12 سال گفتمانسازی برای شكستن مرزهای دانش
مقام معظم رهبری با طرح مسئله جنبش نرمافزاری در سال 1379 نقش بسزايی در گفتمانسازی در عرصه علم و فناوری در طی 12 سال اخير داشتهاند كه با طرح مباحثی چون مرجعيت علمی، نقشه جامع علمی كشور، اقتصاد دانشبنيان و ... ادامه يافته است.
به گزارش خبرگزاری بينالمللی قرآن(ايكنا) پايگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آيتالله العظمی خامنهای، يادداشتی از مرتضی فيروزآبادی، كارشناس ارشد سيستمهای اقتصادی و اجتماعی درباره تلاشها و نقش رهبر انقلاب اسلامی در مسير پيشرفت علمی كشور ارائه داده است كه در ادامه میآيد:
رهبر انقلاب اسلامی در ديدار امسال با اساتيد دانشگاهها ضمن ذكر اين نكته كه يك حركت رو به رشد و پيشرفت علمی در كشور از دوازده سال پيش شروع شده است، بر تداوم و تقويت اين حركت در دورهی جديد سياسی كشور تأكيد كردند.
حركت علمی و فناوری كشور، علاوه بر ارزش ذاتی، از باب تأثير آن بر اقتصاد نيز يكی از اولويتهای مهم كشور است. امروزه محصولات دانشبنيان از ارزش بالای اقتصادی برخوردار است. نقش فناوری در رشد اقتصادی دنيا از ۵۵ درصد در سال ۱۹۸۰ به ۸۵ درصد در سال ۲۰۲۰ خواهد رسيد و ۲۰ درصد از اين نقش را فناوریهای برتر و شركتهای دانشبنيان بازی خواهد كرد. حتی پيشبينی میشود اين مقدار در سال ۲۰۳۰ به ۷۸ درصد افزايش يابد. علاوه بر اين، صادرات محصولات دارای فناوری بالا در جهان طی سالهای گذشته به طور مستمر ۱۰ درصد رشد داشته و افزايش اين مقدار نيز قابل پيشبينی است.
بنابراين فناوری رابطهی مستقيمی با اقتصاد خواهد داشت و از اين حيث نيز برای كشور مهم خواهد بود. شناختن گامهای طیشده در سالهای گذشته و بهويژه نقش رهبری و هدايتگری ايشان در اين زمينه، كمككنندهی تداوم حركت علمی كشور خواهد بود. ما در اين يادداشت به اين مهم پرداختهايم.
۱. طرح گفتمان جنبش نرمافزاری
كليد آغاز حركت علمی كشور را میتوان سخنرانی رهبر انقلاب اسلامی در سال ۱۳۷۹ در دانشگاه اميركبير و طرح مسألهی جنبش نرمافزاری دانست. ايشان در آن ديدار برای نخستين بار مسألهی مطالبهی جنبش نرمافزاری از دانشگاهيان و نيز مؤلفههای كليدی آن را برشمردند. از نظر ايشان، دانشگاه بايد بتواند جنبش نرمافزاری همهجانبه و عميقی را شكل دهد تا كسانى كه اهل كار و تلاش هستند، با پيشنهادها و با قالبها و نوآوریهای علمىِ خودى بتوانند بناى حقيقى يك جامعهی آباد و عادلانهی مبتنى بر تفكرات و ارزشهای اسلامى را بالا ببرند.
ايشان در تداوم حفظ و تقويت اين گفتمان در سال ۱۳۸۱ ضمن پاسخ به نامهی فضلای حوزهی علميهی قم، اداشدن سهم آزادی، اخلاق و منطق در كنار يكديگر را لازمهی آغاز روند خلاقيت علمی و تفكر بالندهی دينی و كليد جنبش نرمافزاری توليد علم دينی و علمی در كشور دانستند و ايجاد كرسیهای نظريهپردازی را به عنوان پيشنهادی تكميلی در گفتمان جنبش نرمافزاری مطالبه نمودند.
در گام بعدی و در سال ۸۲، با توجه به نقش مهم دستگاههای اجرايی كشور، رهبر انقلاب بر مسئله گنجاندن توليد علم در سازوكارها و برنامهها و جدیشدن اين موضوع در همهی عرصههای انسانی و طبيعی و همچنين اتصال علم و صنعت تأكيد كردند. در همين سال و در ديدار دانشجويان، ايشان زندهبودن توليد علم و جنبش نرمافزاری در دانشگاهها را خوب توصيف كردند و نهادينهشدن فرهنگ توليد علم، جنبش نرمافزاری و خطشكنی در جبههی علمآفرينی در دانشگاهها را يك ضرورت دانستند. به نظر ايشان: اگر فرهنگ دانشگاه چنين شود، موجی از انسانهای مجاهد و خستهنشو اين حركت را آغاز و ادامه خواهند داد و ديگر دربارهی به نتيجه رسيدن آن نگرانی جدی وجود نخواهد داشت.
حلقه ديگر مطالبات رهبری ذيل جنبش نرمافزاری، شكستن مرزهای دانش و توجه به فناوری است. ايشان در سال ۸۳ و در ديدار جوانان استان همدان، شكستن مرزهای دانش و عبور از آن را انتظار خود از جوانان مطرح كردند و بر هدايت تلاشهای علمی به سمت فناوری تأكيد فرمودند.
۲. مرجعيت علمی
مرجعيت علمی مهمترين هدفی است كه رهبر انقلاب برای پيشرفت علمی كشور و شكلگيری جنبش نرمافزاری تعيين كردهاند. يكی از زمينههای تحقق مرجعيت علمی در نظر ايشان، استعداد بالای ملت ايران و ديگری اعتمادبهنفس ملی است كه به بركت انقلاب اسلامی در اين كشور ايجاد شده است.۱
از اقدامات مهم و تعيينكنندهی رهبر انقلاب در راستای مرجعيت علمی، پيشنهاد تأسيس يك مركز ISI اسلامی است.۲ ايشان پيشرفتهبودن ايران اسلامی را پشتوانهی اين اقدام و هدف از آن را ايجاد يك مركز معتبر و متعلق به جهان اسلام دانستند و آن را نافی تعامل با ISI نمیدانند.
همچنين در ترسيم مختصات شكلگيری مرجعيت علمی، ايشان دو محور را ذكر كردهاند؛ اول اينكه ايرانيان در صدر نامآوران عرصهی فناوری و علم در دنيا باشند.۳ ديگر اينكه اگر كسی خواست به آخرين دستاوردهای علمی دست پيدا كند، ناچار به يادگيری زبان فارسی باشد.۴ در انديشهی رهبر انقلاب اسلامی شناختن ظرفيت بالای كشور، همت و تلاش بالا و گمنكردن راه از اصلیترين عوامل تحقق مرجعيت علمی است.۵ ايشان اثر مهم مرجعيت علمی را احساس افتخار و عزت در بين مسلمانان و شكلگيری نمادی از كارآمدی اسلام بيان كردهاند.۶
رهبر انقلاب همچنين در ديدار با دانشجويان و اساتيد دانشگاه علم و صنعت در سال ۱۳۸۷ تحقق مرجعيت علمی را يكی از اهداف نقشهی جامع علمی كشور دانستند و آن را در افق چهل يا پنجاهساله دستيافتنی عنوان كردند.
۳. نقشهی جامع علمی
نقشهی جامع علمی را میتوان اصلیترين حلقهی هدايتها و نهادسازیهای رهبری در شكلدهی جنبش نرمافزاری و تحقق مرجعيت علمی برشمرد. رهبر انقلاب اسلامی اولين بار در جمع رؤسای دانشگاهها در سال ۱۳۸۵ ضرورت تدوين نقشهی جامع علمی را تبيين نمودند. ايشان هدف از تدوين نقشهی جامع علمی كشور را تعريف دقيق گامهای لازم برای رسيدن به چشمانداز بيستساله تعريف كردند. از نظر ايشان نقشهی جامع بايد گامهای لازم برای تحقق چشمانداز را معلوم و طبق راهبردهاى عملياتى و برنامهريزیهای زماندار و منظم، مثل يك پازل، بهتدريج پُر و كامل كند.
در نظر ايشان تعيين اولويتهای علمی و فناوری كشور يك انتظار عمده از نقشهی جامع علمی است تا پيشرفت علمی كشور شكلی كاريكاتوری پيدا نكند و اجزای آن به شكل متناسب با يكديگر رشد كند.۷ از ديگر مأموريتهای نقشهی جامع علمی كشور كه مورد تأكيد رهبری است، توجه و برنامهريزی برای كاربردی كردن علوم و توجه به زنجيرهی علم تا بازار است. ايشان تأكيد میكنند كه ما بايد علممان را به ثروت ملی تبديل كنيم و در اين راستا زنجيرهی علم تا فناوری را تكميل و يك خط توليد واقعی ايجاد نماييم تا علم از همهی جهات به اهدافش برسد.۸ همچنين تعيين تعداد دانشجويان، جايگاه علوم، جنسيت دانشجويان و نحوهی تناسب با مناطق كشور، از ديگر انتظاراتی است كه رهبر انقلاب از نقشهی جامع علمی كشور مطرح نمودهاند.
تأكيد ديگر رهبر انقلاب اسلامی دربارهی نقشهی جامع علمی، اجرايیسازی آن به روش درست و برنامهريزیشده است. ايشان ايجاد نظام مهندسى نقشه، تبديل آن به صدها پروژهى علمى و سپردن اين پروژهها به پيمانكاران امين، ايجاد شبكهى نظارت بر اين پيشرفت علمى، حسن اجرا، و درگيركردن استادان، دانشجويان و محققان را گامهای بعدی نقشه برشمردند.۹ از نظر ايشان، نقشه بايد به گونهای برنامهريزی شود كه همهی اقشار علمی كشور و از جمله تكتك دانشجويان و مراكز علمی و اساتيد بتوانند نقش خود را در اجرای آن پيدا كنند. ايشان در اين ديدار، تحقق مرجعيت علمی را هدف نهايی اين تلاشها میدانند.
يكی ديگر از نقاط عطف در نقشهی جامع علمی، تشويق و تقدير رهبری از مشاركت جوانان در تصميمسازی كلان و بهويژه در نقشهی جامع علمی كشور است. در سال ۱۳۸۹ ايشان در واكنش به تلاش جوانان برای تهيهی نقشهی جامع علمی متفاوت، اصل اين حركت را نشانهی خودباوری نسل جوان مؤمن و از سرمايههای مهم كشور دانستند.
رهبر انقلاب در تكميل تعريف نقشهی جامع و انتظارات از آن، تكميل نظام ملی نوآوری را ذكر كردند.۱۰ همچنين ايشان تكميل و اجرايیسازی نقشهی جامع علمی را به عنوان يكی از سياستهای كلی كشور در برنامهی پنجسالهی پنجم مورد تأكيد قرار دادند.
۴. اقتصاد دانشبنيان، تجاریسازی و رابطهی صنعت و دانشگاه
همتراز با اهميت علم و فناوری در انديشهی رهبر انقلاب اسلامی، توليد دانشبنيان هم در سالهای اخير توسط ايشان به يك گفتمان مهم و كليدی تبديل شده است.
در سال ۱۳۸۷ و در ديدار با نخبگان، ايشان يكی از افقهای اقتصاد دانشبنيان را قطع وابستگی به نفت خواندند و در اين باره فرمودند: «آن روزى كه ما بتوانيم درآمد كشور را از راه دانشمان به دست بياوريم و درِ چاههاى نفت را پلمب كنيم، آن روز براى ما روز خوبى است.»۱۱
در همين راستا و در سال ۱۳۸۹ ايشان در ديدار با كارگران، رمز سربلندی كشور در عرصهی مادی را دو عنصر علم و توليد برشمردند و بر اهميت توليد دانشبنيان تأكيد و علم را به عنوان پايهی توليد و پيشرفت مادی مطرح كردند. در انديشهی ايشان، اقتصاد متكی به دانش هم به شكوفايی اقتصاد كشور منتهی خواهد شد، هم به كشور قدرت اقتصادی خواهد داد و هم قدرت فرهنگی و سياسی، چرا كه در اثر ادارهی كشور از طريق اقتصاد متكی به دانش و همچنين خدمترسانی به ديگر ملل، ملت ايران احساس هويت و شخصيت خواهد كرد.۱۲ ايشان با ذكر دو نمونهی موفق انرژی هستهای و پژوهشكدهی رويان، اهتمام به تربيت نيرو در صنايع دانشبنيان را يك پايهی مهم ذكر كردهاند.۱۳ تشكيل شركتهای علمی و فناوری در كشور و حمايت از آنها، تأكيد ديگر ايشان برای رشد صنايع دانشبنيان در كشور بوده است.۱۴ ايشان مكرراً صنايع دانشبنيان را يكی از مؤثرترين مؤلفهها و بهترين مظاهر اقتصاد مقاومتی برشمردهاند.۱۵
در ذيل اين مفهوم، رابطهی صنعت و دانشگاه مسئله ديگری است كه در ده سال گذشته مكرراً رهبری پيگيری كردهاند. ايشان در سال ۱۳۸۰ و در ديدار با اعضای هيأت دولت بر اتصال صنعت با دانشگاه تأكيد كردند و تحقق اين امر را موجب رشد صنعت از يكسو و شدتيافتن جريان علمی كشور از سوی ديگر دانستند. در سال ۸۱ و در ديدار با اساتيد، ايشان بر برقرار اين ارتباط به صورت سازمانی و با سازوكار مشخص تأكيد كردند. همچنين ايشان در اين ديدار، مسألهی كشور را فراتر از ارتباط صنعت با دانشگاه دانسته و ارتباط دستگاههای اداری و دولتی با دانشگاهها را نيز ضروری دانستند. در ديدار سال ۱۳۸۳ اعضای هيأت دولت نيز ايشان استمرار حركتهای انجامشده در زمينهی ارتباط صنعت با دانشگاه خواستار شدند و اين موضوع را جزء اولويتهای كشور دانستند. ايشان همچنين لازمهی عقبنماندن صنعت از رقابت جهانی را پيشرفت علمی و نوآوری دانستند كه زمينهی آن در دانشگاهها فراهم است.۱۶ لذا در اين نگرش، رابطهی صنعت و دانشگاه به توانمندی رقابت صنعت كشور در بازار نيز كمك خواهد كرد.
اهميت مسئله ارتباط صنعت و دانشگاه در انديشهی ايشان تا آنجا است كه اين موضوع را به عنوان يكی از سياستهای كلی برنامهی پنجم توسعه ابلاغ كردهاند.۱۷ ايشان همچنين در بياناتشان علم و در ذيل آن، رابطهی صنعت و دانشگاه را يكی از پايههای اصلی امنيت ملی كشور ذكر كردهاند.۱۸
توجه به مسئله تجاریسازی و تكميل زنجيره ايده تا بازار، از ديگر مواردی بوده كه رهبر انقلاب اسلامی در سالهای اخير مطرح و به جزئی از گفتمان علم و فناوری تبديل شده است. ايشان در سال ۱۳۸۹ و در ديدار با نخبگان جوان، مسئله شكلگيری چرخهی كامل علمی در كشور را يك نياز مهم دانستند و با مهم خواندن مسألهی تجاریسازی و توليد ثروت از علم، توجه به اين مهم از ابتدای تعريف پروژههای علمی را خواستار شدند. همچنين ايشان افق تأمين ۲۰ درصد از درآمد كشور از صنايع دانشبنيان را به عنوان يك هدف مطرح ساختند. پس از آن، ايشان در ديدار نوروزی سال ۹۰ در حرم مطهر رضوی، مجدداً اين موضوع را مهم و جزئی از همت مضاعف و كار مضاعف برای تكميل زنجيرهی علم تا بازار خواندند.
۵. تشكيل معاونت علمی و فناوری
همان طور كه ذكر شد، علاوه بر اهميت رابطهی صنعت و دانشگاه، ايشان همواره بر شكلگيری سازمانی و با سازوكار اين مهم تأكيد داشتهاند.۱۹ از اين رو طرح ايده و حمايت از تشكيل معاونت علمی و فناوری رياستجمهوری را میتوان اصلیترين اقدام رهبری در اين زمينه برشمرد. ايشان اين مطلب را در سال ۱۳۸۰ در ديدار با هيأت دولت طرح و از دولت وقت خواستند در كنارهای كارهای معمول وزارتخانهها، به منظور ساماندادن ارتباط صنعت با دانشگاه مجموعهای در ذيل رياستجمهوری تشكيل دهند.۲۰ اين نهاد در انتهای سال ۱۳۸۵ با نام معاونت علمی و فناوری رياستجمهوری تشكيل شد. ايشان در سال بعد و در ديدار دانشجويان دانشگاه فردوسی مشهد، اين معاونت را از بركات دولت خواندند و تشكيل آن را مبارك دانستند و بر قابليت انجام كارهای اساسی اين نهاد در كشور تأكيد نمودند.۲۱ در همين سال، ايشان موضوع حمايت از سرمايهگذاری و مشاركت در تجاریسازی ايدهها را در سياستهای كلی اشتغال كشور ابلاغ كردند.۲۲
علاوه بر اين، ايشان در ديدار اخير با هيأت دولت يازدهم، ضمن تأكيد بر ضرورت تداوم حركت پُرشتاب علمی، به نقش ويژهی وزارتخانههای صنعتی در توسعهی فناوری اشاره و تكميل زنجيرهی علم و فناوری و همچنين حمايت از شركتهای دانشبنيان را دو اولويت اصلی مسائل علمی كشور ذكر كردند.
۶. توجه به نخبگان و تشكيل بنياد ملی نخبگان
توجه به شناسايی، پرورش و استفادهی بهينه از نخبگان و استعدادهای برتر، مسألهی ديگری است كه در شكلگيری و تقويت جريان علمی كشور در دههی گذشته از سوی رهبر انقلاب اسلامی هدايت و رهبری شده است. در اين بخش، رهبری اصل توجه به اين قشر مهم را مد نظر قرار داده و در ده سال گذشته به طور مستمر و سالانه ديدارهای مجزايی با استعدادهای برتر جوان داشتهاند. ايشان خود دربارهی اين ديدارها فرمودهاند كه ديداری از اين قبيل كه با جوانهای بااستعداد و پُرشور دارم، برای من يك روز عيد محسوب میشود. علت هم اين است كه آيندهی كشور ما و هر كشوری به جوانان آن بستگی دارد.۲۳
در انديشهی رهبری، نخبگان سرمايههای معنوی كشور هستند و از اين حيث فینفسه دارای ارزش هستند.۲۴ علاوه بر اين، نخبگان يك جامعه مديريت تحول در جامعه را بر عهده دارند و بار مهمی از پيشرفت علمی كشور بر دوش اين قشر است.۲۵ در نظر ايشان، اين موضوع زمانی از اهميت دوچندان برخوردار میشود كه كشور ايران از حيث استعداد از سطح متوسط دنيا بالاتر است.۲۶
علاوه بر اين، ايشان در سالهای ابتدايی آغاز رشد علمی كشور بر تشكيل بنياد ملی نخبگان به منظور رسيدگی به مسائل اين قشر تأكيد داشتند. اين مطلب در ديدار ايشان با نخبگان در سال ۱۳۸۳ مطرح و ايشان نگاه كلی به نخبهپروری در جامعه، شناسايی استعدادها، پرورش آنها، هدايت آنها به سمت فعاليتهای لازم و مناسب، توجه به نخبگان، رسيدگی به مشكلاتشان و نگاه به پيشنهادهای اين قشر را از جمله مهمترين وظايف اين بنياد مطرح میكنند.
از ديگر اقدامات كليدی رهبری در موضوع نخبگان، اهتمام به تدوين سند ملی نخبگان و تهيهی نقشهی راه كشور در اين زمينه است. ايشان فقدان اين سند را علت وجود مشكلات دانستند و كاركرد مهم آن را درست دنبال شدن مسير نخبهپروری از شناسايی استعداد، پرورش آن و نهايتاً ثمردهی نخبه برشمردند.۲۷ همچنين در سال بعد، ايشان ضمن ابراز خرسندی از كيفيت سند تدوينشده، بر تصويب سريع و همكاری و همافزايی همهی دستگاهها در اجرای آن تأكيد فرمودند. ايشان در اين ديدار نيز اجرای صحيح سند ملی نخبگان را برطرفكنندهی سئوالات و ابهامات در اين زمينه برشمردند.۲۸
علاوه بر اين، رهبر معظم انقلاب به منظور استفادهی بهينه از نخبگان، پيشنهاد تشكيل پژوهشگاههای دانشگاهی را مطرح كردند كه در آن با قرارگرفتن امكانات كافی در اختيار نخبگان، به سمت علاقهی جدی آنان كه همان پژوهش است، هدايت شوند. به نظر ايشان اصلیترين عاملی كه نخبه را راضی و قانع خواهد كرد، قرارگرفتن فرصت كار و پژوهش در اختيار او است.
پینوشتها:
۱. بيانات در ديدار با نخبگان استان كرمان، ۸۴/۲/۱۴
۲. بيانات در ديدار جمعی از رؤسای دانشگاهها، ۸۳/۱۰/۱۷
۳. همان
۴. ۸۴/۲/۱۴، ۸۶/۶/۱۲، ۸۵/۸/۱۸
۵. بيانات در ديدار با دانشگاهيان سمنان، ۸۵/۸/۱۸
۶. بيانات در ديدار با كارآفرينان، ۸۹/۶/۱۶
۷. بيانات در ديدار نخبگان جوان، ۸۶/۶/۱۲
۸. همان
۹. ديدار اساتيد و دانشجويان در دانشگاه علم و صنعت، ۸۷/۹/۲۴
۱۰. بيانات در ديدار اساتيد دانشگاهها، ۹۱/۵/۲۲
۱۱. ديدار نخبگان دانشگاهی، ۸۷/۶/۵
۱۲. بيانات در ديدار جمعی از پژوهشگران و مسئولان شركتهای دانشبنيان، ۹۱/۵/۸
۱۳. بيانات در ديدار جمعی از كارآفرينان سراسر كشور، ۸۹/۶/۱۶
۱۴. بيانات در ديدار نخبگان جوان، ۸۹/۷/۱۴
۱۵. بيانات در ديدار جمعی از پژوهشگران و مسئولان شركتهای دانشبنيان، ۹۱/۵/۸
۱۶. بيانات در ديدار جمعى از نخبگان و برگزيدگان علمى، ۹۰/۷/۱۳
۱۷. ابلاغ سياستهای كلی برنامه پنجم توسعه توسط رهبر معظم انقلاب، ۸۷/۱۰/۲۱
۱۸. بيانات در ديدار دانشجويان و نخبگان علمی، ۸۸/۶/۴
۱۹. بيانات در ديدار جمعی از اساتيد دانشگاهها، ۸۱/۸/۲۲
۲۰. ۸۰/۶/۵، ۸۵/۶/۶
۲۱. بيانات در ديدار اساتيد دانشگاههاى استان خراسان در دانشگاه فردوسى،۸۶/۲/۲۵
۲۲. ابلاغ سياستهای كلی اشتغال، ۹۰/۴/۲۸
۲۳. بيانات در ديدار جمعی از مخترعان جوان،۸۴/۱/۳۰
۲۴. بيانات در ديدار جمعی از نخبگان استان كرمان، ۸۴/۲/۱۴
۲۵. بيانات در ديدار دانشگاهيان سمنان، ۸۵/۸/۱۸
۲۶. ۷۸/۷/۱۹، ۸۴/۷/۲۱، ۸۶/۶/۱۲، ۸۷/۶/۵، ۸۷/۹/۲۴
۲۷. بيانات در ديدار جمعى از نخبگان و برگزيدگان علمى، ۹۰/۷/۱۳
۲۸. بيانات در ديدار شركتكنندگان در ششمين همايش ملی نخبگان جوان، ۹۱/۷/۱۲
