بيهوده بودن هر نشستی در مسجد مگر برای عبادت، ذكر و بحث علمی

گروه اجتماعی: حضرت رسول(ص) در حديثی به بيان سه كاركرد مسجد پرداخته و فرموده‌اند:«در مسجد هر نشستنی به جز برای سه چيز بيهوده است: نماز خواندن، ذكر خدا گفتن، بحث علمی كردن».

امروز، شنبه هشتم تير ماه مصادف است با اولين روز از دهه تكريم و غبارروبی مساجد كه از سوی ستاد دهه تكريم و غبارروبی مساجد به عنوان روز «مسجد؛ پايگاه نشر معارف قرآن و اهل‌بيت(ع)» نام‌گذاری شده است.

اهميت و جايگاه مسجد در دين اسلام امری مسلم است. اما اين يقين نبايد موجب كم‌توجهی به مباحث عميق مربوط به مسجد در اسلام شود و مسلمانان با فرض مسلم دانستن جايگاه مسجد به تلاش برای تعالی مساجد شهرهای خود نپردازند.

مسجد كانون اصلی ترويج، تبليغ و تربيت اجتماعی اسلام است و تاريخ اسلام از زمان هجرت پيامبر اكرم(صلی الله عليه وآله) تا به امروز حاكی از اين مسئله است. ساختن مسجد در اولين اقدام حضرت رسول(ص) پس از حضور در مدينه، گويای همين موضع است، زيرا اسلام برخلاف تفكر مخالفان سرسخت خود ناظر به هر دو به بعد زندگی فردی و اجتماعی است و تربيت انسانی را بر همين اساس تنظيم كرده است.

در همان نگاه اول، آداب فراوانی كه برای خود مسجد مطرح شده گويای جايگاه ممتاز اجتماعی آن است، البته روايات متعددی كه درباره قبل و بعد از حضور در مسجد وجود دارد نيز گويای نهادينه سازی فرهنگ دينی برای همه اهل مسجد و حتی غيرآنان است. بنابر همين جايگاه منحصربه‌فرد بوده است كه طی 1400 سال گذشته در بيشتر شهرها مساجد در محوری‌ترين نقطه مكانی ساخته می‌شدند تا كانون فرهنگ‌سازی الهی در دسترس همگان باشد. البته واضح است كه اين نگاه به مسجد به دليل بنا و ساختمان مسجد نيست.

مسجد متأثر از يك تفكر اجتماعی الهی و اسلامی است كه دليل آن را با استناد به آيه 18 سوره توبه می‌توان فهميد كه می‌فرمايد: «إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ یَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَى أُوْلَـئِكَ أَن یَكُونُواْ مِنَ الْمُهْتَدِينَ؛ تنها معماران حقيقی مساجد مؤمنين حقيقی به خدا و روز قيامت هستند، نماز برپا می‌دارند و زكات اموالشان را پرداخته و جز از خداوند نمی‌ترسند».

از اين آيه استفاده می‌شود كه مسجد تنها ساختمان و در و ديوار مسجد نيست، بلكه سازندگان و متوليان حقيقی مساجد كه همان اجتماع مؤمنان است مورد توجه است.

اما به راستی چه معارفی به جز علوم اهل بيت(عليهم السلام) می‌تواند مؤمن حقيقی تربيت كند؟

نشانه ديگری كه بر اولويت ترويج دانش اهل‌بيت(عليهم السلام) دلالت دارد ماجرای ابراهيم نبی(عليه السلام) است: «وَإذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِيمُ القَوَاعِدَ مِنَ البَیْتِ وَإِسْمَاعِيلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّآ إِنّكَ أَنْتَ السَّمِيعُ العَلِيمُ».

ايشان پس از گذر از امتحان‌های سخت الهی و شكستن بت‌ها و رسوا كردن بت‌پرستی، مأمور به ساخت كعبه و پاك‌سازی و آماده‌سازی آن برای مؤمنان می‌‌شود. اين آيات نيز گويای اين نكته است كه مساجد كه خانه‌های خداوند تعالی در زمين هستند بايد به دست تفكر و انديشه‌ای سپرده شود كه در آن بالاترين مراتب توحيدی ارائه می‌شود و اجتماع مسلمان نيز بايد از چنين سرچشمه پُرنوری بهره‌مند شود.

در آداب مساجد نهی از گفت‌وگوی لغوی، صحبت درباره امور دنيوی و يا حتی خنديدن وارد شده است و در رواياتی هدف از رفت و آمد به مسجد در چند چيز خلاصه و در ميان آنها كار و فعاليت علمی مورد تشويق قرار گرفته است. تمامی آداب بالا نشانگر اولويت ترويج دانش اهل‌بيت(عليهم السلام) در مساجد است.

رسول خدا(ص) فرمودند: «يا اَباذَرِّ كُلُّ جُلُوسٍ فِی الْمَسْجِدِ لغوٌ اِلّا ثلاثةٌ: قَراءةٌ مُصِلٍ أوْ ذاكِرُ الله تَعالی اَوْ سائلٌ عنْ عِلْمٍ؛ ای ابوذر! در مسجد هر نشستنی به جز برای سه چيز بيهوده است: نماز خواندن، ذكر خدا گفتن، بحث علمی كردن».

علی‌رغم آنكه انحصاری در گفت‌وگوی علمی نمی‌توان مطرح كرد اما از آنجايی كه مسجد محل توجه و ارتباط با پروردگار متعال است، شايسته است به دانشی پرداخته شود كه باعث معرفت بيشتر و خشيت بيشتر در برابر معبود شود؛ زيرا بنابر نص آيه شريفه تنها علما و دانشمندان حقيقی هستند كه نسبت به ذات الهی خشيت و ترس دارند؛ «إِنَّمَا يخْشَی اللّه مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ».

همچنين در روايتی مشهور از نبی مكرم اسلام علم حقيقی منحصر در سه قسم است و غير آن همگی از فضائل محسوب می‌شود: پيامبر وارد مسجد شدند و جمعی را ديدند كه اطراف مردی نشسته‌اند، فرمودند: او كيست؟ گفته شد: كسی است كه علم زيادی دارد و داناترين مردم به نَسَب‌های عرب و اتفاقات رخ داده در ميان اعراب و داناترين آنان به وقايع جاهلی و اشعار عربی است. پيامبر(ص) فرمود: اين علمی است كه اگر كسی آن را نداند ضرر نكرده است و به كسی كه بداند هم سودی نمی‌رساند، همانا علم بر سه قسم است، آيه محكمه، فريضه عادله، و سنت قائمه و غير از اينها فضل و زياده است.

بنابراين آيا می‌توان مرجعی به جز معارف جانشينان حقيقی رسول خاتم(صلی الله عليه وآله) برای ترويج اين سه علم در كانون معرفت الهی معرفی كرد؟ حتی اولويت نشر معارف آن بزرگواران را در خود نام مسجد نيز می‌توان يافت. مسجد برگرفته شده از كلمه سجده است. براساس آيه پايانی سوره مبارك علق يكی از بهترين راه‌ها برای نزديكی به خداوند همين عمل است. همچنين در روايات فراوان ديگری اين روش توصيه شده است.

پيامبر(صلی الله عليه و آله و سلم) فرمودند: «يا أسامه! عليك بالسجود فإنه اقرب ما يكون العبد من ربه إذا كان ساجدا؛ ‌ای اسامه، برتو باد سجده كردن، چراكه نزديك‌ترين حالت بنده به پروردگارش هنگامی است كه سجده می‌كند».

حال برای اينكه تقرب به پروردگار فرهنگی هميشگی در اجتماع مؤمنين شود، بايد در مسجد نيز از معارف و علوم مقربان الهی كه جز خاندان عصمت نمی‌توانند باشند، بهره برد.

چنان‌كه قرآن كريم در آيه سوره 35 سوره يونس می فرمايد: «قُلْ هَلْ مِن شُرَكَآئِكُم مَّن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ قُلِ اللّهُ یَهْدِی لِلْحَقِّ أَفَمَن یَهْدِی إِلَی الْحَقِّ أَحَقُّ أَن یُتَّبَعَ أَمَّن لاَّ یَهِدِّی إِلاَّ أَن یُهْدَی فَمَا لَكُمْ كَیْفَ تَحْكُمُونَ؛ بگو: آيا شريكانی كه برای خدا برگزيده‌ايد به حق هدايت می‌كنند؟ بگو: خدا به حق هدايت می‌كند. آيا كسی كه به حق هدايت می‌كند، به پيروی كردن از او سزاوارتر است يا كسی كه خود از هدايت بی‌بهره است مگر آنكه (توسط ديگری) هدايت شود؛ پس چگونه داوری می‌كنيد؟».

بی‌ترديد رجوع به معارف ائمه معصومين(صلوات الله عليهم أجمعين) كه مصداق حقيقی آيه تطهير هستند می‌تواند پشتيبان و ضمانت كننده حقيقی فرهنگ پاكی و طهارت جامعه ايمانی باشد.

---------------------------------------------------------------------------

1. بقره: 127.

2 . بحارالانوار؛ ج83، ص370.

3 . فاطر: 28.

4 . اصول كافی؛ ج2؛ ص38.

5 . مستدرك وسائل الشيعه؛ ج4، ص475.

نوشته حسن علی آبادی (دانش آموخته سطوح عالی حوزه)