مسجد؛ حافظ هویت، وحدت و قدرت اجتماعی مسلمانان

به گزارش ایکنا، امروز 30 مرداد ماه مصادف با بیست و یکم اوت روز جهانی مسجد است؛ روزی که اگر چه با تصویب وزرای امور خارجه کشور‌های اسلامی در سال ۱۳۸۲ شمسی (۲۰۰۳ میلادی)، نام‌گذاری شد تا یادآور جنایت صهیونیست‌ها در به آتش کشیدن مسجدالاقصی و اهمیت جایگاه مساجد باشد، اما کشورهای اسلامی عملاً توجهی به این روز ندارند و در ایران نیز این روز صرفاً با یادآوری رسانه‌ها و انجام مصاحبه و نوشتن یادداشت گرامی داشته می‌شود.

این در حالی است که مسجد‌الاقصی اولین قبله مسلمانان و محل به معراج رفتن نبی مکرم اسلام است. خداوند در اولین آیه سوره اسراء می‌فرماید: «سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ؛ منزّه و پاک است آن [خدایی] که شبی بنده اش] محمّد (صلی الله علیه وآله وسلم)] را از مسجدالحرام به مسجد الاقصی که پیرامونش را برکت دادیم، سیر [و حرکت] داد، تا [بخشی] از نشانه هایِ [عظمت و قدرت [خود را به او نشان دهیم؛ یقیناً او شنوا و داناست».

امام باقر(ع) نیز خطاب به ابوحمزه ثمالی فرموده‌اند که مساجد چهارگانه از نظر فضیلت و ارزش عبارتند از: مسجد‌الحرام، مسجد النبی، مسجد بیت المقدس و مسجد کوفه و همچنین امام علی علیه السلام نیز همین چهار مسجد را چهار مکان در دنیا که دارای جایگاه والایی هستن معرفی می‌فرمایند.

دشمنی دشمنان اسلام با مساجد سابقه تاریخی و طولانی دارد؛ این حقیقت را با بررسی تخریب‌های گسترده‌ای که در حملات مختلف به کشورهای اسلامی علیه مساجد صورت می‌گیرد، می‌توان به روشنی دید.

اما دشمنی صهیونیست‌ها با مسجدالاقصی ریشه در تفکرات آنها دارد؛  بر پایه همین تفکر است که سال‌هاست تلاش دارند این مسجد را تخریب کنند. یک جریان مسیحی صهیونیستی در آمریکا شکل گرفته که اعتقاد دارد ویرانی مسجدالاقصی و ساخت معبد سوم سلیمان به جای این مسجد، شرط ظهور حضرت مسیح(ع) است و بدون ساخت معبد سوم، مسیح هرگز ظهور نمی‌کند. این جریان به ویژه گروه‌های تندرو صهیونیسیت وابسته به آن اعتقاد دارند که خرابه‌های معبد نخست و دوم سلیمان در زیر مسجدالاقصی است و برای ساخت مجدد این معبد باید مسجد‌الاقصی ویران شود. با توجه به همین اعتقاد، پیروان این جریان صهیونیستی مبالغ هنگفتی را در سازمان‌های افراطی صهیونیستی مانند «عطیرات کوهانیم» قرار می‌دهند که یهودی کردن قدس و تخریب مسجدالاقصی هدف اعلام شده آنها است.

در همین خصوص حجت‌الاسلام سیدناصر میرمحمدیان، مدیرعامل بنیاد هدایت در گفت‌وگو با ایکنا، در پاسخ به این سؤال که روز جهانی مسجد یادآور جنایت رژیم صهیونیستی علیه مسجدالاقصی است؛ چرا این مسجد تا این اندازه هدف تخریب از سوی رژیم صهیونیستی قرار می‌گیرد؟ گفت: مسجدالاقصی فقط یک مکان مذهبی یا یک بنای تاریخی نیست بلکه یکی از مهم‌ترین نمادهای مشترک جهان اسلام است. ممکن است در بعضی نمادها و مناسک میان مذاهب اسلامی تفاوت‌هایی وجود داشته باشد، اما مسجد الاقصی و به طور کلی مساجد محل‌هایی هستند که همه مسلمانان با آنها ارتباط دارند و از این جهت ظرفیت بسیار بالایی برای وحدت جهان اسلام هستند.

وی ادامه داد: از طرف دیگر اساساً مسجد در منطق اسلام فقط محل نماز خواندن نیست. اگر به سابقه مسجد در قرآن، روایات و حتی تاریخ تمدن اسلام نگاه کنیم، می‌بینیم مسجد محل اجتماع مردم، پیوند اجتماعی، تصمیم‌گیری، کمک به یکدیگر و حتی سازماندهی حرکت‌های بزرگ اجتماعی بوده است. دشمن هم این مسئله را به خوبی فهمیده است. شاید در برخی از مواقع خود ما به ظرفیت واقعی مساجد توجه نکنیم، ولی دشمن وقتی جوامع اسلامی را رصد می‌کند، می‌فهمد که مساجد چقدر می‌توانند در حفظ هویت یک جامعه، جمع کردن مردم و شکل دادن به مقاومت مؤثر باشند.

مدیرعامل بنیاد هدایت تصریح کرد: این فقط درباره مسجدالاقصی نیست. در غزه و لبنان هم وقتی مساجد نقطه اجتماع و مقاومت مردم هستند، هدف حمله قرار می‌گیرند. حتی در داخل کشور خودمان نیز هر زمان دشمن به دنبال ایجاد آشوب و از هم پاشاندن جامعه بوده، می‌بینیم مساجد مورد تعرض قرار گرفته‌اند. بنابراین ریشه این دشمنی، دشمنی با یک ساختمان نیست؛ دشمنی با نهادی است که می‌تواند هویت، وحدت و قدرت اجتماعی مردم مسلمان را حفظ کند.

وی در پاسخ به این سؤال که با حمله اسرائیل به کشورمان و علنی‌تر شدن اهداف این رژیم علیه مسلمانان، وظیفه مساجد برای مقابله فرهنگی و جهاد تبیین علیه اسرائیل چیست؟ گفت: اولین وظیفه مسجد این است که اجازه ندهد مردم صحنه را اشتباه ببینند. یکی از مهم‌ترین اقدامات دشمن این است که واقعیت میدان را جابه‌جا کند؛ خودش متجاوز باشد ولی جای مهاجم و مدافع را عوض کند، نقاط قوت ما را پنهان کند و تمرکز مردم را به سمت ضعف‌ها و نگرانی‌ها ببرد. اینجاست که مسجد باید کار تبیین را جدی بگیرد. امام مسجد و کنشگران مسجدی باید بتوانند ماهیت دشمن، اهدافش و اتفاقی را که در میدان افتاده برای مردم روشن کنند، به شبهه‌ها پاسخ داده و اجازه ندهند روایت دشمن تبدیل به روایت مسلط جامعه شود.

تبیین فقط حرف زدن نیست

وی با هشدار نسبت به اینکه «تبیین فقط حرف زدن نیست»، افزود: تبیینی که در نهایت مردم را به حرکت نیاورد، بخشی از کار را انجام داده است. مسجد باید بتواند علاوه بر روشن کردن ذهن مردم، امید ایجاد کند، راهکار نشان بدهد و مردم را برای کاری که از دستشان برمی‌آید به میدان بیاورد. اتفاقاً مزیت مسجد همین است که رسانه صرف نیست. هم می‌تواند حرف درست را منتقل کند و هم شبکه انسانی دارد و هم در شرایط جنگ می‌تواند محل همدلی، پشتیبانی، کمک به آسیب‌دیدگان، آرام کردن فضای محله و سازماندهی مردم باشد؛ اگر جهاد تبیین را این‌طور ببینیم، مسجد یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های کشور در این میدان است؛ چون هم با ذهن مردم کار می‌کند و هم می‌تواند آنها را برای عمل اجتماعی کنار هم قرار بدهد.

جنگ بخشی از ظرفیت مساجد را به ما نشان داد

وی در پاسخ به این سؤال که آیا مساجد طی جنگ ۱۲ روزه و رمضان توانستند به وظایف ذاتی خود به عنوان پناهگاه مردم و هدایت‌گر آنها عمل کنند؟ گفت: در مجموع بله؛ و اتفاقاً جنگ دوباره بخشی از ظرفیت مساجد را به ما نشان داد؛ اما هنوز با آنچه که مساجد واقعاً می‌توانند باشند، فاصله داریم. معمولاً در شرایط عادی ممکن است توجه زیادی به این ظرفیت‌ها نداشته باشیم اما زمانی که یک بحران، جنگ یا بلای طبیعی پیش می‌آید، ناگهان همه به دنبال جایی می‌گردند که هم در دسترس مردم باشد، هم مورد اعتماد باشد و هم بتواند مردم را کنار هم جمع کند و در بسیاری از مواقع می‌بینند جایی مناسب‌تر از مسجد وجود ندارد.

وی ادامه داد: در جنگ‌های اخیر نیز در بسیاری از شهرها مساجد خیلی سریع وارد میدان شدند و تجمعات مردمی، پشتیبانی‌ها، کمک به مردم، ارتباطات محلی و بخشی از سازماندهی اجتماعی حول مساجد شکل گرفت. این نشان می‌دهد مساجد هنوز یک زیرساخت اجتماعی بسیار جدی در کشور هستند.

حجت‌الاسلام میرمحمدیان ضمن انتقاد از اینکه متأسفانه بیشتر در لحظات بحرانی به یاد مساجد می‌افتیم و انتظار داریم بلافاصله مساجد کاملاً آماده بوده و همه اقدامات لازم را انجام دهند، گفت: در روزهای عادی آن‌قدر که باید به امام مسجد، شبکه کنشگران، ارتباط مسجد با اهالی و زیرساخت‌های انسانی آن توجه نکرده‌ایم. 

وی با طرح یک مثال گفت: تصور کنید که حساب بانکی دارید اما سال‌ها پولی به آن حساب واریز نکرده‌اید، آیا روزی که به پول نیاز دارید می‌توام از حساب خالی وجهی دریافت کنید؟ مسجد هم همین است. اگر در شرایط عادی برروی آن سرمایه‌گذاری کنیم، در روز جنگ و بحران چند برابر آنچه امروز دیدیم، می‌تواند پناه و هدایت‌گر مردم و میدان‌دار محله باشد.

مدیرعامل بنیاد هدایت در پاسخ به این سؤال که مهم‌ترین مشکلاتی که در مساجد وجود دارد برای اینکه به جایگاه حقیقی‌شان در یک کشور اسلامی برسند، چیست؟ گفت: مهم‌ترین مشکل این است که مساجد به اندازه کافی مردمی نیستند. بعد از انقلاب برای اینکه مساجد را سامان بدهیم و از ظرفیت آنها استفاده کنیم، دستگاه‌ها و مجموعه‌های مختلفی را وارد میدان کردیم. نتیجه این اقدامات این شد که کم‌کم بخشی از اداره و هویت مسجد و حتی کنشگرانش، از خود مسجد جدا شده و به نهادهای بالادستی وابسته شدند. در حالی که مسجد اساساً وقتی زنده است که مردم محله احساس کنند متعلق به خودشان است، در قبال مسجد احساس مسئولیت کنند و امام مسجد نیز بتواند با مردم امور مسجد را پیش ببرد. اگر مسجد صرفاً محل اجرای برنامه دستگاه‌های مختلف شود، طبیعتاً قدرت اجتماعی خودش را از دست می‌دهد.

وی افزود: مشکل دوم نیز این است که همه در حرف و کلام، قبول دارند مساجد بسیار مهم هستند و اگر با هر مسئول یا فعال فرهنگی ـ اجتماعی صحبت کنیم، قطعاً در خصوص اهمیت مسجد سخن خواهند گفت اما همین افراد وقتی وارد میدان می‌شوند، احساس می‌کنند کار با مساجد مشکل است، موانع زیاد است و شاید حتی دیگر امکان فعالیت در مساجد آنگونه که می‌خواهند وجود ندارد بنابراین به سراغ مسیرهایی می‌روند که ساده‌تر به نظر می‌رسند و مسجد کم‌کم از اولویت خارج می‌شود.

حجت‌الاسلام میرمحمدیان در بخش پایانی سخنان خود از اینکه گاهی وظایف مساجد بسیار محدود و در حد اقامه نماز و اجرای برنامه‌های مذهبی تعریف می‌شود انتقاد کرد و گفت: مسجد در منطق اسلام باید در متن زندگی مردم حضور داشته باشد، مردم را به هم پیوند بدهد، در حل مسائل محله نقش داشته باشد و در موقعیت‌های مختلف بتواند جامعه محلی را سازمان دهد. اگر بخواهیم مسجد به جایگاه حقیقی خود بازگردد، باید دوباره مردم و امام مسجد محور شوند و دستگاه‌ها به جای اینکه تصمیم‌گیر در امور مساجد باشند، کمک کنند ظرفیت مردمی مساجد تقویت شود.