منش اقتصادی خديجه كبری(س)؛ الگويی برای تمام اعصار
اوج رشادتها و تاثير ثروت حضرت خديجه(س) در اسلام را میتوان در زمان محاصره اقتصادی در شعب ابیطالب(ع) مشاهده كرد كه به واقع الگويی بس ماندگار و حقيقی برای كسانی است كه درپی درك حقيقت و فهم صحيح مبانی و آموزههای اسلامی هستند.
گروه اقتصاد: اوج رشادتها و تاثير ثروت حضرت خديجه(س) در اسلام را میتوان در زمان محاصره اقتصادی در شعب ابیطالب(ع) مشاهده كرد كه به واقع الگويی بس ماندگار و حقيقی برای كسانی است كه درپی درك حقيقت و فهم صحيح مبانی و آموزههای اسلامی هستند.
يك سال پيش از آنكه محاصره اقتصادی كفار قريش عليه پيامبر و پيروانش به امر خداوند متعال شكسته شود و مسلمانان از شعب ابیطالب خارج شوند، دو مصيبت عظيم بر پيكره اسلام و پيامبر گرامی(ص) وارد آمد؛ وفات حامی بزرگ ايشان، جناب ابوطالب (ع) و درگذشت خديجه كبری (س). شدت اين مصائب به حدی بود كه حضرت خاتم الانبياء سال وفات اين دو اسوه جاودانه اسلام را «عام الحزن» ناميدند. بيش از 1400 سال از آن روزها میگذرد و جامعه مسلمانان، افراد سختكوش فراوانی به خود ديده است، ولی نام خديجه كبری(س) درخششی خاص دارد. زحمات بیدريغ و خالصانه اين بانوی گرانقدر در امر ترويج و استحكام پايههای اسلام در جوامع آن زمان عرب امری مشهود و مبرهن است.
در باب ويژگیهای شخصيت حضرت خديجه كبری(س) نكات ارزنده فراوانی وجود دارد، از خصائص اخلاقی و شيوه همسرداری اين بانوی بزرگوار تا نقش آفرينی در قامت يكی از اصلیترين حاميان رسول الله در راستای ترويج دين اسلام همگی مويد ويژگیهايی نظير صبر، ايثار و از خود گذشتگی تام و تمام به منظور اعتلای دين مبين اسلام است. ويژگیها و آموزههايی كه در صورت توجه صحيح به آنها میتواند شب چراغی برای همه آزادگان و عدالتطلبان باشد. مطمئنا توجه به تمام ويژگیها و ابعاد شخصيتی حضرت در اين مجال كوتاه قابل بررسی نيست، از اين رو يادداشت حاضر در صدد ارائه الگوی رفتاری ايشان در زمينه فعاليتهای اقتصادی و هم پوشانی آن با شرايط فعلی به منظور درك بهتر امت اسلام از وظايف اقتصادی يك مسلمان واقعی است.
در باب ميزان ثروت حضرت آن طور كه در روايات مطرح شدهاست، ايشان قبل از ازدواج با پيامبر (ص) ثروتمندترين شخص جزيره العرب بود و حدود هشتاد هزار شتر داشتند، كاروانهای تجارتی خديجه(س) شب و روز در طائف، يمن، شام، مصر و ساير بلاد در حركت بودند، بردههای بسياری داشتند كه به تجارت مشغول بودند. از ايثار و فداكاری بسيار عجيب حضرت خديجه اينكه، پس از ازدواج با پيامبر همه اموالش را در اختيار پيامبر قرار دادند تا اموال را در راه خدا به مصرف برساند، به گونهای كه پيامبری كه فقير بود بینياز شد و خداوند در مقام بيان نعمتهای خود به پيامبر اكرم (ص) میفرمايد: «و وجدك عائلا فاغنا؛ خداوند تو را فقير يافت و بینياز نمود» (ضحی/8) مطابق روايات يعنی با ثروت خديجه تو را بی نياز نمود. همينطور رسول خدا(ص) می فرمايند: «هيچ مالی به من سود نبخشيد، آن گونه كه ثروت خديجه به من سود بخشيد».
يكی از نكات جالب توجه در زندگی خديجه كبری(س) عدم توجه به مباحث اقتصادی و توجه به ماديات در زندگی شخصی علیرغم توانايی فراوان و مكنت وافر از لحاظ مادی است. از نظر وضعيت اقتصادی فاصله زيادی بين زندگی پيامبر(ص) با خديجه (س) وجود داشت. پيامبر(ص) هيچ گونه امكانات مادی نداشت و ساليان متمادی تحت سرپرستى جدش عبدالمطلب و عمويش، ابوطالب، زندگی می كرد و آنان نيز از نظر مادی وضعيت مناسبی نداشتند. اما خديجه(س) يكی از ثروتمندترين زنان عرب و از تجار بنام مكه به شمار میرفت.
با اين وجود زندگی آنها از چنان پايه استوار و ايمان و اعتماد متقابلی برخوردار بود، كه تفاوت و فاصله طبقاتی كه معمولاً سبب فخر فروشی بیجا، مخرب و كينه توزانه میشود هيچ گونه تأثير منفی در زندگی آنان نداشت، بلكه جای خود را به احترام متقابل، ايثار، از خود گذشتگی و محبت به همديگر داده بود.
همانطور كه عنوان شد خديجه (س) از همان ابتدای زندگی كليه تعلقات و وابستگیهای ظاهری به زندگی را رها نمود و تمام سرمايه و دارايیاش را در اختيار پيامبر(ص) قرار داد تا آن را به هر نحو كه مصلحت میداند در راستای گسترش اسلام و حفظ مسلمانان هزينه نمايد و عشق، علاقه و وفاداری به همسرش را جايگزين آن نمود. سليمان كتانی، نويسنده عرب می نويسد: «خديجه(س) ثروتش را به حضرت محمد(ص) بخشيد. ولی اين احساس را نداشت كه می بخشد، بلكه اين احساس را داشت كه هدايت را كه بر همه گنج های سراسر جهان برتری دارد از او، كسب می نمايد».
اما اوج رشادتها و تاثير ثروت حضرت خديجه(س) در اسلام را میتوان در زمان محاصره اقتصادی در شعب ابیطالب(ع) مشاهده كرد كه به واقع الگويی بس ماندگار و حقيقی برای كسانی است كه درپی درك حقيقت و فهم صحيح مبانی و آموزههای اسلامی هستند. علامه مجلسی در ماجرای محاصره شعب ابیطالب نقل میكند: «وَ أَنْفَقَ اَبُوطالِب وَ خَديجَةٌ جَميع مالِهما؛ ابوطالب و خديجه (س) همه اموال خود را برای حفظ اسلام انفاق كردند»، طبق بعضی روايات در ماجرای محاصره اقتصادی، از اموال حضرت چيزی باقی نمانده بود و خديجه (س)فرمود: «چيزی جز دو پوست كه هنگام استراحت يكی را زير انداز و ديگری را رو انداز قرار می دهيم.» اين انفاق و ايثار خديجه كبری به حدی بلندمرتبه و محترم است كه پيامبر در رابطه با آن میفرمايد: «ما قام الاسلام الا بسيف علی و ثروه خديجه؛ اسلام جز به شمشير علی و ثروت خديجه برپا نشد».
آری بيشتر ثروت خديجه در اين سه يا چهار سال محاصره به مصرف رسيد، چراكه بنی هاشم و پيامبر در شعب ابیطالب در محاصره شديد مشركان بودند، در اين مدت «ابوالعاس بن ربيع» داماد خديجه، شتر ها را میآورد و با آنها گندم و خرما حمل میكرد و با زحمت و خطر زياد، آنها را به بنی هاشم میرسانيد، محاصره شدگان در شعب؛ هيچ گونه طعامی نداشتند و مصارف سه ساله آنها از اموال خديجه (س) بود. خديجه با كمال ايثار و مقاومت، از جان پيامبر و بنی هاشم كه مدافعان پيامبر بودند، حفاظت میكرد و آنچه را داشت در اين راه به مصرف رسانيد، آری چنين ايثاری بود كه، انفاق ثروت خديجه را در پيشبرد اسلام با شمشير علی برابر ساخت، همان شمشيری كه طبق فرموده پيامر، يك ضربه آن در روز جنگ خندق بهتر از عبادت جن و انس معرفی شد.
اما نكته قابل توجه برای امت اسلام چه در زمان صدر اسلام و چه دوره معاصر توجه به عملكرد اين بانوی بزرگوار چه در زمان شدائد و چه در دورهای است كه اسلام هنوز ظهور نكرده و ايشان در جايگاه ثروتمندترين فرد جزيرهالعرب در معاملات تجاری به انصاف و عدالت مشهور هستند. بر اساس برخی مستندات علیرغم عدم نكوهش رباخواری در دوره پيش از اسلام، حضرت در روابط تجاری از روشی كه بعدا در اسلام تحت عنوان مضاربه مطرح شد استفاده میكردند و خود را در سود و زيان سهيم میدانستند. موضوعی كه علیرغم وجود احكام صريح در ذم آن در برخی روابط تجاری جوامع اسلامی در دوره كنونی به وضوح هويدا است. چه اينكه اين روابط از طريق برخی قوانين و مقررات موضوعه در پوشش شرعيات نيز مورد استفاده قرار میگيرد كه طبعا در ماهيت موضوع تغيير نخواهد داشت.
نكته ديگری كه میتوان به عنوان الگوی رفتاری از حضرت آموخت، علیالخصوص در جوامعی كه از لحاظ اقتصادی در محاصره قرارگرفتهاند توجه به مسئله انفاق و پرهيز از ثروتاندوزی است. به هرحال منش رفتاری اين بانوی فرزانه نشان داد كه رواج اصل انصاف و توجه به انفاق نقش بسزايی در بهبود وضعيت معيشت و همينطور قوام اقتصادی جامعه خواهد داشت. ايشان اين انفاق را به بهترين نحو انجام دادند و مهمتر از آن اينكه نحوه استفاده از ثروت را نيز به ديگران آموختند و همه اينها در شرايطی است كه هنوز آيات مربوط به نكوهش ثروت اندوزی نازل نشده بود.
توحه به سيره عملی حضرت خديجه كبری و همينطور تدبر در آيه شريفه « یَوْمَ یُحْمَى عَلَیْهَا فِی نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لأَنفُسِكُمْ فَذُوقُواْ مَا كُنتُمْ تَكْنِزُونَ؛ روزى كه آن [گنجينه]ها را در آتش دوزخ بگدازند و پيشانى و پهلو و پشت آنان را با آنها داغ كنند [و گويند] اين است آنچه براى خود اندوختيد پس [كيفر] آنچه را مىاندوختيد بچشيد» (توبه/35) نشان میدهد كه ثروت اندوزی چيزی جز آتش افروزی و برای آخرت نيست. آيه شريفه بالا به صراحت از طلا و نقرههايی كه به مانند كنز نگهداری میشود و در خدمت ثروت افزايی و توليد قرار نمیگيرد به عنوان عامل عذاب ياد میكند. به هرحال در شرايط محاصره و بحران اقتصادی هرفرد در جامعه به قدر توان خود نقشی را در جهت قوام و تداوم قاعده نفی سبيل به عهده دارد و نبايد صرفا با توجه به منافع فردی و ثروت اندوزی و انتقاد از وضع موجود به دامن زدن به بیثباتی و افزايش تنشهای اقتصادی مبادرت نمود.
رضا عدالتیپور
