آلاء الرحمن؛ تفسير دين‌پژوهانه و اعجازشناختی قرآن / 6
تدوين وجوه اعجاز قرآن كريم از نوآوری‌های علامه بلاغی بود
گروه بين‌الملل: يك قرآن‌پژوه بر اين باور است كه علامه بلاغی در تفسير آلاء الرحمن در بيان مباحث قبل از تفسير، ديدگاه‌هايی در زمينه مبانی قرآن كريم را ارائه كرده كه از جمله اين ديدگاه‌ها، بحث وجوه اعجاز قرآن است و در حقيقت، يكی از نوآوری‌های علامه بلاغی تدوين وجوه اعجاز قرآن به شمار می‌آيد.
حجت‌الاسلام‌والمسلمين «سيدرضا مؤدب» رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم، عضو هيئت علمی جامعةالمصطفی(ص) العالمية و دانشگاه قم و نويسنده مقاله «آفاق اعجاز قرآن از منظر علامه بلاغی» در گفت‌وگوی تلفنی با خبرگزاری قرآنی ايران(ايكنا) با اعلام اين مطلب گفت: علامه بلاغی از فقيهان، مفسران و متكلمان بزرگ شيعه است كه از محضر استادان بزرگی همچون «آخوندخراسانی» كسب علم و دانش كرده و آثار و كتاب‌های ارزشمندی دارد كه مهم‌ترين آنان و سرآمد اين كتب، تفسير گران‌سنگ «آلاء الرحمن فی تفسير القرآن الكريم» است.
وی افزود: اين تفسير ارزشمند تا آيه 57 سوره نساء پيش رفته و دارای مقدمه بسيار ارزشمندی است كه در آن بحث اعجاز قرآن كريم مطرح شده است، و علامه بلاغی در تفسير آلاء الرحمن در بيان مباحث قبل از تفسير، ديدگاه‌هايی در زمينه مبانی قرآن كريم را ارائه كرده كه از جمله اين ديدگاه‌ها، بحث وجوه اعجاز قرآن است و در حقيقت، يكی از نوآوری‌های علامه بلاغی تدوين وجوه اعجاز قرآن به شمار می‌آيد.
حجت‌الاسلام سيدرضا مؤدب تصريح كرد: علامه بلاغی، در دو بخش به بررسی اعجاز قرآن كريم پرداخته است كه بخش نخست، اعجاز قرآن برای عربهای صدراسلام و زمان نزول قرآن است كه اين اعجاز در بلاغت و فصاحت قرآن و مطابق با مقتضيات و شرايط عصر نزول آن بود و طبيعی است كه عربهای زمان نزول قرآن اين اعجاز را به خوبی درك كردند.
وی اضافه كرد: علامه بلاغی در مقدمه تفسير آلاء الرحمن، در تحليل اين ديدگاه خود می‌نويسد كه عربهای عصر نزول قرآن در جزيرة‌العرب، مهم‌ترين دانش آنان ادب عربی و تخصص در گفتار زبانی و اساليب كلام بود، و از تخصص در دانش و هر علم ديگری بی‌بهره بودند، به همين خاطر قرآن كريم برای اين‌كه نخستين مخاطبان خود كه همان اعراب جاهلی بودند را متوجه خود كند، اعجاز خود را در حوزه زبان‌‌شناسی و فصاحت كلام آورده است.
اين قرآن‌پژوه و استاد حوزه علميه به بخش ديگری از تحليل‌های علامه بلاغی در اين زمينه اشاره كرد و گفت: مرحوم بلاغی معتقد بود كه اگر قرآن اين مسير را نمی‌رفت و اعجاز آن فصاحت و بلاغت نبود، عرب‌ها از تسليم‌شدن در برابر آن خودداری می‌كردند، و آن را به حساب علم و صنعت‌های اجنبی می‌گذاشتند و اغلب آنان به قرآن ايمان نمی‌آوردند، بنابراين اقتضای حكمت الهی در اين بود كه نخستين مواجهه قرآن با مخاطبان در قالب‌های بيانی و بلاغی باشد و هر كار خارق‌العاده‌ای به جز ادب عربی برای آنان قابل قبول نبود، اين بحث نزد بسياری از خطيبان و متكلمان مسلمان نيز مطرح بوده و علامه بلاغی با مروری بر انديشه‌های متكلمان اين وجه را برجسته كرده است.
رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم در بخش ديگری از اين گفت‌وگو به بخش دوم اعجاز از منظر علامه بلاغی اشاره كرده و گفت: بخش دوم اعجاز قرآن از ديدگاه مرحوم بلاغی ارتباطی به عرب‌ها ندارد و می‌تواند برای همه مخاطبان باشد، و همچنان كه اختصاص به زمان خاصی ندارد و برای تمامی دوره‌ها و عصرها است، و به عبارتی علامه بلاغی، اصل اعجاز را در اين بخش دوم می‌داند كه آن را در شش وجه بررسی می‌كند؛ نخستين وجه اعجاز قرآن نزد علامه بلاغی، چگونگی بيان تاريخ گذشتگان است و ايشان معتقد است كه قرآن كريم اگر با عهدين مقايسه شود، اعجاز آن در چگونگی بيان تاريخ گذشتگان مشخص می‌شود، همچنين، وجه دوم اعجاز قرآن از منظر علامه بلاغی احتجاجات، وجه سوم سلامت قرآن از تناقض و ناسازگاری درونی، وجه چهارم ترسيم جامعه براساس عدالت، وجه پنجم تدوين نظام اخلاقی و تأثير آن بر جامعه و وجه ششم بيان مطالب غيبی است كه از ديدگاه علامه بلاغی وجه اول كه به اعجاز قرآن از نظر چگونگی بيان تاريخ گذشتگان اختصاص دارد كه قرآن كريم به توصيف تاريخ گذشتگان پرداخته و اخباری از آنان بيان داشته است و مرحوم بلاغی ترسيم تاريخ گذشتگان در قرآن را بی‌نظير می‌داند.
حجت‌الاسلام‌والمسلمين سيدرضا مؤدب در پاسخ به پرسشی مبنی بر اين‌كه با توجه به روايت تاريخ گذشتگان در تورات و انجيل، چرا مرحوم بلاغی از اين ويژگی قرآن به عنوان اعجاز ياد می‌كند، گفت: علامه بلاغی معتقد است كه روايت تاريخ گذشتگان در قرآن از اين جهت اعجاز است كه كسی كه اين اخبار و اطلاعات نسبت به گذشتگان را آورده است، فردی امی(بی‌سواد) بود كه از كسی تعليم نديده بود و ديگر اين‌كه اطلاعات را به‌صورت كامل آورده است، همچنين، علامه بلاغی معتقد است كه پيامبر امی كه گذشته را بيان می‌كند و از معلمی تعليم نديده و كتب آسمانی پيشين نيز اين اطلاعات قرآن را تأييد می‌كند، اين برای قرآن و پيامبر(ص) اعجاز به شمار می‌آيد، به همين جهت قرآن كريم در تاريخ‌نگاری، برخی از قصه‌های گذشتگان را ذكر می‌كند كه تورات رايج نيز كه يهود و نصاری معتقدند كه كلام الهی است، آنان را بيان كرده‌اند، اما علامه بلاغی معتقد است كه در تورات و انجيل اين داستان‌ها به انواع خرافات و گاهی مطالب كفرآميز آميخته شده و مطالب آن دارای هماهنگی متنی و درونی نيست، اما قرآن مطالب مربوط به گذشتگان را به شكل مهذب و معقول و سازگار با يكديگر و در قالبی زيبا و پرفايده گزارش می‌كند، كه اين امر نشانگر اين است كه تمامی اين داستان‌ها از طرف خداوند بيان شده است.
سيدرضا مؤدب اظهار داشت: علامه بلاغی برای تبيين بيشتر اين مسأله نمونه‌‌ای از قصص و داستان‌های مشترك قرآن و تورات را ذكر كرده و به قصه حضرت آدم(ع) به هنگام نهی او از خوردن درخت ممنوعه اشاره كرده كه در تورات قصه ياد شده با خرافات و نسبت دروغ و خدعه به خداوند همراه است و قصه حضرت ابراهيم(ع) و حضرت موسی(ع) و قصه حضرت هارون نيز در كتاب عهدين با خرافات آمده است، اما قرآن اين مطالب را با بيانی شريف و كلامی سازگار و استوار بيان كرده است، به‌گونه‌ای كه يقين بر درستی و الهی‌بودن آنان اثبات می‌شود، بنابراين روايت داستان گذشتگان كه در قرآن آمده، نمی‌تواند از سوی يك عرب باديه‌نشين بدون ارتباط با وحی باشد.
وی گفت: مرحوم بلاغی در مقدمه تفسير آلاء الرحمن، به تفصيل وارد اين موضوع شده و از كتاب «الرحلة المدرسية» خود نيز در اين زمينه كمك می‌گيرد و راجع به حضرت ايوب(ع) و گزارشات مربوط به وی مقايسه می‌كند كه در عهدين نسبت ظلم و اعتراض به خداوند به حضرت ايوب داده شده، و نسبت كوتاهی در عبادت به حضرت سليمان(ع) و نسبت كبر و شرب خمر به حضرت مسيح(ع) داده شده است، اما تمامی پيامبران در قرآن منزه از گناه و با شرافت هستند و عقل نيز اين مسأله را تأييد می‌كند و قرآن در بحث تاريخ گذشتگان از نطر اكثر مورخان كتاب معتبری است و هر قضيه تاريخی را ابتدا بايد از قرآن به دست آورد.
وی به وجه دوم اعجاز از ديدگاه نگارنده آلاءالرحمن اشاره كرد و گفت: چگونگی احتجاجات قرآن وجه دوم اعجاز قرآن از ديدگاه مرحوم بلاغی است و او معتقد بود كه قرآن كريم زمانی كه نازل شد، دوران جهل و گمراهی مردم بود و اغلب مردم بت‌پرست بودند و شرك و نفاق بر آن جامعه حاكم بود در آن زمان قرآن كريم از سوی خداوند متعال برای هدايت بشر نازل شد كه بيانگر معارف الهی بود و برای هدايت از استدلال‌ها و احتجاجات و براهينی شفاف و پويا و در قالب‌هايی استوار استفاده كرد تا بتواند بر مخاطب خود تأثير بگذارد، لذا علامه بلاغی احتجاجات قرآن در حوزه خداشناسی، معاد و قيامت و موضوع صفات خداوند را به گونه‌ای مفصل و حكيمانه تبيين می‌كند و اين وجه از اعجاز در عبارت‌های مرحوم آيت‌الله خويی نيز با عنوان «اتقان معانی قرآن در احتجاجات» اشاره شده است. وجه سوم اعجاز قرآن از ديدگاه علامه بلاغی، سلامت قرآن از هرگونه ناسازگاری درونی است و مرحوم بلاغی معتقد است كه قرآن در رشته‌های گوناگون از علوم و معارف، مباحثی را دارد، مثلا در بحث فلسفه، سياست، خطابه، علوم اجتماعی و اخلاقی، قوانين مدنی و نظامی و حوزه‌های ديگر و فنونی كه امروزه متخصصان و دانشمندانی دارد و قرآن در تمام اين علوم كه وارد می‌شود به‌گونه و سبكی مطالب را بيان می‌كند كه اين مطالب از وهم و لغزش و ناسازگاری ميان آن‌ها به دور است و تأكيد دارد كه قرآن بر اين امر اصرار دارد و در آيه شريفه 82 سوره نساء می‌فرمايد: «أفَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيرًا» و اين آيه بيانگر اين است كه محتوای قرآن از يك سازگاری و انسجام درونی برخوردار است و اگر قرآن را با عهدين مقايسه كنيم، باز عظمت قرآن از نظر سازگاری مطالب درونی به خوبی آشكار می‌شود.
سيدرضا مؤدب به وجه چهارم اعجاز قرآن از ديدگاه علامه بلاغی كه مربوط به ترسيم يك جامعه مدنی براساس عدالت است، اشاره كرد و گفت: علامه بلاغی معتقد است با توجه به اين‌كه در زمان نزول قرآن كريم، پيامبر(ص) فرد عادی مانند مردم بود، چگونه می‌توان پذيرفت كه وی بدون كمك از وحی يك شريعتی به وجود آورد كه اين شريعت، دارای كامل‌ترين قوانين اجتماعی، سياسی، قضايی و مدنی است، بنابراين تمدنی را كه قرآن برای بشر به ارمغان آورد، از نظر ايشان تمدنی مترقی و بسيار عالی است و جز معجزه الهی، چيز ديگری نمی‌تواند باشد و همچنين، مرحوم امام خمينی(ره) نيز در كتاب‌ها و آثار خود كه به مسأله اعجاز پرداخته، تأكيد می‌كند كه قرآن محتوای بلندی دارد كه اين محتوا، يك جامعه را براساس عدالت می‌تواند برپا كند.
رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم به وجه پنجم اعجاز قرآن از ديدگاه مرحوم بلاغی كه به اعجاز قرآن در ترسيم يك نظام اخلاقی و تأثير آن بر مخاطب اختصاص دارد، اشاره كرد و گفت: مرحوم بلاغی بر اين باور است كه اگر نظام تربيتی قرآن را جويا شويم، متوجه می‌شويم كه قرآن كتاب تربيت و اخلاق است، اخلاقی كه بشر را به كمال می‌رساند و آياتی از قرآن است: «إنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِی الْقُرْبَى وَیَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون» كه همه اين‌ها اشاره به دستورات اخلاقی قرآن دارد، كه اگر محقق شود، يك جامعه براساس نظام اخلاقی بی‌نظير برپا می‌شود، وجوه ششم اعجاز قرآن از ديدگاه علامه بلاغی، بيان مطالب غيبی است كه در قرآن كريم بسياری از اخبار غيبی آمده است كه از جنبه‌های اعجاز اين كتاب الهی به شمار می‌آيد.
نويسنده كتاب «روش‌های تفسيری قرآن» يادآور شد: علامه بلاغی پيوسته تأكيد داشت كه اصطلاح اعجاز بايد بر مجموع ويژگی‌های قرآن اطلاق كند و اگر در آيات قرآن به ويژه آيات تحدی تأمل كنيم، در اين آيات به وجهی از وجوه به‌صورت تنهايی اشاره نشده است و تحدی در قرآن كه می‌خواهد عظمت قرآن را بيان كند، تحدی به مثل قرآن شده است، طبيعی است مثل قرآن تنها اخبار غيبی نيست، و بحث فصاحت و بلاغت نيست و تنها جامعه اخلاقی و مدنی نيست، بلكه همه اين‌ها در كنار هم قرآن را بی‌نظير كرده و از صدر اسلام تاكنون كسی نتوانسته است به تحدی قرآن پاسخ بدهد، همچنين، علامه طباطبائی نيز در جلد اول تفسير الميزان در ذيل آيه 23 سوره بقره، به اين نكته اشاره می‌كند كه علامه بلاغی، مرحوم آيت‌الله معرفت و مرحوم آيت‌الله خويی اعجاز قرآن را به وجوه مختلف تقسيم كرده‌اند، اما اصطلاح اعجاز به مجموع اين ويژگی‌های قرآن اطلاق می‌شود.
وی در پاسخ به پرسشی مبنی بر اين‌كه علامه بلاغی چه ضرورتی را احساس كرده كه علاوه بر پرداختن به اعجاز قرآن در مقدمه تفسير آلاء الرحمن در كتاب مستقلی به‌نام «الهدی إلی دين المصطفی» نيز به اين موضوع پرداخته است، گفت: با توجه به ارتباط آن روز جامعه عراق با مصر و حتی لبنان و ساير كشورهای عربی و رشد مطالعات و پژوهش‌های قرآنی، علامه بلاغی احساس كرد كه موضوع اعجاز قرآن نياز به تفصيل بيشتری دارد و لازم است كه در كتاب مستقلی نيز به آن بپردازد و همچنين، در آن زمان شبهات زيادی از ناحيه مستشرقان و غيرمستشرقان متوجه قرآن بود و اين مسائل علامه را واداشت كه اثر مستقلی درباره اعجاز قرآن تأليف كند و در مقدمه تفسير آلاءالرحمن نيز به اين موضوع بپردازد.
رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم در پايان اين گفت‌وگو از انديشمندان، مؤلفان و محققان جهان اسلام خواست كه درباره وجوه اعجاز قرآن كريم، تحقيق و تأليف بيشتری انجام دهند و وجوه جديدی به دست بياورند و در برخی وجوه اعجاز قرآن مانند اعجاز ادبی و صوتی تأليفات بيشتری انجام دهند.
«روش‌های تفسير قرآن»، «مبانی تفسير قرآن» و «اعجاز قرآن از نظر اهل بيت(ع) و 20 نفر از علمای جهان اسلام» از جمله تأليفات قرآنی حجت‌الاسلام‌والمسلمين سيدرضا مؤدب، رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم است كه كتاب «اعجاز قرآن از نظر اهل بيت(ع) و 20 نفر از علمای جهان اسلام» از انتشارت جامعة المصطفی(ص) العالمية به شمار می‌آيد.
وی افزود: اين تفسير ارزشمند تا آيه 57 سوره نساء پيش رفته و دارای مقدمه بسيار ارزشمندی است كه در آن بحث اعجاز قرآن كريم مطرح شده است، و علامه بلاغی در تفسير آلاء الرحمن در بيان مباحث قبل از تفسير، ديدگاه‌هايی در زمينه مبانی قرآن كريم را ارائه كرده كه از جمله اين ديدگاه‌ها، بحث وجوه اعجاز قرآن است و در حقيقت، يكی از نوآوری‌های علامه بلاغی تدوين وجوه اعجاز قرآن به شمار می‌آيد.
حجت‌الاسلام سيدرضا مؤدب تصريح كرد: علامه بلاغی، در دو بخش به بررسی اعجاز قرآن كريم پرداخته است كه بخش نخست، اعجاز قرآن برای عربهای صدراسلام و زمان نزول قرآن است كه اين اعجاز در بلاغت و فصاحت قرآن و مطابق با مقتضيات و شرايط عصر نزول آن بود و طبيعی است كه عربهای زمان نزول قرآن اين اعجاز را به خوبی درك كردند.
وی اضافه كرد: علامه بلاغی در مقدمه تفسير آلاء الرحمن، در تحليل اين ديدگاه خود می‌نويسد كه عربهای عصر نزول قرآن در جزيرة‌العرب، مهم‌ترين دانش آنان ادب عربی و تخصص در گفتار زبانی و اساليب كلام بود، و از تخصص در دانش و هر علم ديگری بی‌بهره بودند، به همين خاطر قرآن كريم برای اين‌كه نخستين مخاطبان خود كه همان اعراب جاهلی بودند را متوجه خود كند، اعجاز خود را در حوزه زبان‌‌شناسی و فصاحت كلام آورده است.
اين قرآن‌پژوه و استاد حوزه علميه به بخش ديگری از تحليل‌های علامه بلاغی در اين زمينه اشاره كرد و گفت: مرحوم بلاغی معتقد بود كه اگر قرآن اين مسير را نمی‌رفت و اعجاز آن فصاحت و بلاغت نبود، عرب‌ها از تسليم‌شدن در برابر آن خودداری می‌كردند، و آن را به حساب علم و صنعت‌های اجنبی می‌گذاشتند و اغلب آنان به قرآن ايمان نمی‌آوردند، بنابراين اقتضای حكمت الهی در اين بود كه نخستين مواجهه قرآن با مخاطبان در قالب‌های بيانی و بلاغی باشد و هر كار خارق‌العاده‌ای به جز ادب عربی برای آنان قابل قبول نبود، اين بحث نزد بسياری از خطيبان و متكلمان مسلمان نيز مطرح بوده و علامه بلاغی با مروری بر انديشه‌های متكلمان اين وجه را برجسته كرده است.
رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم در بخش ديگری از اين گفت‌وگو به بخش دوم اعجاز از منظر علامه بلاغی اشاره كرده و گفت: بخش دوم اعجاز قرآن از ديدگاه مرحوم بلاغی ارتباطی به عرب‌ها ندارد و می‌تواند برای همه مخاطبان باشد، و همچنان كه اختصاص به زمان خاصی ندارد و برای تمامی دوره‌ها و عصرها است، و به عبارتی علامه بلاغی، اصل اعجاز را در اين بخش دوم می‌داند كه آن را در شش وجه بررسی می‌كند؛ نخستين وجه اعجاز قرآن نزد علامه بلاغی، چگونگی بيان تاريخ گذشتگان است و ايشان معتقد است كه قرآن كريم اگر با عهدين مقايسه شود، اعجاز آن در چگونگی بيان تاريخ گذشتگان مشخص می‌شود، همچنين، وجه دوم اعجاز قرآن از منظر علامه بلاغی احتجاجات، وجه سوم سلامت قرآن از تناقض و ناسازگاری درونی، وجه چهارم ترسيم جامعه براساس عدالت، وجه پنجم تدوين نظام اخلاقی و تأثير آن بر جامعه و وجه ششم بيان مطالب غيبی است كه از ديدگاه علامه بلاغی وجه اول كه به اعجاز قرآن از نظر چگونگی بيان تاريخ گذشتگان اختصاص دارد كه قرآن كريم به توصيف تاريخ گذشتگان پرداخته و اخباری از آنان بيان داشته است و مرحوم بلاغی ترسيم تاريخ گذشتگان در قرآن را بی‌نظير می‌داند.
حجت‌الاسلام‌والمسلمين سيدرضا مؤدب در پاسخ به پرسشی مبنی بر اين‌كه با توجه به روايت تاريخ گذشتگان در تورات و انجيل، چرا مرحوم بلاغی از اين ويژگی قرآن به عنوان اعجاز ياد می‌كند، گفت: علامه بلاغی معتقد است كه روايت تاريخ گذشتگان در قرآن از اين جهت اعجاز است كه كسی كه اين اخبار و اطلاعات نسبت به گذشتگان را آورده است، فردی امی(بی‌سواد) بود كه از كسی تعليم نديده بود و ديگر اين‌كه اطلاعات را به‌صورت كامل آورده است، همچنين، علامه بلاغی معتقد است كه پيامبر امی كه گذشته را بيان می‌كند و از معلمی تعليم نديده و كتب آسمانی پيشين نيز اين اطلاعات قرآن را تأييد می‌كند، اين برای قرآن و پيامبر(ص) اعجاز به شمار می‌آيد، به همين جهت قرآن كريم در تاريخ‌نگاری، برخی از قصه‌های گذشتگان را ذكر می‌كند كه تورات رايج نيز كه يهود و نصاری معتقدند كه كلام الهی است، آنان را بيان كرده‌اند، اما علامه بلاغی معتقد است كه در تورات و انجيل اين داستان‌ها به انواع خرافات و گاهی مطالب كفرآميز آميخته شده و مطالب آن دارای هماهنگی متنی و درونی نيست، اما قرآن مطالب مربوط به گذشتگان را به شكل مهذب و معقول و سازگار با يكديگر و در قالبی زيبا و پرفايده گزارش می‌كند، كه اين امر نشانگر اين است كه تمامی اين داستان‌ها از طرف خداوند بيان شده است.
سيدرضا مؤدب اظهار داشت: علامه بلاغی برای تبيين بيشتر اين مسأله نمونه‌‌ای از قصص و داستان‌های مشترك قرآن و تورات را ذكر كرده و به قصه حضرت آدم(ع) به هنگام نهی او از خوردن درخت ممنوعه اشاره كرده كه در تورات قصه ياد شده با خرافات و نسبت دروغ و خدعه به خداوند همراه است و قصه حضرت ابراهيم(ع) و حضرت موسی(ع) و قصه حضرت هارون نيز در كتاب عهدين با خرافات آمده است، اما قرآن اين مطالب را با بيانی شريف و كلامی سازگار و استوار بيان كرده است، به‌گونه‌ای كه يقين بر درستی و الهی‌بودن آنان اثبات می‌شود، بنابراين روايت داستان گذشتگان كه در قرآن آمده، نمی‌تواند از سوی يك عرب باديه‌نشين بدون ارتباط با وحی باشد.
وی گفت: مرحوم بلاغی در مقدمه تفسير آلاء الرحمن، به تفصيل وارد اين موضوع شده و از كتاب «الرحلة المدرسية» خود نيز در اين زمينه كمك می‌گيرد و راجع به حضرت ايوب(ع) و گزارشات مربوط به وی مقايسه می‌كند كه در عهدين نسبت ظلم و اعتراض به خداوند به حضرت ايوب داده شده، و نسبت كوتاهی در عبادت به حضرت سليمان(ع) و نسبت كبر و شرب خمر به حضرت مسيح(ع) داده شده است، اما تمامی پيامبران در قرآن منزه از گناه و با شرافت هستند و عقل نيز اين مسأله را تأييد می‌كند و قرآن در بحث تاريخ گذشتگان از نطر اكثر مورخان كتاب معتبری است و هر قضيه تاريخی را ابتدا بايد از قرآن به دست آورد.
وی به وجه دوم اعجاز از ديدگاه نگارنده آلاءالرحمن اشاره كرد و گفت: چگونگی احتجاجات قرآن وجه دوم اعجاز قرآن از ديدگاه مرحوم بلاغی است و او معتقد بود كه قرآن كريم زمانی كه نازل شد، دوران جهل و گمراهی مردم بود و اغلب مردم بت‌پرست بودند و شرك و نفاق بر آن جامعه حاكم بود در آن زمان قرآن كريم از سوی خداوند متعال برای هدايت بشر نازل شد كه بيانگر معارف الهی بود و برای هدايت از استدلال‌ها و احتجاجات و براهينی شفاف و پويا و در قالب‌هايی استوار استفاده كرد تا بتواند بر مخاطب خود تأثير بگذارد، لذا علامه بلاغی احتجاجات قرآن در حوزه خداشناسی، معاد و قيامت و موضوع صفات خداوند را به گونه‌ای مفصل و حكيمانه تبيين می‌كند و اين وجه از اعجاز در عبارت‌های مرحوم آيت‌الله خويی نيز با عنوان «اتقان معانی قرآن در احتجاجات» اشاره شده است. وجه سوم اعجاز قرآن از ديدگاه علامه بلاغی، سلامت قرآن از هرگونه ناسازگاری درونی است و مرحوم بلاغی معتقد است كه قرآن در رشته‌های گوناگون از علوم و معارف، مباحثی را دارد، مثلا در بحث فلسفه، سياست، خطابه، علوم اجتماعی و اخلاقی، قوانين مدنی و نظامی و حوزه‌های ديگر و فنونی كه امروزه متخصصان و دانشمندانی دارد و قرآن در تمام اين علوم كه وارد می‌شود به‌گونه و سبكی مطالب را بيان می‌كند كه اين مطالب از وهم و لغزش و ناسازگاری ميان آن‌ها به دور است و تأكيد دارد كه قرآن بر اين امر اصرار دارد و در آيه شريفه 82 سوره نساء می‌فرمايد: «أفَلاَ یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَیْرِ اللّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ اخْتِلاَفًا كَثِيرًا» و اين آيه بيانگر اين است كه محتوای قرآن از يك سازگاری و انسجام درونی برخوردار است و اگر قرآن را با عهدين مقايسه كنيم، باز عظمت قرآن از نظر سازگاری مطالب درونی به خوبی آشكار می‌شود.
سيدرضا مؤدب به وجه چهارم اعجاز قرآن از ديدگاه علامه بلاغی كه مربوط به ترسيم يك جامعه مدنی براساس عدالت است، اشاره كرد و گفت: علامه بلاغی معتقد است با توجه به اين‌كه در زمان نزول قرآن كريم، پيامبر(ص) فرد عادی مانند مردم بود، چگونه می‌توان پذيرفت كه وی بدون كمك از وحی يك شريعتی به وجود آورد كه اين شريعت، دارای كامل‌ترين قوانين اجتماعی، سياسی، قضايی و مدنی است، بنابراين تمدنی را كه قرآن برای بشر به ارمغان آورد، از نظر ايشان تمدنی مترقی و بسيار عالی است و جز معجزه الهی، چيز ديگری نمی‌تواند باشد و همچنين، مرحوم امام خمينی(ره) نيز در كتاب‌ها و آثار خود كه به مسأله اعجاز پرداخته، تأكيد می‌كند كه قرآن محتوای بلندی دارد كه اين محتوا، يك جامعه را براساس عدالت می‌تواند برپا كند.
رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم به وجه پنجم اعجاز قرآن از ديدگاه مرحوم بلاغی كه به اعجاز قرآن در ترسيم يك نظام اخلاقی و تأثير آن بر مخاطب اختصاص دارد، اشاره كرد و گفت: مرحوم بلاغی بر اين باور است كه اگر نظام تربيتی قرآن را جويا شويم، متوجه می‌شويم كه قرآن كتاب تربيت و اخلاق است، اخلاقی كه بشر را به كمال می‌رساند و آياتی از قرآن است: «إنَّ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِيتَاء ذِی الْقُرْبَى وَیَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُون» كه همه اين‌ها اشاره به دستورات اخلاقی قرآن دارد، كه اگر محقق شود، يك جامعه براساس نظام اخلاقی بی‌نظير برپا می‌شود، وجوه ششم اعجاز قرآن از ديدگاه علامه بلاغی، بيان مطالب غيبی است كه در قرآن كريم بسياری از اخبار غيبی آمده است كه از جنبه‌های اعجاز اين كتاب الهی به شمار می‌آيد.
نويسنده كتاب «روش‌های تفسيری قرآن» يادآور شد: علامه بلاغی پيوسته تأكيد داشت كه اصطلاح اعجاز بايد بر مجموع ويژگی‌های قرآن اطلاق كند و اگر در آيات قرآن به ويژه آيات تحدی تأمل كنيم، در اين آيات به وجهی از وجوه به‌صورت تنهايی اشاره نشده است و تحدی در قرآن كه می‌خواهد عظمت قرآن را بيان كند، تحدی به مثل قرآن شده است، طبيعی است مثل قرآن تنها اخبار غيبی نيست، و بحث فصاحت و بلاغت نيست و تنها جامعه اخلاقی و مدنی نيست، بلكه همه اين‌ها در كنار هم قرآن را بی‌نظير كرده و از صدر اسلام تاكنون كسی نتوانسته است به تحدی قرآن پاسخ بدهد، همچنين، علامه طباطبائی نيز در جلد اول تفسير الميزان در ذيل آيه 23 سوره بقره، به اين نكته اشاره می‌كند كه علامه بلاغی، مرحوم آيت‌الله معرفت و مرحوم آيت‌الله خويی اعجاز قرآن را به وجوه مختلف تقسيم كرده‌اند، اما اصطلاح اعجاز به مجموع اين ويژگی‌های قرآن اطلاق می‌شود.
وی در پاسخ به پرسشی مبنی بر اين‌كه علامه بلاغی چه ضرورتی را احساس كرده كه علاوه بر پرداختن به اعجاز قرآن در مقدمه تفسير آلاء الرحمن در كتاب مستقلی به‌نام «الهدی إلی دين المصطفی» نيز به اين موضوع پرداخته است، گفت: با توجه به ارتباط آن روز جامعه عراق با مصر و حتی لبنان و ساير كشورهای عربی و رشد مطالعات و پژوهش‌های قرآنی، علامه بلاغی احساس كرد كه موضوع اعجاز قرآن نياز به تفصيل بيشتری دارد و لازم است كه در كتاب مستقلی نيز به آن بپردازد و همچنين، در آن زمان شبهات زيادی از ناحيه مستشرقان و غيرمستشرقان متوجه قرآن بود و اين مسائل علامه را واداشت كه اثر مستقلی درباره اعجاز قرآن تأليف كند و در مقدمه تفسير آلاءالرحمن نيز به اين موضوع بپردازد.
رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم در پايان اين گفت‌وگو از انديشمندان، مؤلفان و محققان جهان اسلام خواست كه درباره وجوه اعجاز قرآن كريم، تحقيق و تأليف بيشتری انجام دهند و وجوه جديدی به دست بياورند و در برخی وجوه اعجاز قرآن مانند اعجاز ادبی و صوتی تأليفات بيشتری انجام دهند.
«روش‌های تفسير قرآن»، «مبانی تفسير قرآن» و «اعجاز قرآن از نظر اهل بيت(ع) و 20 نفر از علمای جهان اسلام» از جمله تأليفات قرآنی حجت‌الاسلام‌والمسلمين سيدرضا مؤدب، رئيس انجمن قرآن‌پژوهشی حوزه علميه قم است كه كتاب «اعجاز قرآن از نظر اهل بيت(ع) و 20 نفر از علمای جهان اسلام» از انتشارت جامعة المصطفی(ص) العالمية به شمار می‌آيد.
