بازخوانی تمدنی قرآن؛ راه احیای نقش مسلمانان در جهان

به گزارش ایکنا، «حاتم عبدالعظیم» استاد فقه و اصول در گفت‌وگویی با پادکست «صلة النوافذ» با اشاره به جنگ‌ها و بحران‌های جهان اسلام گفت: فاصله گرفتن از ابعاد تمدنی قرآن باعث شده است مسلمانان نتوانند از آموزه‌های دینی خود برای تحلیل واقعیت‌های سیاسی، اجتماعی و بین‌المللی به‌درستی استفاده کنند.

به گفته این استاد مصری، قرآن انسان را به عبادت خدا، آبادانی زمین و خدمت به همه انسان‌ها فرا می‌خواند و رسالت مسلمانان نباید به انجام مناسک دینی و اصلاح اخلاق فردی محدود شود.

نقد برداشت محدود از قرآن و معیارهای دوگانه غرب

عبدالعظیم با اشاره به آیه 151 و 152 سوره شعراء «وَلَا تُطِيعُوا أَمْرَ الْمُسْرِفِينَ ، الَّذِينَ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يُصْلِحُونَ» (و از رفتار رؤسای مسرف و ستمگر پیروی نکنید؛ که آن مردم در زمین همه گونه فساد می‌کنند و هیچ گونه به اصلاح (حال خلق) نمی‌پردازند.) گفت: یکی از مأموریت‌های جامعه اسلامی، مقابله با اسراف، تخریب منابع طبیعی، انحصار ثروت و رفتارهایی است که زندگی دیگر ملت‌ها را با خطر مواجه می‌کند.

او برای توضیح معیارهای دوگانه غرب، به جنگ غزه اشاره کرد و گفت: در جریان این جنگ، گروه‌هایی در اروپا برای نجات حیوانات کارزارهایی راه انداختند و در یک مورد حدود ۷۰۰ الاغ را به آلمان منتقل کردند؛ در حالی که کودکان، زنان، سالمندان و دیگر غیرنظامیان فلسطینی زیر بمباران کشته می‌شدند.

این استاد فقه و اصول ضمن تأکید بر ارزش شفقت و حمایت از حیوانات، پرسید چگونه ممکن است انسان برای نجات حیوانات بسیج شود، اما برای نجات انسان‌ها و توقف جنگ اقدامی متناسب انجام ندهد؟!. او این وضعیت را نمونه‌ای از وارونگی معیارهای اخلاقی دانست و گفت: قرآن برای اصلاح همین انحراف‌ها و بازگرداندن انسان به جایگاه شایسته خود نازل شده است.

نقش استعمار در جداسازی دین از سیاست و جامعه

عبدالعظیم ریشه بخشی از این جدایی را در جریان شرق‌شناسی طی دو تا سه قرن گذشته جست‌وجو کرد.

به گفته او، یکی از محورهای فعالیت شرق‌شناسان، بازتعریف اسلام برای مسلمانان و محدود کردن آن به مجموعه‌ای از باورهای فردی، مناسک و ارزش‌های اخلاقی بوده است؛ رویکردی که به‌تدریج به مؤسسات علمی و دانشگاه‌های جوامع اسلامی نیز راه یافته است.

او با اشاره به دیدگاه‌های «دیوید مارگولیوث» شرق‌شناس انگلیسی گفت: یکی از محورهای این رویکرد، تفکیک اسلام به‌عنوان دین از خلافت به‌عنوان نظام سیاسی و نیز جداسازی مفهوم امت اسلامی از پیوندهای اجتماعی و اعتقادی مسلمانان بوده است.

در این چارچوب، اسلام به‌عنوان مجموعه‌ای از آموزه‌های معنوی و اخلاقی ستوده می‌شود، اما تجربه تاریخی دولت اسلامی، با تأکید بر جنگ‌ها و منازعات قدرت، کم‌ارزش جلوه داده می‌شود.

به اعتقاد عبدالعظیم، این شیوه استدلال میان متن دینی و عملکرد تاریخی پیروان آن تفاوتی ناعادلانه ایجاد می‌کند؛ اینکه کمال آموزه‌های دینی از متن قرآن سنجیده می‌شود، اما درباره نظام سیاسی و تمدنی اسلام، کاستی‌های عملکرد انسان‌ها مبنای قضاوت قرار می‌گیرد.

وی تأکید کرد که باید تجربه تاریخی مسلمانان را با معیارهای دینی سنجید، نه اینکه خطاهای آنان را به‌عنوان تعریف نهایی اسلام پذیرفت.

عبدالعظیم همچنین گفت: استعمار پس از تضعیف و فروپاشی خلافت عثمانی، برای جایگزین کردن مفهوم امت اسلامی، بر قومیت‌گرایی و مرزبندی‌های ملی تکیه کرد. 

وی با اشاره به سابقه تاریخی حکومت مسلمانان گفت: در بخش بزرگی از تاریخ اسلامی، عرب‌ها، ترک‌ها، کردها، آلبانیایی‌ها، ایرانیان و دیگر گروه‌های قومی در چارچوب یک جامعه سیاسی و تمدنی مشترک مشارکت داشتند.

این استاد فقه و اصول تأکید کرد که اسلام در اصل، برتری قومی را به رسمیت نمی‌شناسد و دولت‌های ملی و هویت‌های قومی، در صورت تقویت همبستگی و همکاری، می‌توانند اجزای سازنده مفهوم گسترده‌تر امت باشند، نه جایگزین آن.

وفور منابع در برابر نظریه کمیابی

این استاد دانشگاه یکی از تفاوت‌های بنیادین میان نگاه قرآنی و برخی برداشت‌های رایج در جهان غرب را در نحوه فهم منابع طبیعی و هدف زندگی انسان دانست.

به گفته او، در نگرش قرآنی، زمین برای تأمین نیازهای موجودات آفریده شده و منابع آن برای کفایت زندگی قابلیت بهره‌برداری دارند؛ در حالی که نظریه کمیابی، در برخی قرائت‌های خود، رقابت برای تصاحب منابع را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل می‌کند.

او استدلال کرد که اگر هدف انسان دستیابی به رفاه نامحدود تعریف شود و منابع نیز ناکافی فرض شوند، تصاحب ثروت دیگران، جنگ، رقابت تسلیحاتی و حتی نابودی ملت‌ها ممکن است به‌عنوان ابزار تأمین رفاه توجیه شوند.

عبدالعظیم با اشاره به توسعه سلاح‌های کشتارجمعی و رقابت هسته‌ای گفت: چنین ابزارهایی محصول صرف پیشرفت فناوری نیستند، بلکه از نظامی فکری سرچشمه می‌گیرند که برای سلطه و رفاه نامحدود، محدودیت اخلاقی قائل نیست.

به باور او، پیشرفت فنی بدون برخورداری از معیارهای اخلاقی و انسانی می‌تواند به تهدیدی برای کل بشریت تبدیل شود.

عبدالعظیم همچنین با اشاره به تاریخ شکل‌گیری ایالات متحده و خشونت علیه بومیان آمریکا، میان ارزش‌هایی مانند آزادی، برابری و حقوق بشر در اسناد بنیان‌گذار این کشور و عملکرد تاریخی آن فاصله‌ای عمیق مشاهده کرد. او این فاصله را نشانه‌ای از انحراف تدریجی تمدن از ارزش‌هایی دانست که در آغاز برای خود تعریف کرده بود.

او در مقابل، تأکید کرد که در نگاه اسلامی، جنگ و قدرت نظامی نباید به ابزار نابودی ملت‌ها تبدیل شوند. آموزه‌های اسلامی درباره منع کشتن زنان، سالمندان، راهبان و کشاورزان در شرایط جنگ، نمونه‌ای از محدودیت‌های اخلاقی بر اعمال قدرت است.

این استاد دانشگاه افزود که ارزش تمدن را نباید صرفاً با فناوری، قدرت نظامی یا ثروت سنجید، بلکه معیار اصلی، میزان منفعت آن برای انسان‌هاست.

استخلاف؛ مسئولیت انسان در برابر زمین و جامعه

عبدالعظیم سه محور اساسی برای فهم رسالت انسان در قرآن برشمرد: رابطه با خدا و پایبندی به تکالیف دینی، آبادانی زمین و مفهوم استخلاف یا امانت‌داری انسان در جهان.

وی توضیح داد که استخلاف به این معناست که انسان مالک مطلق منابع، دانش، ثروت و زمان خود نیست، بلکه در برابر نحوه استفاده از آنها مسئولیت دارد.

از این منظر، ثروت نباید صرفاً برای انباشت یا مصرف تجملی به کار گرفته شود، بلکه باید در خدمت تأمین نیازهای مشروع، رفع محرومیت و آبادانی جامعه قرار گیرد.

عبدالعظیم با اشاره به آموزه‌های دینی درباره انفاق و پرهیز از احتکار ثروت گفت: انسان می‌تواند از امکانات زندگی برخوردار باشد، اما نباید از مسئولیت اجتماعی خود غافل شود. به باور او، این آموزه‌ها صرفاً توصیه‌هایی برای تقوای فردی نیستند، بلکه مبانی شکل‌گیری یک نظام اقتصادی و اجتماعی عادلانه را تشکیل می‌دهند.

چرا تمدن‌ها اوج می‌گیرند یا سقوط می‌کنند؟

این استاد فقه و اصول با تشریح مفهوم «سنن الهی» گفت: تحولات تاریخی را نمی‌توان فقط بر اساس جمعیت، ثروت یا قدرت نظامی تحلیل کرد.

به گفته او، برای ارزیابی آینده تمدن‌ها باید به کیفیت اندیشه‌های بنیادین، میزان اعتقاد جامعه به ارزش‌های خود، توانایی آن در پرورش رهبران شایسته و وجود رقابت سازنده توجه کرد.

وی با مقایسه دوران شکل‌گیری اسلام و قدرت امپراتوری‌های ایران و روم گفت: جامعه مسلمانان در سال‌های نخست، از نظر تعداد و امکانات نظامی بسیار کوچک بود، اما در فاصله‌ای کوتاه توانست به قدرتی اثرگذار تبدیل شود.

عبدالعظیم به گسترش قلمرو مسلمانان در شام، عراق و ایران اشاره کرد و این تحولات را با اتکا به چارچوب اعتقادی و تحلیل تاریخی خود، نمونه‌ای از اهمیت عوامل فراتر از برتری مادی دانست.

او همچنین با اشاره به امپراتوری ایران گفت: این حکومت در آغاز، به‌ویژه در دوره کوروش، با اصلاح برخی بی‌عدالتی‌ها و بازگرداندن حقوق ملت‌های تحت سلطه، از ظرفیت تمدنی برخوردار شد.

عبدالعظیم معتقد است یکی از نشانه‌های افول تمدن‌ها، جایگزین شدن رهبران شایسته به جای افراد ناتوان و قدرت‌طلب است.

وی همچنین انحصار قدرت جهانی و تلاش برای حذف رقیبان را از عوامل تضعیف تمدن غرب دانست و گفت: رقابت، جوامع را وادار می‌کند توانایی‌های خود را حفظ و تقویت کنند؛ در حالی که تصور رسیدن به «پایان تاریخ» و بی‌رقیب ماندن، می‌تواند به رکود و فرسایش درونی بینجامد.

گردش قدرت و ضرورت حفظ امید

عبدالعظیم با اشاره به آیه 140 سوره آل عمران «وَتِلْكَ الْأَيَّامُ نُدَاوِلُهَا بَيْنَ النَّاسِ» و ما اين روزها[ى شكست و پيروزى] را ميان مردم به نوبت مى‏ گردانيم [تا آنان پند گيرند] » تأکید کرد که قدرت در تاریخ ثابت نمی‌ماند و ملت‌ها و تمدن‌ها می‌توانند از ضعف به قدرت برسند یا در صورت فرسایش ارزش‌ها و نهادهای خود، رو به افول بروند.

وی همچنین مفهوم «دفع» را یکی از سازوکارهای اصلاح زندگی بشر دانست و گفت: رقابت و مقابله با سلطه، در صورت پایبندی به ارزش‌های انسانی، می‌تواند به سود کل بشریت باشد؛ زیرا انحصار قدرت، زمینه فساد و تضعیف توانایی‌های تمدنی را فراهم می‌کند.

این استاد در پایان با انتقاد از ناامیدی در جوامع مسلمان گفت: ضعف کنونی نباید به این تصور منجر شود که تغییر وضعیت ناممکن است.

وی با استناد به تجربه تاریخی مسلمانان، بر ضرورت بازخوانی عمیق قرآن و احیای ابعاد تمدنی آن تأکید کرد و گفت: رسالت مسلمانان باید ارائه راه‌حل برای مشکلات بشریت، کاهش زمینه‌های جنگ و منازعه و ایجاد نظمی مبتنی بر عدالت و منفعت عمومی باشد.