تداوم مبارزه با ربا از طريق طراحی عقود اسلامی؛ مسير تحقق بانكداری اسلامی

گروه اقتصاد: كشورهای اسلامی كوشيده‌اند تا با طرح‌ريزی عقود متنوع و مختلف برپايه شريعت اسلام، بسته به مدل معامله، عقود اسلامی و بدون ربا را ترويج دهند كه البته تا رسيدن به نقطه مطلوب كه همان سيستم بانكداری اسلامی است، راهی طولانی در پيش‌رو است.

محمداسماعيل توسلی

حجت الاسلام و المسلمين محمداسماعيل توسلی، عضو هيئت علمی دانشكده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبايی در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن (ايكنا)، ضمن پاسخ به پرسشی در رابطه با موضوع ربا در جامعه اسلامی و نكوهش آن در دين اسلام، اظهار كرد: ربا در لغت به معنای زياده است و هرچه كه زياده می‌شود و رشد نمو پيدا می‌كند، در لغت به معنای ربا است. در اصطلاح فقهی دو نوع ربا داريم، يكی بحث ربای معاملی است كه دو جنس با هم خريد و فروش می‌شوند و نوعی مبادله كالا به كالا است كه در سيستم اقتصاد بازار كنونی چندان موضوعيت ندارد، اما بحث دوم مربوط به ربای قرضی است و همچنان در جامعه رواج دارد.

استاد دانشگاه علامه طباطبايی افزود: ربای قرضی به اين معنی است كه هنگامی كه جنس يا پولی قرض داده می‌شود، هر نوع زياده‌ای چه از نوع خود جنس يا جنس ديگر يا زياده حكمی باشد، اين معامله ربوی است. به عبارت ديگر زياده‌ای كه در قرض دريافت می‌شود، ربا است. اما در معاملات نسيه، عقود مشاركت و عقود مبادله كه دو طرف نسبت به سود و زيان شريك هستند، بحث زياده منجر به ربوی بودن معامله نخواهد شد.

توسلی در مورد مذمت ربا در اسلام گفت: طمع موجب شده تا پليدی رباخواری آن‌طور كه بايد در جامعه برای مردم تشريح نشود، در آيات و روايات متعدد ربا خواری صراحتا به معنای جنگ با خدا است و آيات زيادی در قرآن نسبت به ترك اين عمل قبيح و حرام آمده است.

حجت الاسلام توسلی با اشاره به آيات 275 تا 279 سوره مباركه بقره بيان كرد: قرآن می‌فرمايد:« الَّذِينَ یَأْكُلُونَ الرِّبَا لاَ یَقُومُونَ إِلاَّ كَمَا یَقُومُ الَّذِی یَتَخَبَّطُهُ الشَّیْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُواْ إِنَّمَا الْبَیْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَن جَاءهُ مَوْعِظَةٌ مِّن رَّبِّهِ فَانتَهَىَ فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُوْلَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ؛ كسانی كه ربا می خورند، (در قيامت) برنمی‌خيزند مگر مانند كسی كه بر اثر تماس شيطان، ديوانه شده (و نمی‌تواند تعادل خود را حفظ كند، گاهی زمين می‌خورد، گاهی به پا می‌خيزد). اين، به خاطر آن است كه گفتند: (داد و ستد هم مانند ربا است (و تفاوتی ميان آن دو نيست) در حالی كه خدا بيع را حلال كرده، و ربا را حرام! (زيرا فرق ميان اين دو، بسيار است) و اگر كسی اندرز الهی به او رسد، و (از رباخواری) خودداری كند، سودهايی كه در سابق [قبل از نزول حكم تحريم] به دست آورده، مال اوست، (و اين حكم، گذشته را شامل نمی گردد،) و كار او به خدا واگذار می شود، (و گذشته او را خواهد بخشيد)، اما كسانی كه بازگردند (و بار ديگر مرتكب اين گناه شوند)، اهل آتشند، و هميشه در آن می‌مانند»( بقره/275).

آيات شريفه «یَمْحَقُ اللّهُ الْرِّبَا وَیُرْبِی الصَّدَقَاتِ وَاللّهُ لاَ یُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ؛ خدا از (بركت‏) ربا می‌كاهد، و بر صدقات می‌افزايد، و خداوند هيچ ناسپاس گناه‌كارى را دوست نمی‌دارد»(بقره /276) و «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصَّالِحَاتِ وَأَقَامُواْ الصَّلاَةَ وَآتَوُاْ الزَّكَاةَ لَهُمْ أَجْرُهُمْ عِندَ رَبِّهِمْ وَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ؛ كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده و نماز بر پا داشته و زكات داده‏‌اند، پاداش آنان نزد پروردگارشان براى آنان خواهد بود و نه بيمى بر آنان است و نه اندوهگين می‌شوند»﴿بقره/۲۷۷﴾ نيز صراحتا به باطل بودن ربا اشاره دارند.

وی ادامه داد: از ديگر آيات مرتبط با اين عمل مذموم می‌توان به آياتی نظير «یَا أَیُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اتَّقُواْ اللّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِیَ مِنَ الرِّبَا إِن كُنتُم مُّؤْمِنِينَ؛ اى كسانى كه ايمان آورده‏‌ايد، از خدا پروا كنيد؛ و اگر مؤمنيد، آنچه از ربا باقى مانده است واگذاريد»(بقره/278) و «فَإِن لَّمْ تَفْعَلُواْ فَأْذَنُواْ بِحَرْبٍ مِّنَ اللّهِ وَرَسُولِهِ وَإِن تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ؛ و اگر (چنين‏) نكرديد، بدانيد به جنگ با خدا و فرستاده وى‏، برخاسته‏‌ايد؛ و اگر توبه كنيد، سرمايه‏‌هاى شما از آن خودتان است‏. نه ستم می‌كنيد و نه ستم می‌بينيد»(بقره/279) اشاره كرد.

وی همچنين خاطرنشان كرد: آيات ديگری نظير آيه 161 سوره نساء «وَأَخْذِهِمُ الرِّبَا وَقَدْ نُهُواْ عَنْهُ وَأَكْلِهِمْ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَأَعْتَدْنَا لِلْكَافِرِينَ مِنْهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا؛ و [به سبب] رباگرفتنشان با آنكه از آن نهى شده بودند و به ناروا مال مردم خوردنشان و ما براى كافران آنان عذابى دردناك آماده كرده‏‌ايم»﴿نساء/161﴾ و آيه 39 سوره روم «وَمَا آتَیْتُم مِّن رِّبًا لِّیَرْبُوَ فِی أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا یَرْبُو عِندَ اللَّهِ وَمَا آتَیْتُم مِّن زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُوْلَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ؛ و آنچه [به قصد] ربا مى‏دهيد تا در اموال مردم سود و افزايش بردارد نزد خدا فزونى نمی‌گيرد و[لى] آنچه را از زكات در حالى كه خشنودى خدا را خواستاريد داديد، پس آنان همان فزونی‌يافتگانند {و مضاعف می‌شود}»(روم/ 39) و برخی ديگر آيات، معضلات و پليدی‌های ربا را مطرح می‌كند. در نص روايات نيز آمده كه ربا موجبات از بين رفتن روحيه تعاون، عدم توجه به توليد و كارآفرينی و افزايش حرص و آز در جامعه افزايش كينه و دشمنی و برخی آسيب‌های ديگر اجتماعی را پديد می‌آورد.

كارشناس مسائل اقتصاد اسلامی در پايان اظهار كرد: در سيستم بانكداری متعارف می‌بينيم كه عقد بسيار ساده طرح شده، به اين شكل كه قرض‌گيرنده موافقت می‌كند كه در زمان مشخص مبلغ قرض‌گرفته‌شده را به همراه زياده مورد نظر قرض‌دهنده تحويل دهد. اما به واسطه نكوهش مسئله ربا در جوامع اسلامی می‌بينيم كه برخی كشورها نظير جمهوری اسلامی ايران تلاش كردند تا با طرح‌ريزی عقود متنوع و مختلف برپايه شريعت اسلام، بسته به مدل معامله عقد اسلامی و بدون ربا را ترويج دهند كه البته تا رسيدن به نقطه مطلوب كه همان سيستم بانكداری اسلامی است، راهی طولانی در پيش‌رو است.