مشارطه، مراقبه و محاسبه از تكاليف اقتصادی اسلام است
عضو هيئت علمی مؤسسه امام خمينی(ره) با بيان اينكه رعايت اخلاق از جانب خانواده در فعاليتهای اقتصادی، يكی از تكاليف اسلام است، گفت از جمله اين موارد اخلاقی میتوان از مشارطه، مراقبه و محاسبه نام برد كه در امور معيشتی و اقتصادی نيز مطرح است كه محدود به مسائل عبادی نيست.
گروه اقتصاد: عضو هيئت علمی مؤسسه امام خمينی(ره) با بيان اينكه رعايت اخلاق از جانب خانواده در فعاليتهای اقتصادی، يكی از تكاليف اسلام است، گفت: از جمله اين موارد اخلاقی میتوان از مشارطه، مراقبه و محاسبه نام برد كه در امور معيشتی و اقتصادی نيز مطرح است كه محدود به مسائل عبادی نيست.
حجتالاسلام سيدمحمدكاظم رجايیرامشه، عضو هيئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمينی(ره)، در گفتوگو با خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) ضمن اشاره به جايگاه اخلاق اقتصادی در خانواده از منظر اسلام، اظهار كرد: در علم اقتصاد و اقتصاد سرمايهداری، به جای خانواده از كلمه خانوار استفاده میكنند كه از يك نفر يا چند نفر كه در كنار هم زندگی میكنند، تشكيل میشود و منظور بنده از خانواده در اينجا همان خانوار است. در غرب اغلب به تشكيل خانواده نگاه اقتصادی میشود كه آيا ازدواج و بچهدارشدن از نظر اقتصادی مقرون به صرفه هست يا خير، به عبارتی هزينه فايده میكنند و در نظر میگيرند كه چه تعداد فرزند به لحاظ اقتصادی بهينه است، اما در جامعه اسلامی پايه و اساس مبحث كار و سرمايه و همچنين توزيع، خانواده است كه در اين فرصت به بيان بعضی دلايل آن میپردازيم.
وی افزود: در آموزههای اسلامی تأمينكننده اصلی هزينههای خانواده، مرد خانواده است كه كسب معاش وظيفه اوست و بايد نفقه همسر و فرزندان را در حد كفاف بپردازد. البته منافاتی ندارد كه در صورت نياز بقيه اعضای خانواده هم به امرار معاش كمك كنند و ياریكننده مرد خانواده در اين زمينه باشند. لازم میدانم اضافه كنم كه پيشنهاد ما به مسئولين وزارت كار و اداره آمار اين است كه هنگام احتساب آمار بيكاری، تعداد سرپرستان خانوار بيكار كه اولويت با مرد است را اعلام كنند تا بتوان خانواده را مبنا قرار داد.
عضو هيئت رئيسه انجمن اقتصاد اسلامی، زن و مادر خانواده را مدبر و برنامهريز اقتصادی خانواده دانسته و تصريح كرد: در اكثر موارد مدبر خانواده زن و مادر است و نقش مهمی در برنامهريزی برای مصرف درآمد جهت معيشت خانواده را دارد. در همين راستا امام علی(ع) میفرمايد: «حُسنُ التَّدبيرِ یُنمی قَليلَ المالِ و سوءُ التَّدبيرِ یُفنی كَثيرَهُ» ؛ يعنی برنامهريزى درست، مالِ كم را افزايش مىدهد و برنامهريزى نادرست، مال بسيار را نابود مى كند. در احاديث و روايات ائمه معصومين (ع) در زمينه اقتصاد در خانواده اسلامی، عبارت «تقدير معيشت» عنوان شده است كه بنده هم اقتصاد خانواده را به نحوی در راستای همين تعبير میدانم كه برنامهريزی برای توليد، كسب درآمد و مصرف درآمد دارد.
وی اظهار كرد: يكی از وظايف خانواده به لحاظ اقتصادی در زمينه توليد و عرضه، در نظر گرفتن نيازهای جامعه است. به طور مثال اگر توليد كالا يا عرضه خدماتی در جامعه كم است، بهتر است كسب درآمد خانواده از شغلی باشد كه به رفع آن كمبود كمك كند. به عبارتی در اقتصاد اسلامی نبايد سرمايهمان را معطل بگذاريم. معطل گذاشتن سرمايه برای رشد قيمت مانند خريد طلا و سكه يا دلار باشد يا اينكه با پول مازادمان خانهای غير از خانه محل زندگی خودمان بخريم، اما چه رايگان و چه با اجاره در اختيار كسی نگذاريم، اگر كنز به معنی سرمايه و مالاندوزی باشد، اتلاف و اسراف منابع مالی است. اينكه پولی را از جريان سرمايهگذاری و مصرف زندگی و انفاقات خارج كنيم، درست نيست.
رجايی با بيان اينكه رعايت اخلاق از جانب خانواده در فعاليتهای اقتصادی، يكی از تكاليف اسلام است، گفت: از جمله اين موارد اخلاقی میتوان از مشارطه، مراقبه و محاسبه نام برد كه در امور معيشتی و اقتصادی نيز مطرح است و محدود به مسائل عبادی نيست. انسان مؤمن صبح كه برمیخيزد مشارطه میكند، در طول روز مراقبه میكند و هنگام غروب محاسبه میكند. بنابراين بايستی سراغ هر كاری و كسب غير حلال نرويم، از هر طريقی مال انباشته نكنيم و در طول روز مراقبت كنيم تا دچار تخلف نشويم و هنگام غروب محاسبه كنيم كه چطور و از كجا درآمد كسب كردهايم.
وی با تأكيد بر لزوم داشتن برنامه مدون برای تحقق آموزههای اسلامی در اقتصاد خانواده بيان كرد: برنامهريزی برای مصرف درآمد بايد طوری باشد كه اتلاف، اسراف و زيادهروی در مصرف صورت نگيرد و سطح زندگی عموم جامعه را مورد ملاحظه قرار دهد تا از تفاخر پرهيز شود. اگر خانوادهای درآمد مازاد بر مصرف دارد، بايد بخشی از اين درآمد صرف تكافل اجتماعی مانند كمك به ايتام يا خانوادههايی كه نانآور ندارند، بشود و بخش ديگر بايد به سرمايهگذاری يا ايجاد اشتغال اختصاص يابد. بنابراين يك همافزايی بر اساس مبانی اسلامی در مجموعه خانوادهها پديد میآيد و به خانوادههايی كه نانآور ندارند يا به دلايل مختلف توانايی مالی لازم علیرغم داشتن نانآور را ندارند و زير حد كفاف هستند، توسط خانوادههايی كه از درآمد مكفی برخوردارند، كمك مالی میشود.
نويسنده كتاب «ماهيت بهره و كارآيی اقتصادی آن» همچنين بيان كرد: مسئله بعد در برنامهريزی اقتصادی خانواده تدوين يك ترازنامه مالی است كه دخل و خرج را داشته باشد. هر خانواده مسلمان بايد برنامه مالی داشته باشد تا بتواند به حساب و كتاب آن بپردازد و پرداختهای شرعی نظير خمس و زكات را داشته باشد و پس از كسر معونه يا هزينههای لازم زندگی خانواده، اين وجوهات شرعی را بپردازد. ايجاد اين ترازنامه جزء اساسی تقدير معيشت و برنامهريزی اقتصادی خانواده است كه همچنين در آن تعداد و فواصل مراجعات به بازار، هماهنگی خريد با زمان كسب درآمد، توجه و اهميت به قيمت و مقدار خريد، تفكيك خريد از كلیفروشی و جزئیفروشی، زمان مناسب خريد و... میتواند گنجانده شود.
حجت الاسلام رجايی در پايان تصريح كرد: در بحث تقدير معيشت و چگونگی مصرف درآمد اين مسئله مطرح است كه مصارف چگونه طبقهبندی شود، چه بخشی از درآمد بايد مصرف شود، چه چيز مصرف شود و چه مقدار مصرف شود. بعد از اين موارد خانواده بايد از لحاظ مصرفی اينكه مواد مصرفی چگونه خريداری شود، چگونه نگهداری شود، چهطور آماده مصرف شود و با اضافات آن چهطور برخورد شود را مدنظر داشته باشد. اينها مسائل مهم تقدير معيشتی است كه در صورت عمل به آن حسنالتدبير معنی میشود. بنابراين با داشتن برنامه و رعايت نكاتی در مصرف درآمد كه از نظر اسلام حد و حدود دارد يا سرمايهگذاری در جهت تأمين نيازهای اساسی جامعه در قالب شرع، يا تكافل اجتماعی كه دراختيار فقرا قرار میگيرد، خانواده اينچنين میتواند با رعايت موازين و توصيههای اسلام در مباحث اقتصادی باعث رشد و رونق اقتصادی جامعه و گسترش عدالت در آن بشود.
