیدن است، بنابراین هر نوع بازتولید و استفاده از آن مجاز خواهد بود؛ و از سوی دیگر نیز نباید بدون بررسی، تمام مصادیق استفاده از تصویر را مصداق تعرض به حق شخصی تلقی کنیم.
باید میان استفاده متعارف از تصویر، بازنمایی هنری، تقلید صوتی، انتساب گفتار و بهره‌برداری فریبنده از هویت فرد تفاوت قائل شد. هر کدام ممکن است موضوع بررسی فقهی مستقلی قرار گیرد. از این جهت، پژوهش درباره حقوق شخصیتی در فضای مجازی و نسبت آن با کرامت انسانی اهمیت زیادی دارد. فناوری‌های جدید این امکان را فراهم کرده‌اند که هویت یک فرد، بدون حضور و مشارکت او، در موقعیت‌های متعددی بازسازی شود. این قابلیت ضرورت بازنگری در شیوه تحلیل حقوق و حدود استفاده از عناصر هویتی اشخاص را افزایش می‌دهد.
ایکنا ـ اجازه دهید از تولیدکننده محتوا به زنجیره انتشار برسیم. در فضای مجازی، گاهی سازنده یک ویدئوی جعلی تنها یک نفر است، اما میلیون‌ها نفر آن را بازنشر می‌کنند. آیا از منظر فقهی، بازنشرکننده را باید یک واسطه انتشار دانست یا ممکن است رفتار او نیز موضوع مستقل مسئولیت شرعی باشد؟
بازنشر را نمی‌توان در تمام شرایط یک رفتار یکسان تلقی کرد. باید میزان آگاهی، قصد، نقش فرد در انتشار و آثار رفتار او بررسی شود. اگر شخصی با آگاهی از جعلی‌بودن یک ویدئو، آن را به‌گونه‌ای منتشر کند که مخاطبان آن را واقعی تلقی کنند، رفتار او صرفاً یک انتقال فنی محتوا نیست. او در گسترش یک روایت خلاف واقع نقش دارد و باید مسئولیت این رفتار از منظر قواعد شرعی مرتبط بررسی شود.
در مقابل، ممکن است فردی بدون اطلاع از جعلی‌بودن محتوا آن را بازنشر کند. در اینجا مسئله آگاهی، امکان تشخیص و شرایط انتشار اهمیت پیدا می‌کند و نمی‌توان بدون بررسی، حکم یکسانی برای همه افراد صادر کرد. نکته دیگر این است که در فضای مجازی، بازنشر گاهی به اندازه تولید اولیه در گسترش آسیب مؤثر است. یک محتوای جعلی ممکن است در ابتدا مخاطبان محدودی داشته باشد، اما با بازنشرهای متعدد به موضوعی فراگیر تبدیل شود و آثار اجتماعی گسترده‌ای ایجاد کند. بنابراین، مسئولیت در فضای مجازی باید متناسب با نقش هر فرد در زنجیره تولید و انتشار بررسی شود. اینکه شخصی محتوا را مستقیماً تولید نکرده، به‌تنهایی به معنای منتفی‌بودن هر نوع مسئولیت نیست.
ایکنا ـ یکی از پیامدهای مهم دیپ‌فیک، تضعیف اعتبار اسناد تصویری و صوتی است. از یک طرف، ممکن است محتوای جعلی به‌عنوان سند واقعی پذیرفته شود؛ از طرف دیگر، ممکن است افراد برای انکار اسناد واقعی نیز به ادعای جعل متوسل شوند. این وضعیت چه چالشی برای نظام داوری و احراز حقیقت ایجاد می‌کند؟
این مسئله یکی از ابعاد بسیار مهم فناوری‌های جعل عمیق است. در گذشته، تصویر و صدا در بسیاری از موقعیت‌ها به‌عنوان قرینه‌ای بر وقوع یک رویداد مورد توجه قرار می‌گرفتند، اما اکنون باید در اعتبارسنجی آن‌ها دقت بیشتری صورت گیرد. دیپ‌فیک می‌تواند دو نوع اختلال ایجاد کند؛ نخست، محتوای جعلی به‌عنوان سند واقعی پذیرفته شود؛ دوم، امکان انکار محتوای واقعی با استناد به قابلیت جعل نیز افزایش پیدا کند. در نتیجه، جامعه ممکن است با نوعی بی‌اعتمادی فراگیر نسبت به اسناد تصویری و صوتی مواجه شود.
این وضعیت نشان می‌دهد که احراز اصالت محتوا اهمیت بیشتری پیدا کرده است. صرف طبیعی‌بودن تصویر، هماهنگی صدا و حرکات لب یا کیفیت بالای فایل، برای اثبات واقعی‌بودن آن کافی نیست. باید از روش‌های تخصصی بررسی اصالت، منشأ تولید و سابقه انتشار محتوا استفاده کرد. از منظر فقهی نیز باید میان خود محتوای تصویری و ارزش اثباتی آن تفکیک کرد. اینکه یک ویدئو تولید شده است، یک مسئله است و اینکه بتوان بر اساس آن وقوع یک رفتار را احراز کرد، مسئله دیگری است. نمی‌توان صرف مشاهده یک فایل را بدون بررسی شرایط و اعتبار آن، مبنای انتساب قطعی یک رفتار به شخص قرار داد. در این زمینه، همکاری میان متخصصان فناوری، کارشناسان حقوقی و پژوهشگران فقهی ضرورت دارد؛ زیرا تشخیص فنی اصالت محتوا و داوری درباره آثار شرعی آن، دو مرحله مرتبط اما متمایز هستند.
ایکنا ـ با توجه به این پیچیدگی‌ها، آیا می‌توان گفت فقه معاصر برای مواجهه با دیپ‌فیک بیش از آنکه به تولید قواعد جدید نیاز داشته باشد، به توسعه روش‌های موضوع‌شناسی و بازخوانی ظرفیت قواعد موجود نیازمند است؟
به نظرم هر دو موضوع اهمیت دارند، اما نقطه آغاز باید شناخت دقیق فناوری و موضوع‌شناسی باشد. بسیاری از مبانی فقهی که برای تحلیل رفتارهای انسانی مورد استفاده قرار می‌گیرند، در مواجهه با فناوری‌های جدید نیز قابل بررسی هستند؛ اما نحوه تطبیق آن‌ها به شناخت دقیق مصادیق وابسته است. برای مثال، در بحث دیپ‌فیک باید بدانیم که شبیه‌سازی چهره چگونه انجام می‌شود، چه تفاوتی میان تقلید صدا و تولید گفتار جدید وجود دارد، محتوای مصنوعی چگونه منتشر می‌شود و چه عواملی باعث می‌شوند مخاطب آن را واقعی تلقی کند. بدون این شناخت، ممکن است پژوهش فقهی در سطح کلیات باقی بماند و نتواند به پرسش‌های واقعی جامعه پاسخ دهد.
از سوی دیگر، برخی ابعاد فناوری‌های نوین ممکن است موضوع پژوهش‌های مستقل درباره حقوق اشخاص، کرامت انسانی و حدود استفاده از عناصر هویتی قرار گیرد. بنابراین، نباید تصور کنیم که صرف ارجاع به چند قاعده عمومی، تمام ابعاد مسئله را حل می‌کند. به نظر می‌رسد گفت‌وگوی میان فقه، حقوق، اخلاق و دانش فنی باید جدی‌تر شود. پژوهش فقهی زمانی می‌تواند در این حوزه اثرگذار باشد که هم به مبانی و ادله وفادار بماند و هم موضوع جدید را با تمام پیچیدگی‌هایش بشناسد.
ایکنا ـ در پایان، اگر بخواهیم از سطح احکام فردی عبور کنیم و به مسئولیت اجتماعی برسیم، چه معیاری باید بر تولید و انتشار محتوای مصنوعی حاکم باشد؟ آیا می‌توان گفت در عصر دیپ‌فیک، صداقت رسانه‌ای یک فضیلت اخلاقی نیست، بلکه به ضرورتی برای حفظ اعتماد عمومی تبدیل شده است؟
قطعاً صداقت و مسئولیت‌پذیری در تولید و انتشار محتوا اهمیت اساسی دارد. فناوری‌های جدید این امکان را فراهم کرده‌اند که انسان محتوایی تولید کند که از نظر ظاهری بسیار طبیعی باشد، اما هیچ پشتوانه واقعی نداشته باشد. در چنین شرایطی، مسئولیت تولیدکننده و منتشرکننده سنگین‌تر می‌شود. باید به این اصل توجه کنیم که توانایی فنی، مجوز اخلاقی و شرعی ایجاد نمی‌کند. اینکه می‌توانیم صدای فردی را شبیه‌سازی کنیم، به معنای آن نیست که مجازیم هر جمله‌ای را به او نسبت دهیم. اینکه می‌توانیم تصویری کاملاً طبیعی بسازیم، به این معنا نیست که حق داریم آن را به‌عنوان سند یک رویداد واقعی عرضه کنیم.
شفافیت در معرفی محتوای مصنوعی، رعایت حقوق صاحب تصویر و صدا، پرهیز از انتساب خلاف واقع و توجه به پیامدهای اجتماعی انتشار، از جمله ملاحظاتی هستند که باید مورد توجه قرار گیرند. در نهایت، مسئله دیپ‌فیک فقط یک مسئله فناورانه نیست؛ مسئله مسئولیت انسان در برابر حقیقت و حقوق دیگران است. هرچه امکان تولید واقعیت‌های مصنوعی بیشتر می‌شود، ضرورت پایبندی به صداقت نیز افزایش پیدا می‌کند. فناوری ممکن است بتواند چهره و صدای انسان را بازسازی کند، اما نمی‌تواند مسئولیت انسان را در قبال آنچه به نام دیگری تولید و منتشر می‌کند، از میان ببرد.
انتهای پیام 
