احیای میراث اسلامی؛ سکوی رونق گردشگری در یونان

به گزارش ایکنا به نقل از مسلمون حول العالم، پس از پایان سلطه عثمانی، بناهای تاریخی اسلامی ـ عثمانی در یونان دستخوش تحولات تاریخی عمیقی شدند. بسیاری از مساجد کارکرد مذهبی خود را از دست دادند و شماری از بناهای تاریخی دیگر دچار بی‌توجهی و فرسودگی شدند یا کاربری‌هایی یافتند که با هدف اولیه ساخت آن‌ها بسیار متفاوت بود.

پس از دهه‌ها تغییر و تحول، برخی از این بناهای تاریخی به واسطه پروژه‌های مرمت و بازسازی، دوباره در حال بازیافتن جایگاه و اهمیت پیشین خود هستند. این روند نشان‌دهنده توجهی دوباره به ارزش تاریخی و تمدنی این آثار، ادغام آن‌ها در حیات فرهنگی معاصر و نقششان در رونق گردشگری است؛ موضوعی که بیانگر اهتمام روزافزون به حفظ عناصر میراث بشری، فارغ از خاستگاه‌های متنوع دینی یا فرهنگی آن‌هاست.

در همین راستا، مسجد تاریخی «حمزه بیگ» مشهور به «آلکازار» در شهر تسالونیکی(سالونیک در شمال یونان)، نمونه‌ای شاخص از تلاش‌ها برای احیای میراث اسلامی دوران عثمانی و گنجاندن آن در عرصه گردشگری فرهنگی محسوب می‌شود.

این بنا قدیمی‌ترین مسجدی است که پس از پیوستن این شهر به امپراتوری عثمانی در سال ۱۴۳۰ میلادی، در آنجا بنا شده است.

وزارت فرهنگ یونان در اکتبر ۲۰۲۶، پس از اجرای یک پروژه مرمت با بودجه دولتی به ارزش تقریبی ۱۱ میلیون یورو، این مسجد را بازگشایی کرد و در معرض بازدید عموم قرار داد.

این مکان اکنون به فضایی برای برگزاری نمایشگاه‌ها، فعالیت‌های فرهنگی و تورهای بازدید تبدیل شده است؛ اقدامی که بخشی از طرحی گسترده‌تر برای احیای بناهای تاریخی و پیوند دوباره آن‌ها با بافت شهری و زندگی فرهنگی شهر به شمار می‌رود.

این مسجد بین سال‌های ۱۴۶۷ و ۱۴۶۸ میلادی چنان‌که در کتیبه‌ بنیادین آن آمده است، توسط «حفصه»، دختر فرمانده‌ عثمانی «حمزه بیگ»، به عنوان مسجدی محلی بنا شد. این رویداد تقریباً ۳۷ سال پس از فتح تسالونیکی توسط عثمانی‌ها رخ داد.

این بنا که در ابتدا سازه‌ای کوچک برای نماز بود، در طول سده‌ شانزدهم گسترش یافت و بخش‌هایی همچون حیاط و رواق‌های پیرامونی به آن افزوده شد. بدین‌سان، بنا به ترکیب معماری متمایزی دست یافت که شامل یک سالن نماز گنبددار و حیاطی داخلی است که با ستون‌ها و طاق‌های سنگی احاطه شده است.

این ویژگی‌ها جایگاه ویژه‌ای به این مسجد در میان آثار تاریخیِ عثمانی ـ اسلامیِ باقی‌مانده در بالکان بخشیده است. این بنا همچون سندی معماری از دورانی سرنوشت‌ساز در تاریخ تسالونیکی حکایت می‌کند؛ شهری که در گذر سده‌ها، دستخوش دگرگونی‌های پی‌درپی سیاسی، اجتماعی، جمعیتی و فرهنگی شده است.

احیای مسجد حمزه بیگ

پس از پایان سلطه‌ عثمانی بر تسالونیکی در سال ۱۹۱۲، این مسجد به‌تدریج کارکرد مذهبی خود را از دست داد. در سال ۱۹۲۸، بنا به مالکیت خصوصی درآمد و متعاقباً برای کاربری‌های تجاری و تفریحی که با هدف اولیه‌ آن فاصله داشت، مورد استفاده قرار گرفت.

از همه مهم‌تر، حیاط مسجد به سینمایی با نام «آلکازار» (Alcazar) تبدیل شد؛ نامی که باعث شد این بنا در میان ساکنان شهر به همین عنوان شهرت یابد و سرانجام به بخشی از حافظه‌ محلی بدل شود.

اگرچه این مسجد در سال ۱۹۲۶ به‌عنوان یک اثر تاریخی حفاظت‌شده ثبت شده بود، اما در دهه‌های پس از آن، به دلیل تغییر کاربری و فرسودگی ساختار معماری‌اش، آسیب‌های بسیاری دید.

برای مدتی طولانی، بنا در میان داربست‌ها محصور بود و مداخلات حفاظتی و مرمتی گوناگونی بر روی آن انجام می‌شد.

لینا مندونی، وزیر فرهنگ یونان، توصیف جالبی از این دوران ارائه داده و تأکید کرده است که سه نسل از ساکنان تسالونیکی، این بنا را که در میان مردم محلی به نام «آلکازار» شناخته می‌شود همواره در محاصره‌ داربست‌ها دیده‌اند؛ تا اینکه سرانجام با تکمیل عملیات مرمت، بنا دوباره شکوه معماری خود را بازیافت.

وزیر فرهنگ یونان اظهار کرد که مرمت این مسجد، سیمای شهری منطقه پیرامون آن را دگرگون کرده است. او توضیح داد که شهروندانی که از ایستگاه متروی «ونیزل‌او» (Venizelou) خارج می‌شوند، اکنون می‌توانند این بنای تاریخی را ببینند که به‌طور کامل مرمت شده و برای بازدید عموم در دسترس است؛ وضعیتی که تضادی آشکار با دهه‌هایی دارد که این بنا در آن، از شکل معماری اصیل خود پنهان مانده بود.

این روایت رسمی، بر اهمیت این پروژه در احیای یکی از برجسته‌ترین بناهای تاریخی شهر تأکید دارد؛ بنایی که نه صرفاً به‌عنوان یک سازه تاریخی منفرد، بلکه به‌عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از حافظه شهری و فرهنگی شهر «سالونیک» (Thessaloniki) شناخته می‌شود.

مرمت مسجد تحت حمایت دولت

تغییر رویکرد نهادی نسبت به مسجد حمزه بیگ از سال ۲۰۰۶ آغاز شد؛ زمانی که وزارت فرهنگ یونان این مکان را تحت تملک خود درآورد تا حفاظت و احیای آن را تضمین کند.

عملیات مرمت در سال ۲۰۰۷ کلید خورد و پس از طی مراحل گوناگون، سرانجام در اکتبر ۲۰۲۶ به بازگشایی این بنا انجامید.

وزارت فرهنگ یونان بر یک پروژه مرمت جامع نظارت داشت که با بودجه‌ای حدود ۱۱ میلیون یورو از محل صندوق بهبود و تاب‌آوری، تأمین مالی شده بود.

این عملیات توسط تیم‌های فنی متخصص در زمینه مرمت و حفاظت از آثار باستانی و با همکاری اداره آثار باستانی سالونیک انجام شد.

اقدامات صورت‌گرفته شامل رفع مشکلات سازه‌ای، تثبیت عناصر معماری، مرمت دیوارها، کف‌سازی‌ها، رواق‌ها و ستون‌ها، حفظ تزئینات، احیای حیاط داخلی، تقویت بهبود سیستم روشنایی و آماده‌سازی بنا برای پذیرایی از بازدیدکنندگان و میزبانی از فعالیت‌های فرهنگی می‌شد.

تصاویر رسمی که پیش و پس از مرمت ثبت شده‌اند، گویای وسعت این تحول به‌ویژه در بخش‌های حیاط، رواق‌ها، کف‌سازی‌ها و طاق‌های سنگی هستند؛ نمای بیرونی گنبد و سقف‌ها نیز مرمت شده‌اند که این امر جزئیات معماری ظریف و پیچیده بنا را به‌خوبی نمایان می‌سازد.

اهمیت این پروژه فراتر از صرفاً تعمیر آسیب‌های واردشده به مسجد است؛ بلکه بخشی از چشم‌انداز گسترده‌تر دولت برای احیای هویت تاریخی و فرهنگی شهر سالونیک محسوب می‌شود که از طریق مرمت بناهای باستانی و پیونددادن آن‌ها با زندگی معاصر دنبال می‌شود.

این دیدگاه هنگامی که در مورد یک مسجد اسلامی متعلق به دوران عثمانی به کار گرفته می‌شود، اهمیت ویژه‌ای می‌یابد؛ چرا که بازتاب‌دهنده‌ رویکردی است که بناهای تاریخی را بخشی از میراث فرهنگی مشترک شهر می‌داند؛ میراثی که فارغ از خاستگاه دینی یا فرهنگی‌، شایسته حفاظت و ارج‌نهادن است.

در همین راستا، اپامینونداس کریستوفیلوپولوس، رئیس هیئت‌مدیره‌ بنیاد «موموس» (MOMus)، تأکید کرد که مرمت مسجد حمزه بیگ، دوران عثمانی را به عنوان بخشی جدایی‌ناپذیر از تاریخ چندفرهنگی شهر تسالونیکی برجسته می‌سازد.

این اظهارنظر به‌وضوح بعد فرهنگی پروژه را نمایان می‌کند؛ چرا که فراتر از صرف حفاظت از یک بنا، به اهمیت میراث اسلامی دوران عثمانی به مثابه‌ عنصری تاریخی اذعان دارد که در شکل‌گیری هویت این شهر نقش داشته است.

 سازمان «موموس» که بر موزه‌های هنرهای تجسمی در تسالونیکی نظارت دارد، با همکاری نزدیک نهادهای باستان‌شناسی شهر و در چارچوب طرحی از سوی وزارت فرهنگ یونان، مدیریت نمایشگاه‌ها و بهره‌برداری از این اماکن را بر عهده دارد.

اهتمام به بازتعریف ارزش میراث فرهنگی

میتسوتاکیس، نخست‌وزیر یونان، در جریان سفر خود به تسالونیکی برای شرکت در مراسم بزرگداشت ملی «روز اُهی» (Ohi Day) در اکتبر ۲۰۲۶، از مسجد حمزه بیگ بازدید کرد؛ اقدامی که نشان‌دهنده‌ی اهمیتی است که دولت برای این پروژه قائل است.

مسجد حمزه بیگ نمونه‌ای ملموس از تغییر رویکرد نسبت به محوطه‌های میراث اسلامی دوران عثمانی در یونان به شمار می‌آید. این بنا که در قرن پانزدهم به عنوان مسجدی برای عبادت ساخته شده بود، بعدها کارکرد اصلی خود را از دست داد و دوره‌هایی از کاربری‌های تجاری و تفریحی را پشت سر گذاشت، ضمن آنکه دچار فرسودگی معماری نیز شد.

سرانجام این مسجد توسط دولت به عنوان یک اثر باستانی مرمت و در قالب بخش گردشگری فرهنگی، به روی عموم گشوده شد.

اهمیت این دگرگونی، بسیار فراتر از مقوله‌ گردشگری یا سرمایه‌گذاری اقتصادی است؛ این امر بازتاب‌دهنده‌ ضرورت به رسمیت‌شناختن و ارج‌نهادن به میراث بشری با تمام ابعاد متنوع دینی و فرهنگی و همچنین حفاظت از شواهد تاریخی است که روایتگر توالی و تعامل تمدن‌ها با یکدیگر هستند.

در شهری همچون تسالونیکی که هویت آن در دوره‌های تاریخی گوناگون شکل گرفته است، حفظ مسجد حمزه بیگ و بازگرداندن آن به عرصه زندگی عمومی گامی در جهت برجسته‌سازی این تنوع فرهنگی و معرفی میراث اسلامی عثمانی به مثابه بخشی از حافظه تاریخی مشترک این شهر به شمار می‌آید.