به قلم مهرداد جباری، مدرس دانشگاه و پژوهشگر هنر و رسانه
در جهانی که تصویر بیش از هر زمان دیگری در شکلدهی به افکار عمومی، نگرشهای اجتماعی و برداشت انسان از واقعیت نقش دارد، تلویزیون دیگر صرفاً وسیلهای برای انتقال خبر، سرگرمی یا آموزش نیست؛ بلکه بخشی از نظام پیچیده ارتباطات انسانی است که میتواند بر باورها، ارزشها، رفتارها و حتی نحوه قضاوت افراد درباره جهان پیرامون تأثیر بگذارد. اکنون با گسترش
هوش مصنوعی و فناوریهای تولید محتوای مصنوعی، این نقش وارد مرحلهای تازه شده است؛ مرحلهای که در آن، مسئله فقط توانایی تولید و انتشار تصویر نیست، بلکه تشخیص حقیقت از جعل، صیانت از کرامت انسان و حفظ مسئولیت اخلاقی رسانه اهمیت فزایندهای پیدا میکند.
۲۱ نوامبر برابر با ۳۰ آبان،
بهمناسبت روز جهانی تلویزیون نامگذاری شده است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد در قطعنامه ۵۱/۲۰۵، مصوب ۱۷ دسامبر ۱۹۹۶، این روز را به یاد برگزاری نخستین مجمع جهانی
تلویزیون در ۲۱ و ۲۲ نوامبر همان سال تعیین کرد. در این قطعنامه، بر نقش تلویزیون در اطلاعرسانی، جلب توجه افکار عمومی به مسائل جهانی، توسعه اقتصادی و اجتماعی و تقویت تبادل فرهنگی تأکید شده است. بنابراین، این مناسبت را میتوان فرصتی برای بازاندیشی در مسئولیتهای فرهنگی و اجتماعی رسانهای دانست که قدرت بازنمایی واقعیت و تأثیرگذاری بر افکار عمومی را در اختیار دارد.
از قدرت تصویر تا مسئولیت بازنمایی حقیقت
تلویزیون از آغاز شکلگیری خود، جایگاهی فراتر از یک ابزار فنی داشته است. تصویر متحرک، به دلیل برخورداری از قدرت اقناع بصری و تأثیر عاطفی، میتواند رویدادها و واقعیتهای اجتماعی را به شکلی ملموس و تأثیرگذار در برابر مخاطب قرار دهد. یک گزارش تصویری، مستند یا برنامه خبری قادر است مسئلهای دور از دسترس مخاطب را به تجربهای قابل مشاهده تبدیل کند و زمینه شناخت، همدلی و مشارکت اجتماعی را فراهم آورد.
با اینحال، همین قدرت بازنمایی، مسئولیتی جدی برای رسانه ایجاد میکند. تصویر همیشه تمام واقعیت نیست؛ زاویه دوربین، انتخاب نما، ترتیب تدوین، موسیقی، نحوه روایت و حتی حذف بخشی از اطلاعات میتوانند برداشت مخاطب را تغییر دهند. ازاینرو، حقیقت در رسانه تنها به نمایش یک تصویر واقعی محدود نمیشود، بلکه به صحت اطلاعات، امانتداری در روایت، رعایت زمینه وقوع رویداد و پرهیز از تحریف و دستکاری معنا نیز وابسته است.
این موضوع با یکی از اصول بنیادین اخلاق اسلامی، یعنی ضرورت تحقیق و بررسی پیش از پذیرش و انتشار خبر، پیوندی معنادار دارد. در آیه ششم سوره حجرات آمده است: «فَتَبَیَّنُوا»؛ یعنی در برابر خبری که دریافت میکنید، تحقیق و بررسی کنید تا از آسیبرساندن به دیگران بر اثر ناآگاهی جلوگیری شود. این اصل قرآنی را میتوان یکی از مبانی اخلاقی اطلاعرسانی در جهان امروز دانست؛ جهانی که در آن سرعت انتشار محتوا گاه از فرصت بررسی صحت آن پیشی میگیرد.
در عصر هوش مصنوعی، این ضرورت ابعاد تازهای پیدا کرده است. اکنون میتوان با ابزارهای مولد، تصویر، صدا و ویدئوهایی تولید کرد که از نظر ظاهری به نمونههای واقعی شباهت زیادی دارند. فناوری دیپفیک (Deepfake) نیز امکان شبیهسازی چهره و صدای افراد و نسبتدادن سخنان یا رفتارهای ساختگی به آنان را فراهم کرده است. در چنین شرایطی، مسئولیت رسانه تنها انتشار سریعتر خبر نیست؛ بلکه باید اطمینان حاصل کند که محتوای تصویری پیش از انتشار از نظر اصالت، منبع و زمینه تولید بررسی شده است.
هوش مصنوعی؛ فرصت پیشرفت یا آزمون اخلاق رسانه؟
هوش مصنوعی میتواند ظرفیتهای قابلتوجهی برای صنعت تلویزیون و تولید محتوای رسانهای ایجاد کند. از تدوین و اصلاح تصویر گرفته تا ترجمه و دوبله خودکار، تولید زیرنویس، بازیابی آرشیوهای تصویری، طراحی جلوههای بصری و افزایش دسترسپذیری برنامهها، همگی از حوزههایی هستند که میتوانند از این فناوری بهره ببرند.
در حوزه آموزش و فرهنگ نیز ابزارهای هوشمند میتوانند به تولید محتوای چندزبانه، معرفی میراث فرهنگی، بازآفرینی مستندهای تاریخی با استفاده از مستندات معتبر و گسترش دسترسی گروههای مختلف جامعه به محصولات رسانهای کمک کنند. این ظرفیتها زمانی ارزشمند خواهند بود که فناوری در خدمت افزایش کیفیت، آگاهی و مشارکت انسانی قرار گیرد.
اما در کنار این فرصتها، چالشهایی جدی وجود دارد: انتشار تصاویر ساختگی بهعنوان واقعیت، نقض حریم خصوصی، بازتولید کلیشهها و تبعیضهای موجود در دادههای آموزشی، استفاده بدون اجازه از آثار هنری و فکری و کاهش شفافیت در فرایند تولید محتوا. همچنین اتکای بیش از اندازه به خروجی سامانههای هوشمند میتواند به تضعیف مهارتهای حرفهای، پژوهش مستقل و قدرت تشخیص تولیدکنندگان محتوا منجر شود.
در این میان، باید میان استفاده از هوش مصنوعی بهعنوان ابزار کمکی و واگذاری مسئولیت تصمیمگیری به آن تفاوت قائل شد. یک سامانه هوشمند ممکن است در تولید تصویر یا تحلیل دادهها عملکرد مؤثری داشته باشد، اما نمیتواند جایگزین کامل قضاوت اخلاقی، تجربه اجتماعی و مسئولیت انسانی شود. مسئولیت صحت و پیامدهای انتشار یک برنامه یا گزارش همچنان برعهده رسانه، تهیهکننده، خبرنگار و سردبیر است.
توصیهنامه یونسکو درباره اخلاق هوش مصنوعی که در ۲۳ نوامبر ۲۰۲۱ به تصویب رسید، بر اصولی همچون پاسداشت حقوق بشر و کرامت انسانی، شفافیت، عدالت، نظارت انسانی و پاسخگویی تأکید میکند. این سند یادآور میشود که توسعه فناوری نباید به بهای نادیدهگرفتن حقوق و آزادیهای بنیادین انسان تمام شود. چنین رویکردی برای رسانههای تصویری نیز اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی میتواند بر اعتبار اشخاص، امنیت اجتماعی و اعتماد عمومی تأثیر مستقیم بگذارد.
کرامت انسانی؛ معیاری فراتر از جذابیت رسانهای
یکی از مسائل مهم در تولید و انتشار محتوای تلویزیونی، نحوه بازنمایی انسان است. رقابت برای جلب مخاطب، افزایش بازدید و دستیابی به توجه عمومی، گاهی رسانهها را به سمت استفاده از تصاویر تکاندهنده، نمایش آسیبهای فردی و اجتماعی، افشای حریم خصوصی یا روایتهای هیجانزده سوق میدهد. در چنین شرایطی، مرز میان اطلاعرسانی مسئولانه و بهرهبرداری از رنج انسان ممکن است کمرنگ شود.
در آموزههای قرآنی، کرامت انسان جایگاهی بنیادین دارد. آیه ۷۰ سوره اسراء با عبارت «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ» بر کرامت فرزندان آدم تأکید میکند. این اصل، فارغ از تفاوتهای فردی، اجتماعی و فرهنگی، میتواند مبنایی برای توجه به شأن و حرمت انسان در تولید و انتشار محتوا باشد.
از این منظر، رسانه نباید انسان را صرفاً به موضوعی برای جلب توجه یا افزایش مخاطب تبدیل کند. نمایش رنج قربانیان حوادث، انتشار تصاویر خصوصی افراد، بازنمایی تحقیرآمیز گروههای اجتماعی یا استفاده از چهره و صدای اشخاص برای تولید محتوای مصنوعی بدون رضایت و مجوز لازم، مسائلی هستند که باید با معیارهای اخلاق حرفهای و احترام به حقوق انسانی سنجیده شوند.
کرامت انسانی همچنین ایجاب میکند که رسانه در بازنمایی گروههای مختلف جامعه از کلیشهسازی، برچسبزنی و قضاوتهای شتابزده پرهیز کند. رسانهای که به انسان احترام میگذارد، صرفاً به دنبال نمایش واقعیت نیست؛ بلکه در چگونگی نمایش آن نیز مسئولیت دارد.
اعتماد عمومی؛ سرمایهای که با فناوری جایگزین نمیشود
یکی از مهمترین چالشهای رسانههای معاصر، حفظ و بازسازی اعتماد عمومی است. در محیطی که مخاطب با حجم گستردهای از اخبار، تصاویر، ویدئوها و روایتهای گوناگون مواجه است، تشخیص محتوای معتبر از اطلاعات نادرست دشوارتر شده است. گسترش شبکههای اجتماعی و ابزارهای هوش مصنوعی مولد نیز بر پیچیدگی این وضعیت افزوده است.
گزارش سال ۲۰۲۵ مؤسسه مطالعات روزنامهنگاری رویترز در دانشگاه آکسفورد، با بررسی وضعیت مصرف اخبار در ۴۸ بازار، نشان میدهد که مصرف ویدئوی خبری در شبکههای اجتماعی روندی افزایشی داشته است؛ بهطوریکه سهم پاسخگویانی که در طول هفته اخبار را از طریق ویدئوهای اجتماعی دنبال میکنند، از ۵۲ درصد در سال ۲۰۲۰ به ۶۵ درصد در سال ۲۰۲۵ رسیده است. این گزارش همچنین به تردید مخاطبان درباره استفاده از هوش مصنوعی در تولید اخبار اشاره میکند؛ بهویژه در مواردی که شفافیت و دقت اطلاعات تحت تأثیر قرار میگیرد.
این یافتهها نشان میدهد که افزایش دسترسی به تصویر و محتوا لزوماً به افزایش اعتماد منجر نمیشود. برعکس، هرچه امکان تولید و انتشار محتوای مصنوعی بیشتر شود، نیاز به رسانههای مسئول، منابع معتبر و سازوکارهای راستیآزمایی نیز افزایش مییابد.
برای تلویزیون، اعتماد عمومی باید سرمایهای راهبردی تلقی شود؛ سرمایهای که از طریق صحت خبر، استقلال حرفهای، شفافیت در فرایند تولید، احترام به مخاطب و پذیرش مسئولیت خطا شکل میگیرد. رسانهای که در برابر اشتباهات خود پاسخگو باشد و میان واقعیت، تحلیل، نظر و محتوای بازسازیشده تفاوت قائل شود، میتواند در فضای آشفته اطلاعاتی جایگاه متمایزی به دست آورد.
بازاندیشی در اخلاق رسانهای در پرتو آموزههای قرآنی
تحولات فناوری، ضرورت بازخوانی اصول اخلاق رسانهای را دوچندان کرده است. آموزههای قرآنی در این زمینه ظرفیتهایی دارند که میتوانند در کنار استانداردهای حرفهای روزنامهنگاری و اسناد بینالمللی مورد توجه قرار گیرند.
اصل «تَبَیُّن» در آیه ششم سوره حجرات، بر بررسی و احراز صحت خبر پیش از پذیرش و انتشار آن تأکید دارد. فرمان «قَوْلًا سَدِيدًا» در آیه ۷۰ سوره احزاب نیز بر سخن درست و استوار دلالت میکند. همچنین تأکید آیه ۱۲ سوره حجرات بر پرهیز از سوءظن، تجسس و غیبت، میتواند مبنایی برای توجه به حریم خصوصی، حفظ آبروی اشخاص و پرهیز از انتشار اطلاعات آسیبزا قرار گیرد.
این اصول در کنار یکدیگر، تصویری از مسئولیت ارتباطی ارائه میدهند که در آن، حقیقتجویی، انصاف، امانتداری و احترام به انسان از یکدیگر جدا نیستند. بنابراین، اخلاق رسانهای را نمیتوان صرفاً به رعایت چند ضابطه فنی یا حقوقی تقلیل داد؛ بلکه این اخلاق باید در تمام مراحل انتخاب سوژه، گردآوری اطلاعات، تولید، تدوین، بازنمایی و انتشار محتوا حضور داشته باشد.
آینده تلویزیون؛ فناوری در خدمت انسان
آینده تلویزیون تنها با پیشرفت تجهیزات، کیفیت بالاتر تصویر، تولید محتوای هوشمند یا افزایش سرعت انتقال داده تعریف نمیشود. معیار اصلی موفقیت این رسانه، توانایی آن در ایجاد تعادل میان نوآوری فناورانه، کیفیت حرفهای و مسئولیت انسانی است.
تلویزیون آینده باید بتواند از ظرفیت هوش مصنوعی برای گسترش آموزش، تقویت دسترسی فرهنگی، تولید محتوای باکیفیت و افزایش مشارکت اجتماعی بهره ببرد؛ اما در عین حال، در برابر جعل واقعیت، نقض حریم خصوصی، تبعیض الگوریتمی و تضعیف حقوق پدیدآورندگان حساس و مسئولانه عمل کند.
برای تحقق چنین آیندهای، آموزش سواد رسانهای و سواد هوش مصنوعی، تدوین دستورالعملهای شفاف برای استفاده از محتوای مصنوعی، تقویت نظام راستیآزمایی، حمایت از حقوق مالکیت فکری و حفظ نظارت انسانی در فرایندهای تحریریهای ضرورت دارد. همچنین رسانهها باید به مخاطبان خود کمک کنند تا در مواجهه با تصاویر و اطلاعات، قدرت پرسشگری، ارزیابی منبع و تشخیص واقعیت از محتوای ساختگی را تقویت کنند.
در نهایت، مسئله اصلی این نیست که هوش مصنوعی تا چه اندازه میتواند در تولید برنامههای تلویزیونی موفق باشد؛ بلکه این است که انسانها چگونه از این فناوری استفاده میکنند و چه ارزشهایی را در مسیر توسعه آن حفظ خواهند کرد.
روز جهانی تلویزیون فرصتی است برای یادآوری اینکه قدرت رسانه، بدون مسئولیت اخلاقی میتواند به ابزاری برای تحریف واقعیت و آسیب به انسان تبدیل شود. در مقابل، رسانهای که حقیقت را مبنای اطلاعرسانی، کرامت انسانی را معیار بازنمایی و فناوری را وسیلهای برای ارتقای آگاهی عمومی قرار دهد، همچنان میتواند نقشی مؤثر در توسعه فرهنگی و اجتماعی ایفا کند.
شاید مهمترین معیار سنجش تلویزیون آینده، نه تعداد مخاطبان، نه سرعت انتشار و نه پیچیدگی فناوریهای تولید تصویر، بلکه میزان پایبندی آن به حقیقت و احترامی باشد که برای انسان و شأن انسانی قائل است. فناوری میتواند تصویر بسازد، صدا تولید کند و روایتها را بازآفرینی کند؛ اما مسئولیت تشخیص حقیقت، پاسداری از حرمت انسان و پاسخگویی در برابر جامعه همچنان برعهده انسان است.
انتهای پیام