مطالبه فدک؛ ایستادگی حضرت زهرا (س) در دفاع از ولایت

حجت‌الاسلام والمسلمین محمد شجاعیان عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در گفت‌وگو با ایکنا از قم، در پاسخ به اینکه نقش اقتصادی و اجتماعی فدک در حمایت از فقرای بنی‌هاشم و سرنوشت آن از زمان غصب تا پایان حکومت امویان چگونه بود، اظهار کرد: پس از رحلت پیامبر(ص) و ماجرای سقیفه، اتفاق دیگری نیز رخ داد. خلیفه وقت، آنچه را که به‌عنوان «فَیء» در اختیار پیامبر(ص) بود، جزو بیت‌المال دانست و اعلام کرد که نباید در اختیار حضرت فاطمه زهرا(س) باشد، بلکه باید تحت اختیار خلیفه قرار گیرد. در نتیجه، عاملان او حضرت زهرا(س) را از دهکده و مزارع فدک بیرون کردند.

وی ادامه داد: از زمانی که پیامبر(ص) فدک را به حضرت فاطمه(س) بخشیده بود، درآمد آن به فقرا، به‌ویژه فقرای بنی‌هاشم، برای رفع نیازها و احتیاجات آنان اختصاص داشت. بنابراین، می‌توان گفت فدک وسیله‌ای برای رفاه شخصی حضرت فاطمه زهرا(س) نبود؛ هرچند ملک ایشان بود، اما درآمد آن را صرف حل مشکلات فقرا، مخصوصاً فقرای بنی‌هاشم، می‌کردند.

بیشتر بخوانید:

• جایگاه حضرت زهرا(س) در پرتو آیات قرآن و روایات نبوی
• الگوی فاطمی پیوند محراب و میدان
• حضرت زهرا(س) را فراتر از نقش مادری و همسری بشناسیم
• خطبه فدکیه منشوری برای آسیب‌شناسی جامعه اسلامی است + فیلم

عضو هیئت علمی پژوهشگاه حوزه و دانشگاه افزود: در طول ۲۰۰ سال پس از واقعه غصب فدک توسط اصحاب سقیفه، فدک چندین بار دست‌به‌دست شد. عثمان آن را به اختیار مروان بن حکم درآورد و تا پایان حکومت امویان در اختیار آنان بود. البته هنگام خلافت عمر بن عبدالعزیز، او گفت فدک از آن پیامبر(ص) است و آن را به فرزندان حضرت فاطمه(س) بازگرداند؛ اما پس از او، بنی‌امیه دوباره فدک را در دست گرفتند.

مطالبه فدک؛ دفاع حضرت زهرا(س) از ولایت

شجاعیان در پاسخ به اینکه علت مطالبه فدک توسط حضرت زهرا(س) چیست، بیان کرد: ایستادگی حضرت فاطمه زهرا(س) در مسئله فدک و مطالبه آن از اصحاب سقیفه را نباید صرفاً یک نزاع مالی یا ملکی دید؛ بلکه باید آن را در چارچوب دفاع ایشان از ولایت و مبارزه با انحراف بزرگی تحلیل کرد که پس از رحلت پیامبر(ص) در جامعه اسلامی پدید آمد. اصرار حضرت زهرا(س) بر فدک نشان‌دهنده مخالفت و مبارزه با مسیر نادرستی بود که جامعه اسلامی و اصحاب سقیفه در پیش گرفته بودند.

وی ادامه داد: جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر(ص) از مسیر صحیح خود، یعنی مسیر ولایت امیرالمؤمنین(ع)، خارج شد. یکی از مصادیق روشن این خروج، مسئله فدک بود. بنابراین، مبارزه حضرت زهرا(س) با غاصبان فدک و مطالبه آن را باید در راستای دفاع ایشان از ولایت و تلاش برای بازگرداندن جامعه اسلامی به مسیر صحیح خود ارزیابی کرد. مسئله فدک همچنین نشان‌دهنده تقابل غاصبان آن با آموزه‌های قرآن و نصوص و آیات صریح الهی بود.

این استاد حوزه و دانشگاه افزود: پیامبر(ص) در زمان حیات خود و براساس نص صریح قرآن از جمله آیات ششم و هفتم سوره مبارکه «حشر» و آیه سی‌وهشتم سوره مبارکه «روم» فدک را به حضرت زهرا(س) بخشیده بود. فدک از مصادیق «فیء» و مخصوص پیامبر(ص) بود و آن حضرت آن را که ارث نبود، به حضرت فاطمه(س) بخشید. بنابراین، اقدام خلیفه وقت و اصحاب سقیفه برای غصب فدک، درواقع مقابله با نص صریح آیات قرآن بود.

وی در ادامه و در تبیین تعارض روایت مورد استناد خلیفه با قرآن گفت: در تعارض روایت مورد استناد خلیفه با قرآن باید گفت، خلیفه وقت به روایتی استناد کرد که براساس آن، پیامبران ارثی باقی نمی‌گذارند؛ به همین دلیل او مانع انتقال فدک به حضرت زهرا(س) شد. پرسش مهم این است که اگر قرار بود پیامبر(ص) چیزی به ارث نگذارد، چرا این حکم را به وارثان خود اعلام نکرده بود؟ چگونه این روایت را تنها ابوبکر می‌دانست و برای آن شاهدی نیز ارائه نکرد.

شجاعیان تصریح کرد: این روایت دست‌کم با دو مورد از آیات قرآن در تعارض صریح است. یکی آیه ۱۶ سوره مبارکه «نمل» «وَوَرِثَ سُلَيْمَانُ دَاوُودَ وَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنَا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينَا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ؛ و سليمان از داوود ميراث يافت و گفت اى مردم ما زبان پرندگان را تعليم يافته‏‌ايم و از هر چيزى به ما داده شده است راستى كه اين همان امتياز آشكار است.»؛ دوم در آیه ششم سوره مبارکه «مریم» می‌فرماید: «يَرِثُنِي وَيَرِثُ مِنْ آلِ يَعْقُوبَ وَاجْعَلْهُ رَبِّ رَضِيًّا؛ كه از من ارث برد و از خاندان يعقوب نيز ارث برد و او را اى پروردگار من پسنديده گردان.»

این استاد پژوهشگاه حوزه و دانشگاه ادامه داد: حال، آیا پیامبر(ص) از این حکم درباره انبیا مستثنا بود؟ و اگر چنین استثنایی وجود داشت، آیا نیازمند دلیل قطعی نبود؟ بنابراین، اقدام اصحاب سقیفه در غصب فدک با آیات صریح قرآن نیز در تعارض بود.

وی با اشاره به ابعاد اقتصادی مسئله فدک اظهار کرد: یکی دیگر از ابعاد مهم مسئله فدک، بعد اقتصادی آن است. غصب فدک نشان‌دهنده تلاش برای محاصره اقتصادی اهل بیت(ع) و فشار بر آنان، با هدف جلوگیری از مبارزه با تغییر مسیر حکومت و جامعه از ولایت بود. به بیان دیگر، می‌توان گفت این اقدام، ضربه‌ای از سوی مخالفان حکومت وقت به اهل بیت(ع) بود تا آنان منابع اقتصادی لازم برای مقابله با انحرافات اصحاب سقیفه را در اختیار نداشته باشند. در سال‌های بعد نیز فدک عملاً به نمادی برای مبارزه با حکومت جور تبدیل شد.

مهم‌ترین مسئله‌ای که حضرت زهرا(س) برای آن قیام می‌کرد

شجاعیان در پاسخ به این پرسش که اگر حضرت زهرا(س) امروز در جامعه ما حضور داشت، به نظر او مهم‌ترین مسئله‌ای که برای آن قیام می‌کرد چه بود، بیان کرد: از نظر بنده باید بر موضوع محوری ولایت تأکید کنیم؛ یعنی مسئله دفاع از ولایت، محور اقدامات و تلاش‌های سیاسی ایشان در مقابل اصحاب سقیفه بود. بیعت نکردن با اصحاب سقیفه، مطالبه فدک و ایستادگی حضرت زهرا(س) در برابر آنان را باید در ذیل دفاع ایشان از ولایت امیرالمؤمنین(ع) که ادامه ولایت پیامبر(ص) است، تحلیل کنیم.

وی افزود: بنابراین، به نظر من موضوع محوری برای حضرت زهرا(س)، مسئله ولایت و قرار گرفتن ولایت و رهبری سیاسی جامعه اسلامی در مسیر صحیح خود بود. بر این اساس، امروز نیز نکته مهم برای همه باید مسئله دفاع از ولایت باشد؛ چراکه ولایت فقیه در عصر غیبت و زمان ما، استمرار ولایت اهل بیت(ع) است. از این‌رو، مسئله ولایت و دفاع از ولایت، همان موضوع محوری است که باید همه اقدامات و کنش‌های سیاسی حضرت زهرا(س) را براساس آن تحلیل کنیم.

این استاد حوزه و دانشگاه در پایان گفت: امیدواریم جامعه ما و ایران اسلامی مورد عنایات حضرت زهرا(س) قرار بگیرد و ما با تأسی از ایشان و با دفاع از ولایت فقیه که استمرار ولایت اهل بیت(ع) است، بتوانیم جامعه اسلامی را در مسیر صحیح خود قرار دهیم و در مقابله با دشمنان ایران و اسلام به پیروزی‌های بزرگ دست پیدا کنیم. محور موفقیت و پیروزی، دفاع از ولایت است.