ترسيم فقه قرآنی؛ ثمره مجاهدت علمی امام صادق(ع) در مقابله با مكاتب فقهی مختلف

محمد حاجی‌خلف، مدرس دانشگاه و پژوهشگر قرآنی در گفت‌وگو با خبرگزاری بين‌المللی قرآن(ايكنا) شعبه خوزستان، در خصوص مجاهدات علمی امام صادق(ع) و نقش آنها در ادامه حيات اسلام، گفت: در زندگی 250 ساله ائمه(ع) از دو واقعه بسيار مهم می‌توان نام برد كه باعث استمرار حيات اسلام و دوام مكتب اهل‌بيت(ع) شده‌اند؛ يكی از اين دو واقعه عاشوراست كه جايگاه آن در اين ميان به اندازه كافی روشن است چنانكه واقعه عاشورا، مساوی با حيات اسلام است.

حاجی‌خلف افزود: واقعه ديگری كه به همين اندازه مهم بود، در زمان امام جعفرصادق(ع) رخ داد و بيشتر جنبه علمی داشت. در زمان امام صادق(ع) آن چنان مكاتب، مذاهب و نحله‌های فكری مختلفی ايجاد شده بود كه دسترسی به اسلام حقيقی را برای مردم مشكل می‌ساخت. همانطور كه در تاريخ بيان می‌شود در مدينه در هر كوچه‌ای چندين مكتب فكری و يا فقهی وجود داشت. اين واقعيت نشان می‌دهد كه اسلام اصيلی كه پيامبر(ص) آن را برای نجات مردم آورده بود، در آن زمان چنان بر مردم مشتبه شده بود كه دسترسی به آن دشوار می‌نمود.

اين مدرس دانشگاه در ادامه در خصوص ادامه داد: امام صادق(ع) با چنين موقعيت دشواری مواجه بودند و اگر وجود مبارك ايشان در آن دوران نبود، نه تنها از مكتب اهل‌بيت(ع) بلكه شايد از اسلام هم نشانه‌‌ای باقی نمی‌ماند. امام صادق(ع) با تمام انحرافات فكری در آن زمان وارد مبارزه شدند؛ اولين اقدام ايشان در اين راستا پرورش شاگردان برجسته‌ای بود كه بتوانند در برابر اين فرقه‌ها و انحرافات مقابله كنند. همانطور كه در تاريخ آمده است امام صادق(ع) 4 هزار شاگرد پرورش دادند تا بتوانند گروه‌های فكری مختلف را به طرف خود بكشانند و اسلام ناب را به آنها انتقال دهد.

اين پژوهشگر قرآنی مبارزه فكری و علمی با انحرافات فكری فرقه‌ها را ديگر اقدام امام صادق(ع) در اين راستا معرفی كرد و افزود: امام در اين زمينه علاوه بر اينكه اصول اسلام و مكتب اهل‌بيت(ع) را مشخص كردند، انحرافات فرقه‌های مختلف؛ چه فرقه‌هايی ملحد مثل زنادقه كه اعتقادی به اسلام ندارند و چه گروه‌هايی كه به نام اسلام به وجود آمدند؛ همچون مرجئه، صوفيه و ... را بيان كردند و مناظرات فراوانی از امام صادق(ع) با اين گروه‌ها بر جای مانده است.

اين مدرس دانشگاه خاطرنشان كرد: اقدام سوم امام صادق(ع)، مبارزه عملی با اين گروه‌های فكری منحرف بود. امام علاوه بر اينكه خط و خطوط فكری فرقه‌ها را برملا و انحرافات و نقايص هر يك را بيان می‌كردند، به معرفی شخصيت‌های منحرف هم می‌پرداختند. نكته مهمی كه در اين بين وجود دارد آن است كه گاه ويژگی‌هايی را در جامعه بيان می‌كنيم، اما افراد نمی‌توانند اين ويژگی‌ها را بر مصاديق تطبيق دهند و مصداق آن را در جامعه پيدا كنند. امام صادق(ع) مصاديق را عملاً ذكر می‌كردند و شخصيت‌های انحرافی را نام می‌بردند تا مردم در مصاديق هم دچار مشكل نشوند.

حاجی‌خلف اظهار كرد: اگر اين مبارزه علمی در زمان امام صادق(ع) صورت نمی‌گرفت قطعاً نه تنها از مكتب اهل‌بيت (ع) خبری نبود؛ بلكه اسلام اصيل برای مردم ناشناس باقی می‌ماند. از اين رو، مكتب شيعه به نام مذهب جعفری و امام صادق(ع) را رئيس مذهب جعفری می‌دانند؛ چرا كه ايشان اصول مكتب اهل‌بيت(ع) را برای مردم تبيين و اسلام اصيل و ناب را در مكتب اهل‌بيت(ع) معرفی كردند و اين بزرگترين مجاهدت امام صادق(ع) بود.

اين مدرس دانشگاه با اشاره به خدمات قرآنی امام صادق (ع) بيان كرد: بيش از ده هزار حديث و روايت از امام صادق(ع) به دست ما رسيده است كه در آنها فقه قرآنی را برای ما بيان كرده‌اند. امام صادق(ع) فقه اصيل قرآنی را كه تا آن زمان برای مردم نامشخص بود استخراج كردند و چنانچه اين احاديث تفسيری را در اختيار نداشتيم، فقه اهل‌بيت(ع) در دسترس ما قرار نمی‌گرفت؛ چرا كه مابقی ائمه(ع) فرصت تبيين فقه اهل‌بيت(ع) را از لحاظ علمی پيدا نكردند و امام صادق(ع) با فرصتی كه در اختيار داشتند فقه قرآنی را برای جامعه اسلامی ترسيم و مشخص كردند.