«نگاهى به تاريخ جهان»؛ تازهترين توصيه رهبر معظم انقلاب برای مطالعه
رهبر معظم انقلاب در ديدار اخير خود با فرماندهان سپاه پاسداران ذيل بحث استحكام ساخت درونی فرمودند اين كتاب جواهر لعل نهرو ـ نگاهى به تاريخ جهان ـ را بخوانيد؛ در بخشى كه دخالت و نفوذ انگليسها در هند را بيان میكند.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن (ايكنا) به نقل از پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله العظمی خامنهای، درست سه سال پيش رهبر انقلاب در ديدار نخبگان جوان فرمودند «من يقين دارم شما جوانها كمتر هم به تاريخ و به اين چيزها اهميت میدهيد. يكهزارمِ آنچه را كه اتفاق افتاده را هم شما در تبليغات و در حرفها نشنيدهايد. اين سخن كه در ضمن بيان و توضيحی در مورد شرح جنايات انگليسیها در همين تاريخ معاصر ما مطرح شد، به يك نويسنده مستند شده بود: جواهر لعل نهرو. مردی انقلابی و ضد انگليسی».
در تابستان سال ۱۹۲۸ اينديرا، دختر نهرو كه در آن وقت 10 ساله بود در شهری ييلاقی دور از پدرش به سر میبرد. در آن تابستان نهرو يك سلسله نامه برای دخترش نوشت كه در آنها با زبانی ساده داستان آفرينش زمين و پيدا شدن زندگی و تشكيل نخستين قبايل و اجتماعات بشری را نقل كرد. بعد مجموعه آنها را كه ۳۰ نامه كوتاه بود به صورت كتابی منتشر كرد. نشيب و فراز زندگی اجتماعی و سياسی نهرو كه اهداف بلند انقلابی اصيل را در سر داشت بارها و بارها به زندان كشاند. در سال ۱۹۳۰ كه نهرو يكی از دورانهای متعدد زندانش را میگذراند درصدد برآمد از فرصت و فراغتی كه در زندان پيش میآيد استفاده كند و نامههای تازهای برای دخترش بنويسد. اين نامههای تازه در مدتی نزديك سه سال از اكتبر ۱۹۳۰ تا اوت ۱۹۳۳ در دو دوران مختلف زندان نوشته شد و در آنها يك دوره تاريخ جهان منعكس میگشت. در اواخر سال ۱۹۳۳ كه نهرو زندان خود را به پايان رساند، نامههای خود را مروری كرد و آماده چاپ ساخت اما چون به زودی در ۱۲ فوريه ۱۹۳۴ يكبار ديگر زندانی شد، خواهرش ويجايالكشمی پانديت مجموعه آنها را تنظيم كرد، «نگاهی به تاريخ جهان» ناميد و در دو جلد به چاپ رساند.
استقبال از اين كتاب به حدی بود كه در سال ۱۹۳۸ نگاهی به تاريخ جهان ناياب شد. نهرو بار ديگر نوشتههايش را برای تجديد چاپ مورد بازنگری قرار داد و اصلاحاتی در آن به عمل آورد و يك فصل هم بر آن افزود. بدين ترتيب كتاب بار ديگر روانه بازار كتاب شد و آن قدر اعتبار يافت كه هنوز پس از گذشت ۷۵ سال همچنان جزو كتابهای خوب تاريخ به شمار میآيد.
نهرو با مقاومت و پافشاری بر اهداف استقلالطلبانه و مبارزه برای ايجاد هندوستان بزرگ و پس از طی سالها مرارت و سختی بعد از استقلال هند، اولين نخست وزير و رهبر انقلابی هند نو شد. بنابراين بسياری از تحليلها و توضيحات جواهر لعل نهرو برای كسانی كه میكوشند از تاريخ برای خود الهام و راهنمايی كسب كنند و برای آيندهای كه میسازند درس بياموزند معنی و مفهوم بزرگتری يافته است. نهرو در اين كتاب خود را تاريخنويس نمیداند. او يادداشتهايی را برای دخترش نوشته كه پر از توضيح و تعليل و روشنگری درباره رخدادهای تاريخی است. در واقع نوعی تاريخ تحليلی است با تاكيد بر حفظ نگاه هند و آسيا.
مترجم كتاب مرحوم محمود تفضلی است. او مردی فرهنگی و كاردان بود كه سالها در قامت رايزن فرهنگی ايران در كشورهای آسيايی از جمله هند خدمت كرده بود و نظر به دغدغه و شناخت خود از آثار مهم فرهنگی كشورها دست به ترجمه آثار بسياری به زبان فارسی زد. «نگاهی به تاريخ جهان» در سه جلد ترجمه و بطبع رسيده است. بخش اول شامل ۹۵ نامه از «تاريخ باستان» آغاز و تا اواخر قرن هجدهم و تا آستانه انقلابهای بزرگ آن قرن دامه يافته است. بخش دوم ۶۰ نامه در خود دارد و تا جنگ اول جهانی را روايت كرده است. بخش سوم هم ۴۲ نامه شامل دنيای پس از جنگ میباشد. اين تقسيمبندی از سوی مترجم صورت گرفته به جهات فنی و عملی كار انتخاب شده است و الا كتاب يك واحد متصل و به هم پيوسته است. ترجمه فارسی اين كتاب از روی چاپ چهارم آن كه در ژانويه ۱۹۴۹ در لندن انتشار يافت صورت گرفته است و مستقيماً از متن انگليسی برگردانده شده است.
نكته جالب اينكه ترجمه كتاب در سال ۱۳۳۵ ه.ش پس از اينكه ترجمه كتاب قبلی نهرو تحت عنوان «زندگی من» از سوی محمود تفضلی آغاز شد. نهرو بعد از دريافت كتاب زندگی خود از تفضلی خواست كتاب تازهاش كه همين «نگاهی به تاريخ جهان باشد» را ترجمه كند. نهرو كه در آن سال نوشته بود: خوشوقت خواهم شد كه شما كتاب «نگاهی به تاريخ جهان» مرا نيز ترجمه و منتشر كنيد. سه سال بعد و در سال ۱۳۳۸ ه.ش مرحوم تفضلی يك نسخه از ترجمه كتاب «نگاهی به تاريخ جهان» را به سفير كبير هند در تهران تحويل داد تا با حفظ مراتب احترام به دفتر نخستوزيری جايی كه جواهر لعل نهرو بر آن تكيه زده بود بفرستند. نهرو پس از دريافت كتاب برای مترجم كتابش در ايران نوشت:
آقای محمود تفضلی عزيز
سفير كبير ما در تهران يك نسخه از ترجمه فارسی كتاب «نگاهی به تاريخ جهان» را كه شما ترجمه كرده بوديد را برايم فرستاده است. از شما سپاسگزارم و آن را تقدير میكنم. چون زبان فارسی نمیدانم، شايد نتوانم درباره اين ترجمه قضاوت كنم، اما شنيدهام كه اين كتاب در ايران موقعيت خوبی كسب كرده است و استقبال شايانی از جانب دانشجويان و عموم مردم از آن شده است. اميدوارم اين كتاب سبب تفاهم بيشتر ميان ايران و هند بشود.
با احساسات صميمانه. ارادتمند. جواهر لعل نهرو
كتاب همانطور كه سفير كبير هند به جناب نخستوزير گفته بود در ايران به شدت مورد اقبال قرار گرفته بود و موفق شد برنده جايزه بهترين ترجمه سال ۱۳۳۸ ه.ش انجمن كتاب ايران شود. ترجمهای كه در پی گذشت پنج دهه از آن اكنون كمی قديمی و كندخوان به نظر میرسد، اما هنوز قوت و استحكام بيانی خود را در نوشتن جملاتی كوتاه و با افعال و كلمات درست حفظ كرده است.
جواهر لعل و نهرو در ابتدای كتاب نوشته است:
در زندانی بودم كه كتابخانهای وجود نداشت و كتاب هايی كه بتواند مورد رجوع قرار گيرد در اختيار زندانی نيست. در چنين وضعی كتاب نوشتن درباره هر موضوع و مخصوصاً درباره تاريخ كاری گستاخانه و دشوار است. در زندان مقداری كتاب به دستم رسيد اما نمیتوانستم آنها را با خود نگاه دارم. كتابها میآمدند و میرفتند. بنابراين خودم را عادت دادم كه از كتابهايی كه میخوانم يادداشت بردارم. دفترچههای يادداشت من كه بعد از مدتی تعدادشان خيلی زياد شده بود در هنگام نوشتن نامهها به كمك من آمدند. در اين زمان فقدان كتابهای خوب كه بتواند طرف مراجعه قرار گيرد كاملاً محسوس بود و به همين جهت بعضی دورانها از قلم افتاده و ناگفته ماندهاند. نامههای من شخصیاند و در آنها بسياری مسايل خصوصی هست كه فقط برای دخترم معنی و مفهوم دارد. نمیدانم با آنها چه بايد كرد، زيرا بيرون كشيدن آنها كاری نيست كه به آسانی امكانپذير باشد. نهرو مینويسد: روش برخورد من با حوادث مثل كار يك تاريخنويس نيست. اصولاً من ادعای تاريخنويسی ندارم. آنچه در اين نامهها هست مخلوط ناموزونی است از نوشتههای ابتدايی برای جوانان با بحث و گفتوگويی از منظر بزرگسالان.
محور اصلی اين كتاب سرزمين هند است. يعنی در كتاب «نگاهی به تاريخ جهان»، نگاه كننده در هند نشسته است. ابتدا به تاريخ دور مینگرد و در بستر زمان جلو میآيد تا به تاريخ معاصر خود میرسد. روايت و تحليل تاريخ از اين نوع كه نهرو انجام داده است توجه ويژهای به جغرافيای رخدادهای هم دارد. بنابراين آسيا و تقابل تاريخی شرق و غرب ديگر محور اصلی كتاب است. از ديگر ارزشهای كتاب بايد به توالی و ارتباط رخدادهای جهان با يكديگر نام برد. رويكرد تاريخی اثر درس گرفتن از تاريخ است و در اين بين نويسنده هرگز ادای بیطرفی و خنثیمنشی ندارد. او يك هندی اصيل است كه در نقل تاريخ كشورش و جهان به استعمار و استبداد از همان ابتدا حساسيت ويژهای نشان میدهد. میتوان گفت «نگاهی به تاريخ جهان» يكی از واقعیترين تاريخهايی است كه نوشته شده است. تاريخی به زبان مردمی كه عادت كرده بودند حتی تاريخشان را هم غربیها بنويسند.
سه ويژگی اصلی كتاب عبارتند از اينكه اولاً تاريخی بومی است. دوم اينكه تحليلی و توضيحی است و سوم آنكه به زبان ساده و برای جوانان و نوجوانان نوشته شده است. گو اينكه هيچ كتاب بدون اشكال در برداشت و نوشتار نيست اما تمام آنچه ذكر شد از اين كتاب يك پيشنهاد خوب برای مطالعه تاريخ ساخته است.
حضرت آيت الله خامنهای در ديدار اخير خود با فرماندهان سپاه پاسداران ذيل بحث استحكام ساخت درونی فرمودند:
اين كتاب جواهر لعل نهرو -نگاهى به تاريخ جهان- را بخوانيد؛ در بخشى كه دخالت و نفوذ انگليسها در هند را بيان میكند، تصوير میكند، تشريح میكند - او آدمى است هم امين، هم مطّلع - میگويد صنعتى كه در هند بود، علمى كه در هند بود، از اروپا و انگليس و غرب كمتر نبود و بيشتر بود. انگليسها وقتى وارد هند شدند، يكى از برنامههايشان اين بود كه جلو گسترش صنعت بومى را بگيرند. خب، بعد كار هند به آنجا میرسد كه دهها ميليون آن وقتها، صدها ميليون در دورههاى بعد، فقير و گدا و خيابانْخواب و گرسنه به معناى واقعى داشته باشد.
