عبارت «إِن شَاء اللَّهُ» جلوه رعايت ادب در محضر الهی است

گروه اجتماعی: مدير گروه علوم و قرآن و حديث مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم با اشاره به آيات 23 و 24 سوره كهف با بيان اينكه اين آيات بيانگر توحيد افعالی است، اظهار كرد: اين آيات بيانگر لزوم رعايت ادب در محضر الهی است؛ نظر داشتن خداوند در كارها در فعل و سكنات و حركات ما تأثيرگذار خواهد بود.

حجت‌الاسلام والمسلمين حسن‌‌رضا رضايی، مدير گروه علوم و قرآن و حديث مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، درباره آيات «وَلَا تَقُولَنَّ لِشَیْءٍ إِنِّی فَاعِلٌ ذَلِكَ غَدًا، إِلَّا أَن یَشَاءَ اللَّهُ وَاذْكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ وَقُلْ عَسَى أَن یَهْدِیَنِ رَبِّی لِأَقْرَبَ مِنْ هَذَا رَشَدًا؛ و زنهار در مورد چيزى مگوى كه من آن را فردا انجام خواهم داد، مگر آنكه خدا بخواهد و چون فراموش كردى پروردگارت را ياد كن و بگو اميد كه پروردگارم مرا به راهى كه نزديكتر از اين به صواب است هدايت كند»، (كهف/23-24) اظهار كرد: در ذيل اين آيات مطالب كلامی و اخلاقی متعددی مطرح شده است، علاوه بر اين آيه در ‌آيات ديگری عبارت ان‌شاءالله آمده است.

وی با ارائه نمونه‌هايی از آيات قرآنی ادامه داد: در آيه 99 از سوره يوسف و از زبان يعقوب خطاب به فرزندانش چنين آمده است: «وَقَالَ ادْخُلُواْ مِصْرَ إِن شَاء اللّهُ آمِنِينَ؛ و گفت ان شاء الله با [امن و] امان داخل مصر شويد». يا آيه «قَالَ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ صَابِرًا؛ گفت ان شاء الله مرا شكيبا خواهى يافت» (كهف/69) و آيه «یَا أَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُ سَتَجِدُنِی إِن شَاء اللَّهُ مِنَ الصَّابِرِينَ؛ اى پدر من آنچه را مامورى بكن ان شاء الله مرا از شكيبايان خواهى يافت»، (صافات/102) كه هر دو از زبان اسماعيل به اين عبارت اشاره كرده‌اند.

رضايی با بيان اينكه اين آيات بر كمال قدرت الهی تأكيد دارد، گفت: مطلبی كه از اين آيات استنباط می‌شود آن است كه اگر خداوند نخواهد هيچ كس توانايی بر انجام كاری را ندارد. به عبارتی آيه درصدد بيان آن است كه اگر خداوند اراده نكند شما نمی‌توانيد هيچ كاری را انجام دهيد.

اين قرآن‌پژوه اظهار كرد: اين آيه بيانگر لزوم رعايت ادب در محضر الهی است و گفتن عبارت «ان‌شاءالله» رعايت گونه‌ای ادب است، همچنين به اين اشاره دارد كه ما هر چه داريم از اوست. اين آيه بيانگر نفی استقلال از انسان است و در ادامه بيان می‌كند خدا را فراموش نكن، كل اين آيه توحيد افعالی را می‌رساند.

مدير گروه علوم و قرآن و حديث مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم با بيان اينكه ائمه(ع) به عبارت «ان‌شاءالله» توجه داشتند، افزود: اصل اين آيه كه بيان می‌كند بايد ان‌شاءالله بگوييد به اين معنی است كه وجود شما، وجودی نيست كه مستقل باشد، بلكه اراده شما به اراده خداست و قدرت شما از قدرت الهی نشأت می‌گيرد.

رضايی ادامه داد: آيه در ادامه اضافه می‌كند كه بايد به ياد خدا باشيد اما امر آن خطاب به پيامبر(ص) اسلام است: «وَاذْكُر رَّبَّكَ إِذَا نَسِيتَ». يعنی زمانی كه گفتن ان‌شاءالله را فراموش كردی، دوباره خداوند را ياد كن. اين آيات گرچه خطاب به پيامبر(ص) است اما از باب «اياك اعنی و اسمعی يا جاره» به حساب می‌آيد. يعنی خطاب به پيامبر(ص) است اما اشاره به مردم دارد.

وی با اشاره به سؤالات و شبهاتی كه درباره جبر و اختيار ذيل اين آيه مطرح می‌شود، تصريح كرد: از نظر شيعه اين آيه به معنی جبر انسان نيست. جبر به اين معناست كه انسان معتقد باشد عوامل مرئی يا نامرئی او را به سوی هدف خاصی سوق می‌دهد و اختيار نيز به اين معنی است كه انسان در زندگی خود را يك فاعل آزاد بداند. اگر ما قائل به جبر باشيم، به اين معناست كه هر كاری از ما سر بزند آن را به غير خود نسبت دهيم؛ بر اين اساس اين نگاه، انسان‌ها مجبور به گناه كردن هستند و در اين صورت حق اعتراض به خدا داشتند اما وجود نظام بهشت و جهنم با اين نگاه سازگار نيست. فلسفه وجودی بهشت و جهنم برای اين است كه ما در اين دنيا با اختيار خود در مسير صواب يا خطا گام برداشتيم.

اين مدرس حوزه علميه افزود: ما شيعيان پيروان مكتب تفويض هستيم؛ تفويض به معنی واگذاری است. عصيان و گناه انسان با قدرت و سلطه او انجام می‌گيرد، نه اينكه بر قدرت و اراده الهی غلبه پيدا كند. امام صادق(ع) در اين باره فرمودند: «إن الله تعالى لم يطع بإكراه، ولم يعص بغلبة» يعنی خداوند از روی اكراه و اجبار اطاعت نشده و از روی غلبه انسان نيز مورد نافرمانی و عصيان قرار نگرفته است. يعنی امام صادق(ع) نه قائل به جبر محض است و نه قائل به اختيار محض.

وی بيان كرد: تذكر به گفتن «ان‌شاءالله» به اين معنا است كه خداوند به من قدرت فكر و اراده اختيار داده است و همه اينها از خداست و بدون آن‌ها امكان هيچ كاری فراهم نبود. اما اختيار عمل چه صواب و چه خطا را به من داد. بر اين اساس تمام افعال و اعمال بشر از اين جهت كه يكی از مخلوقات خداست، تحت قضا و قدر الهی است و به خدا نسبت داده شده، قرآن نيز می‌فرمايد: «الَّذِی أَحْسَنَ كُلَّ شَیْءٍ خَلَقَهُ؛ همان كسى كه هر چيزى را كه آفريده است نيكو آفريده» (سجده/7). اما افعال ما، از طاعت و معصيت تحت اختيار ما و مستند به ما است.

مدير گروه علوم و قرآن و حديث مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم ادامه داد: خدا به اراده و تقدير تكوينی تمام مخلوقات از جمله افعال ما را اراده كرده است؛ اما به اراده تشريعی اختيار به دست ما است.

رضايی در پايان اظهار كرد: بر اساس اين آيه ما نبايد خدا را در كارهای خود از نظر دور بداريم. از اين رو در روايات داريم كه هر كاری را با نام خدا شروع كنيد و كاری كه بی نام خدا آغاز شود ابتر است، اما نام خدا در شروع كارها موجب تقويت اعتماد و آرامش باطنی و درونی و اميدواری به آينده است؛ لذا در اين آيات ما را به «ان شاءالله» تشويق می‌كند به اين معنا كه خدا را حاضر بدانيم. اين امر در فعل و سكنات و حركات ما تأثيرگذار خواهد بود.