گسترش ربا به كاهش انفاق در جامعه میانجامد
اگر رباخواری در جامعه رواج داشته باشد، صاحبان وجوه مازاد، میبينند بدون وارد شدن در فعاليت اقتصادی و تحمل زحمت و مخاطرات، تنها از طريق قرارداد قرض ربوی میتوانند كسب سود كنند و اين موجب افزايش روحيه حرص و طمع شده صدقات انفاقات و اعطای قرضالحسنه به نيازمندان را كاهش میدهد.
ربا واژه عربی و اسم مصدر به معنای زياده يا مصدر به معنای زياد شدن است. در اصطلاح علم فقه گاهی به معنای «زياده خاص» و گاهی به معنای «معاملهای كه مشتمل بر زياده خاص» است بهكار میرود، فقيهان شيعه ربا را به دو نوع «ربای قرضی» يعنی زياده مشروط در قرارداد قرض و «ربای معاملی» يعنی زياده در معامله دو كالای هم جنس از كالاهای مكيل يا موزون تقسيم میكنند. برخی از فقيهان اهل سنت ربا را در قرض و در معاملات میدانند و ربای معاملات را به دو قسم ربای نسيه و ربای فضل تقسيم میكنند و برخی ديگر نيز ربا را به دو قسم ربای نسيه و ربای فضل تقسيم كرده و ربای قرضی را از مصاديق ربای نسيه دانستهاند.
اگر بهره در قالب عقود اسلام دريافت شود ربا نيست
در اصطلاح اقتصاددانان، واژه ربا (usuary) خيلی كم بهكار میرود، نزديكترين واژه مورد استعمال در اقتصاد كلمه بهره (Interest) است كه رابطهاش با ربای قرضی عام و خاص من وجه است، اقتصاددانان بهره را به دو معنای «بهره طبيعی» به معنای بازدهی سرمايه در فعاليت اقتصادی كه از آن به عنوان سود نيز تعبير میشود و «بهره قراردادی» به معنای درآمدی كه صاحب سرمايه در قراردادهای رسمی مانند وام، در قبال واگذاری سرمايه خود به غير، مطالبه میكند به كار میبرند. بنابراين، ربای قرضی تنها در حوزه بهره قراردادی قرض با هم تطابق پيدا میكنند. اما اگر بهره در قالب ساير قراردادها چون بيع نسيه، سلف، اجاره، مضاربه و شركت باشد، ربا نخواهد بود كما اينكه بهره طبيعی تا زمانی كه به شكل قرارداد در نيامده است، ربا نخواهد بود، چون ربا در اصطلاح فقها قرارداد خاص يا زياده در قرارداد خاص است و در بهره طبيعی اصلاً قراردادی وجود ندارد.
تشبيه روايات از جريان ربا در معاملات به حركت مورچه بر روی سنگ صاف
در قرآن كلمه ربا گاهی به معنای مطلق رشد و زياد شدن و گاهی به معنای معامله خاص و گاهی به معنای زياده در معامله خاص بهكار رفته است. خداوند در آيات متعدد درباره ربا موضعگيری كرده و آن را تحريم و رباخوار را تهديد به جنگ خدا و رسول با وی نموده و برای وی وعده گرفتاری دنيوی و عذاب جاويدان اخروی داده است، بهگونهای كه به اعتقاد مفسران جرم رباخواری از منظر قرآن تنها با جرايمی چون كفر و شرك به خدا و قتل انسان بیگناه قابل مقايسه است.
| ربا از جهت قلمرو چنان گسترده است كه پيامبر اعظم(ص) پيشبينی میكنند؛ روزگاری خواهد آمد كه همگان به نوعی دچار آن میشوند. از اينروی پيامبر اكرم(ص) نسبت به امت خود از اين بابت نگران بود. |
به پيرو آيات در روايات بسياری نيز به ماهيت و آثار ربا اشاره شده از آن به عنوان بدترين كسب، پليدترين شغل، امر باطل و از گناهان كبيره ياد شده و در مقام سنجش گناه آن، بدتر از هفتاد مرتبه فحشاء شمرده شده است و دامنه گناه ربا شامل ربا دهنده، رباگيرنده، نويسنده قرارداد ربا و شاهدان آن نيز میشود. جريان ربا در معاملات چنان آرام و پوشيده است كه در روايت به حركت مورچه بر روی سنگ صاف تشبيه میشود.
اهتمام خاص قرآن و سنت به موضوع ربا
همچنين بايد توجه داشت، ربا از جهت قلمرو چنان گسترده است كه پيامبر اعظم(ص) پيشبينی میكنند؛ روزگاری خواهد آمد كه همگان به نوعی دچار آن میشوند. از اينروی پيامبر اكرم(ص) نسبت به امت خود از اين بابت نگران بود.اين در حالی است كه امروزه به اعتقاد برخی ربا و بهره جزء ضروريات لاينفك اقتصاد است. علامه طباطبايی با مقايسه آيات مربوط به گناهانی كه در قرآن از آنها ياد شده لحن كلام خدا پيرامون گناهانی چون زنا، شرابخواری، قمار و ظلم، حتی گناهانی چون كشتن انسان بیگناه را، ملايمتر از لحن آيات ربا میداند.
ايشان علت آن را فردی بودن گناهان مذكور و فساد نظام اقتصادی جامعه و خروج آن از مسير فطری و طبيعی با رواج ربا و ركود فعاليتهای مولد و حاكم شدن روابط ظالمانه بر اقتصاد، بيان میكند. اهتمام خاص قرآن و سنت به موضوع ربا باعث شده غالب انديشمندان مسلمان در طول قرون متمادی به بحث ربا بپردازند. غالب مفسران بخشی از كتب خود را به تفسير آيات ربا اختصاص داده و به تناسب گرايش خود ابعاد مختلفی از بحث ربا را مطرح كردهاند كه در اين ميان تفاسيری كه رويكرد اجتماعی دارند اهتمام بيشتری به تفسير آيات ربا دارند.
ظلم بودن رباخواری يكی از حكمتهای حرمت ربا
تأكيد بسيار زياد قرآن بر تحريم ربا و قرار دادن آن در رديف گناهان كبيره از يك طرف و تشابه معاملات ربوی با معاملات غيرربوی از جهت آثار و لوازم از طرف ديگر، توجه همگان را حتی در صدر اسلام به حكمت تحريم ربا و آثار سوء آن جلب كرده است. مفسران با توجه به آيات و روايات ربا مواردی را به عنوان حكمتهای تحريم ربا بيان كردهاند. ظلم بودن رباخواری يكی از اين حكمتها است، خداوند در آيه 279 سوره بقره میفرمايند: «و اگر توبه كنيد، سرمايههای شما، از آن شماست، نه ستم میكنيد و نه بر شما ستم وارد میشود». مفهوم آيه دلالت دارد كه ربا از نظر خداوند ظلم محسوب میشود.
از بين رفتن صدقات از دلايل حرمت ربا
همچنين ربا مانع گسترش صدقات انفاقات و قرضالحسنه خواهد شد، خداوند متعال در آيات متعدد ربا را در مقابل انفاقات و صدقات قرار داده است، در روايات نيز به اين تقابل تصريح شده است. امام رضا(ع) در روايتی علت تحريم ربای نسيه را، از بين رفتن كارهای نيك، نابودی اموال، گرايش مردم به سودجويی و رها كردن قرض بيان میكند و حال آنكه قرض از كارهای نيك است. بر اين اساس اگر رباخواری در جامعه رواج داشته باشد صاحبان وجوه مازاد، میبينند بدون وارد شدن در فعاليت اقتصادی و تحمل زحمت و مخاطرات، تنها از طريق قرارداد قرض ربوی میتوانند كسب سود كنند و اين موجب افزايش روحيه حرص و طمع شده صدقات انفاقات و اعطای قرضالحسنه به نيازمندان را كاهش میدهد.
تلخيص از مقاله «ربا، بررسی ماهيت و قلمرو ربا و حكم آن در قرآن» به قلم حجتالاسلام والمسلمين سيدعباس موسويان
