شیوه مواجهه والدین با خطای فرزندان + فیلم

شناخت نسل زد و چگونگی تعامل با آنها، از مهم‌ترین و ضروری‌ترین مباحث امروز در حوزه تربیت است. این نسل در بستری رشد کرده که فضای مجازی، رسانه و داده‌های متنوع، بخش جدایی‌ناپذیر زندگی او شده است؛ از این رو سبک ارتباطی و الگو‌های رفتاری نوجوانان با نسل‌های پیشین تفاوت‌های چشمگیری دارد. توجه به این تفاوت‌ها و اتخاذ شیوه‌های مناسب مواجهه، می‌تواند به بهبود تعامل، کاهش آسیب‌های احتمالی و هدایت صحیح این گروه سنی در فرایند هویت‌یابی کمک کند.

خبرگزاری ایکنا در راستای رسالت آگاهی‌بخشی خود و به مناسبت هفته نوجوان، اقدام به تهیه سلسله درس‌گفتار‌هایی با تدریس سیده معصومه طباطبایی، روانشناس و استاد حوزه و دانشگاه با موضوع «تکنیک‌های تعامل با نسل زد» کرده است. در پنجمین درس‌گفتار این مجموعه به موضوع «نقد رفتار» پرداخته شده است که در ادامه با هم می‌بینیم و می‌خوانیم.

در این درس‌گفتار می‌خواهیم درباره یک مسئله مهم با شما گفت‌وگو کنیم؛ اینکه وقتی فرزندانمان دچار خطا یا اشتباه می‌شوند، چگونه با آنها برخورد کنیم و در انتخاب واژه‌ها چگونه دقت کنیم تا کلمات و جمله‌هایی که به کار می‌بریم، درست و مؤثر باشند و به فرزندانمان آسیب نزنند.

بسیاری از مواقع، وقتی فرزندان دچار مشکل می‌شوند یا خطایی انجام می‌دهند، برخی والدین یا مربیان می‌گویند: «تو بی‌مسئولیتی»، «اصلاً توانایی انجام کار را نداری»، «تو همیشه اشتباه می‌کنی»، «دست‌ و پا چلفتی هستی» و تعابیری از این قبیل. این گونه عبارات، شخصیت فرزند را مورد حمله قرار می‌دهند و باعث می‌شوند نوجوان یا جوان در تعامل با این شیوه رفتار، به صورت خشونت‌آمیز یا تدافعی واکنش نشان دهد یا نخواهد گفت‌وگو را ادامه دهد.

بسیار پیش می‌آید والدین گلایه می‌کنند که فرزندانمان نمی‌خواهند جلوی چشم ما باشند و بیشتر وقت خود را در اتاقشان می‌گذرانند، سرگرم گوشی، لپ‌تاپ و تبلت خود هستند و تمایلی به صحبت با ما ندارند. گاهی حتی نمی‌خواهند با ما غذا بخورند. بخشی از این مسئله به ویژگی‌های این نسل، یعنی ارتباط حداکثری با فضای مجازی، بازمی‌گردد؛ اما بخشی دیگر نیز به خطاهای شناختی و رفتاری ما والدین مربوط می‌شود. وقتی فرزند ما در تعامل با ما قرار می‌گیرد، آن‌قدر کنترل‌گرانه با او برخورد می‌کنیم که ترجیح می‌دهد جلوی چشم ما نباشد. مدام می‌گوییم؛ «اتاقت را جمع نکردی»، «درس‌هایت را نخواندی»، «چرا این گوشی دائم به تو وصل است» و مسائل مختلف دیگری از این قبیل.

به جمله‌هایمان دقت کنیم؛ برخی از این جمله‌ها برچسب‌زنی به فرزندان است. وقتی به فرزند می‌گوییم «تو بی‌مسئولیتی»، شخصیت او را زیر سؤال می‌بریم. در نتیجه، سری بعد که در موقعیت خطا قرار می‌گیرد، انجام آن خطا برایش آسان‌تر می‌شود؛ زیرا دیگر ترس از اینکه این برچسب به او بخورد را ندارد.

در روانشناسی ارتباط تأکید شده است که در تعامل با خطای رفتاری فرزندان باید صرفاً همان رفتار اشتباه را توبیخ یا نقد کنیم. مثلاً اگر فرزندمان اتاقش را مرتب نکرده است، به او نگوییم: «تو تنبلی»، «تو بی‌عرضه‌ای»، «چند روز است اتاقت نامرتب است، کی می‌خواهی مرتبش کنی؟» با این دو شیوه رفتار، هم رفتار را نقد کرده‌ایم، نه شخصیت را و هم فرصت انتخاب زمان انجام کار را برای او فراهم کرده‌ایم؛ یعنی استقلال را با مسئولیتی که باید انجام دهد، گره زده‌ایم.

دقت داشته باشیم، در تعامل با این نسل، اگر شخصیت آنها مورد حمله قرار گیرد، قطعاً بازخورد تدافعی و خشونت‌آمیز دریافت خواهیم کرد و این بازخوردها باعث می‌شوند به مرور، ارتباط و حرمتی که باید بین والدین و مربی با نوجوان وجود داشته باشد، از بین برود.

دقت کنیم در تعامل، به احیای شخصیت آنها توجه شود. گفتیم این نسل دوست دارد استقلال و هویت خود را تثبیت کند؛ پس شخصیتی که برای او ترسیم می‌کنیم، باید متناسب با ارزش‌های ما و فرزندمان باشد. این ارزش‌ها را متناسب با فرهنگ، نیاز فرزند و باورهای ملی و دینی احیا کنیم تا راهبردی ایجاد شود که فرزندانمان در فرایند رشد خود درست عمل کنند. برای اینکه فرزندان بتوانند این ارزش‌ها را احیا کنند و درست عمل کنند، خودمان باید شیوه مواجهه‌مان را اصلاح کنیم.

پس پیش از آنکه شخصیت فرزندان را مورد هجمه قرار دهیم، دقت کنیم اگر خطا یا اشتباهی در شناخت یا رفتار آنها رخ داد، فقط همان رفتار را توبیخ و نقد کنیم و در کنار آن، راهبردی برای حل مسئله و برطرف‌ شدن خطا ایجاد کنیم.