آيه «وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى» ناظر بر زيادت الطاف الهی در حق مؤمنان است

گروه اجتماعی: رئيس مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم با بيان اينكه هدايت در قرآن در معانی ارشاد به حق، ايجاد هدايت در بنده، اعطای ثواب، زيادت الطاف و حكم به هدايت آمده است، گفت: دو معنای اول هدايت شامل عموم مكلفان و ديگر معانی آن خاص مؤمنان است.

حجت‌الاسلام حسن رضايی‌مهر، رئيس مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم

حجت‌الاسلام والمسلمين حسن رضايی‌مهر، رئيس مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان با بيان اينكه استناد ضلالت و هدايت به خداوند در قرآن بحث مهمی است، با اشاره به آيه «یُضِلُّ اللَّهُ مَن یَشَاءُ وَیَهْدِی مَن یَشَاءُ؛ خدا هر كه را بخواهد بی‌راه مى‏‌گذارد و هر كه را بخواهد هدايت مى‌كند» (مدثر/31) گفت: اين آيه و آيات فراوان ديگری هدايت و ضلالت را به دست خدا می‌داند.

وی افزود: در اينجا دو بحث مطرح است؛ يكی آنكه اگر هدايت و ضلالت به دست خداست پس انسان هيچ اختياری در افعال خود نبايد داشته باشد و اين شبهه‌ای است كه قائلان به جبر مطرح كرده‌اند. به گفته جبريون، اگر خداوند اراده كرده باشد كسی را هدايت كند، محال است كه هدايت نشود و اگر بناست كسی را در ضلالت بيفكند محال است هدايت شود؛ پس انسان اختياری از خود ندارد. اين يك بحث است كه هدايت و ضلالت كه قرآن می‌فرمايد به دست خداست، چگونه با اختيار انسان در افعالش سازگار است و بحث ديگر اين است كه ضلالت يا اضلال به معنی به گمراهی انداختن فعلی قبيح است و نمی‌توان آن را به خدا نسبت داد. خداوند كه حكيم علی‌الاطلاق است و عقلاً محال است فعل قبيح از او سر بزند.

رضايی‌مهر در خصوص استناد هدايت و ضلالت به خدا در قرآن توضيح داد: هدايت در قرآن در معانی مختلفی به كار رفته است. درباره اضلال نيز به نوعی می‌توان گفت در چند معنا به كار رفته است. بايد اين معانی روشن شود تا بفهميم استناد هدايت و گمراهی به خدا به چه معناست و ثابت كنيم منافاتی با اختياری بودن افعال انسان ندارد.

اين قرآن‌پژوه با بيان اينكه آيات قرآن هدايت را در پنج معنا به كار برده‌اند، گفت: يك كاربرد هدايت در قرآن ارشاد به حق و ارائه طريق است. به اين معنا كه خداوند ارشاد به حق می‌كند و راه را نشان می‌‌دهد كه اين ناظر به هدايت تشريعی است و از طريق عقل، فرستادن پيامبران و نازل ساختن كتب آسمانی راه را به ما نشان می‌دهد. يك معنای ديگر هدايت، يعنی انجام هدايت و ايجاد آن در بنده. يعنی خداوند هدايت را در بنده ايجاد می‌كند، نه فقط به او علم می‌دهد كه اين راه است؛ بلكه دست او را می‌گيرد و در راه قرار می‌دهد كه اين نوع هدايت را به «ايصال الی‌المطلوب» تعبير می‌كنند. يعنی علاوه بر اينكه تشريعی به او راه را نشان می‌دهد، مقدمات حركت در اين راه را هم به او می‌دهد و به او ياری می‌رساند.

رئيس مركز مطالعات و پاسخگويی به شبهات حوزه علميه قم ادامه داد: كاربرد ديگری كه هدايت در قرآن دارد، به معنی اعطای ثواب بر طاعت است. يعنی بنده‌ای كه اطاعت كرده، خداوند ثواب آن را به او می‌دهد. روشن است كه اين سه معنا بر خدا صادق هستند. معنای ديگر هدايت، زيادت الطاف در حق بنده است، يعنی وقتی خداوند می‌فرمايد: «وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زَادَهُمْ هُدًى؛ و[لى] آنان كه به هدايت گراييدند [خدا] آنان را هر چه بيشتر هدايت بخشيد» (محمد/17)، هدی در اين آيه به معنی زيادی هدايت است. معنای ديگری كه مطرح است، حكم به هدايت است؛ مثل آنجا كه می‌فرمايد: «وَمَن یَهْدِ اللّهُ فَهُوَ الْمُهْتَدِ؛ و هر كه را خدا هدايت كند او ره‌يافته است» (إسراء/97)، حكم به اين است كه هر كس خدا او را هدايت كند، محال است هدايت شونده نباشد.

رضايی‌مهر ادامه داد: از اين پنج معنا بايد ديد كدام يك مربوط به عموم مكلفان و مطلق بندگان خدا از هر مليت و دين و مكتب و مسلكی است و كدام يك مختص مؤمنان است. معنای اول هدايت كه ارشاد به حق و معنای دوم آن كه ايجاد هدايت در افراد است شامل عموم مكلفان است. يعنی خداوند آن را برای تمامی انسان‌ها و بشريت اعمال فرموده و هر مكلفی را به‌سوی حق هدايت و ارشاد می‌كند؛ چراكه آن‌ها را به رسيدن به حق تكليف كرده است و اگر آن‌ها را به طرف حق هدايت نكند، تكليف به مالايطاق می‌شود و تكليف به مالايطاق بر خدای حكيم محال است.

اين مدرس حوزه علميه ادامه داد: معنای سوم هدايت كه همان اعطای ثواب به دليل اطاعت است مثل آيه «یَهْدِيهِمْ رَبُّهُمْ بِإِيمَانِهِمْ تَجْرِی مِن تَحْتِهِمُ الأَنْهَارُ فِی جَنَّاتِ النَّعِيمِ؛ پروردگارشان به پاس ايمانشان آنان را هدايت مى‏‌كند به باغهاى [پر ناز و] نعمت كه از زير [پاى] آنان نهرها روان خواهد بود» (يونس/9) يا آيه « وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِی سَبِيلِ اللَّهِ فَلَن یُضِلَّ أَعْمَالَهُمْ؛ و كسانى كه در راه خدا كشته شده‏‌اند هرگز كارهايشان را ضايع نمى‏‌كند» (محمد/4). اين معنا مربوط به مؤمنان است چون مؤمنان هستند كه اطاعت خدا را می‌كنند و در راه او كشته می‌شوند و به‌وسيله ايمانی كه پيدا می‌كنند آن‌ها را هدايت می‌كند.

وی خاطرنشان کرد: همين‌طور معنای چهارم و پنجم؛ هدايت به معنای زيادی لطف در حق بنده و حكم به هدايت نيز مربوط به مؤمنان است. از تمام كاربردهای مربوط به هدايت در قرآن كه گفته شد همگی بر خدای تعالی صادق هستند.

ادامه دارد