وقف میراثی جاودان برای همه اعصار

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از قزوین، وقف در لغت به معنای ایستادن یا به حالت ایستاده ماندن و آرام گرفتن است و در اصطلاح فقهی، عقدی است که ثمرۀ آن حبس کردن اصل، و رها کردن منفعت آن است.

 به عبارت دیگر« حبس کردن چیزی از طرف مالکش به وجهی از وجوه، به نحوی که فروش آن ممنوع باشد، به ارث منتقل نگردد قابل هبه نباشد، فروخته نشود و به رهن و اجاره و عاریت و از این قبیل داده نشود و صرف کردن آن مال در جهتی که واقف تعیین کرده است»

 وقف در قرآن

  در قرآن مجید آیه‌ای که بر وقف و احکام فقهی آن صراحت داشته باشد وجود ندارد، ولی می توان از باب اولویت با آیات مربوط به «احسان و انفاق»، «قرض‌‎الحسنه»، «تعاون» و «صدقه» به جواز و بلکه جهان و استحباب وقف استدلال کرد. آیه 46 سوره کهف که می فرماید: « الْمَالُ وَالْبَنُونَ زِینَةُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَالْبَاقِیَاتُ الصَّالِحَاتُ خَیْرٌ عِندَ رَبِّکَ ثَوَابًا وَخَیْرٌ أَمَلًا»؛  مال و فرزندان زینت حیات دنیاست و (لیکن) اعمال صالح که تا قیامت باقی است ( مانند نماز و تهجد و ذکر خدا و صدقات جاری چون بنای مسجد و مدرسته و موقوفات و خیرات در راه خدا) نزد پروردگار بسی بهتر (عاقبت) آن نیکوتر است.

 نقش وقف در تأمین اجتماعی:

فقر یکی از موانع عمده پیشرفت و سعادت انسان و به فعلیت رسیدن قوه‌ها و استعدادهایی است که خداوند متعال برای نیل انسان به کمال مورد نظرکه غرض آفرینش انسان بوده است به او داده است. یکی از جاهایی که «وقف»  می تواند به طور فعّال وارد عمل شود و موانع سعادت و به فعلیت رسیدن استعدادهای انسان را برطرف کند، در بیان محو فقر و در نتیجه تأمین اجتماعی می باشد. مطالعه اجمالی تاریخ وقف این حقیقت را روشن می کند که نخستین انگیزه‌های واقفان برای مبادرت به وقف، نابودی فقر و محرومیت از جامعه مسلمین بوده است.

بررسی متون وقف نامه‌ها هم مدعای دیگری است که مسلمین با استفاده از این سیستم حسنه در پی «عدالت اجتماعی» به معنی واقعی در جامعه بوده اند .

برهمین اساس وقف هم نیاز به فرهنگ‌سازی دارد تا این سنت حسنه رواج یافته و در جهت تحقق اهداف جامعه اسلامی سوق یابد.

بعد از انقلاب اسلامی سالیانه 200 وقف در کشور انجام شده اما با کمک رسانه ها تنها در سال 89 ، 1200 وقف جدید صورت گرفته، یعنی شاهد رشد پنج برابری وقف در سال 90 نسبت به میانگین وقف های جدید پس از انقلاب اسلامی هستیم .

تاکید رهبر معظم انقلاب بر حفظ و صیانت از موقوفات و توجه به فرهنگ وقف در جامعه بر اهمیت این موضوع می افزاید و بر اساس رهنمودهای ایشان نباید فرهنگ وقف در جامعه تعطیل شود بلکه به یاری اصحاب رسانه می توان آثار و برکات و ظرفیت‌های وقف را برای مردم تشریح کرد.

وقف سنتی چند وجهی

مطالعه تاریخچه وقف در اسلام نشان می دهد که در طول دوره‌های تاریخی واقفان متعددی املاکی را برمدارس علوم دینی و علوم عقلی وقف کرده اند که به مدد برخورداری از درآمد همین موقوفات در قرون دوم تاچهارم هجری تحولات علمی مهمی در دنیای اسلام رخ داد .

مدارس مهمی هم چون مدارس نظامیه در بغداد، مدرسه‌ی بیهقیه و سعیدیه در نیشابور، مدرسه الفاضلیه در قاهره، از مدارس مهم و معتبر جهان اسلام بودند که به کمک درآمد موقوفات در ترویج فرهنگ و علوم اسلامی نقش موثری در جهان اسلام ایفا کرده اند .

تعدادی از واقفان، درآمد املاک و مستغلات وقفی را وقف بر تلاوت کلام الله مجید کرده‌اند که همه ساله افرادی با خواندن قرآن برای شادی روح واقف دعا کنند. این مورد مصرف وقف علاوه بر ثواب اخروی برای واقف، در ترویج فرهنگ قرآن و توسعه فرهنگ دینی در جامعه میتواند تأثیرگذار باشد .

مصارف دیگری از قبیل وقف اموال و دارایی ها برای احداث بیمارستان و مراکز درمانی، استفاده از کتب وقفی مهم و معتبر و البته کم یاب، وقف جهت جهیزیه و غیره تا وقف جایزه های مهمی مثل جایزه نوبل که حاصل تلاش آلفرد نوبل واقف بنیاد نوبل است که ثروت به دست آمده از تحقیق و پژوهش هایش را طی وصیت نامه ای برای اهداء معتبرترین جایزه علمی دنیا وقف کرد .

وقف در استان قزوین

استان قزوین با دارابودن بیش از 122 موقوفه غیر متصرفی و 45 موقوفه متصرفی و 20 هزار موقوفه و همچنین وجود اولین موقوفه کشور به نام موقوفه شادروان خدیجه بنت خواجه بدیعا که در قرن پنجم هجری قمری آن را وقف نموده است و شامل یک رشته قنات بوده که از اراضی وشتق میان چال در شش کیلومتری شمال غربی قزوین سرچشمه گرفته و پس از عبور از داخل شهر ومحله آخوند به باغات عنایت ختم می گردد و نیت واقف مشروب ساختن (آبرسانی) دومحله ریگزار و چینی بندان می باشدکه دراستان این موقوفه به نام موقوفه قنات آخوندمعروف است که علامه بزرگوار آخوند ملاخلیلا در سده های بعد تعمیراتی در آن انجام داده است، جز استان های شاخص در حوزه موقوفات می باشد .

علاوه بر اولین موقوفه کشور وجود یکی از با ارزشترین و پهناورترین (موقوفه مرحوم حاج محمدحسین خزانه واقع درشهرصنعتی البرز- موقوفه مرحوم مولاوردیخانی) موقوفات کشور و همچنین وجود خانواده واقف شیخ الاسلام در استان قزوین خود دلایلی بر سبقه وقف و شاخص بودن این استان در حوزه وقف در کشور است.

طبق آمار و بررسی های به وجود آمده مُسن‌‍ترین واقف استان قزوین آقای صمد نوری نژاد با 86 سال سن می باشد که یک باب واحد مسکونی خود را وقف روضه خوانی و عزاداری حضرت اباعبدالله(ع) و خیرات و مبرات نموده است، همچنین جوان‌ترین واقف استان آقای سیامک آشوری با 18 سن است که 1000 متر از اراضی خود را وقف ساخت مسجد و مجتمع خدمات رفاهی بین‌راهی نموده است.

کوچکترین موقوفه استان موقوفه صدرالواعظین و بزرگترین موقوفه استان موقوفه متصرفی قازان ابن ارغوان و موقوفات غیرمتصرفی مولاوردیخانی و حاج محمدحسین خزانه  و همچنین بزرگترین موقوفه بین المللی استان موقوفات مرحوم سرداری می‌باشد.

علاوه بر موقوفات مذکور وجود ده‌ها و حتی صدها موقوفه دیگر با نیات مختلف اعم از آب انبارها ، مدارس علمیه ، شهریه آموزش کودکان بی بضاعت و هزینه درمان بیماران خاص خود بر تدّین و تشرع مردم این دیارمی افزاید.

کمی تأمل؛

حال به نظر شما پس چرا سنت حسنه ای که مورد تاکیدات دین مبین اسلام است و با اقبال خوب گذشتانمان مواجهه بوده است اکنون کمی مهجور واقعه شده است؟بر اساس افکار سنجی انجام شده معلوم شد کمتر از 25 درصد مردم یعنی سه چهارم آن ها با وقف آشنایی ندارند. چند علت مانع ورود مردم به حوزه وقف می شود؛ یکی اینکه در 30 سال اخیر به ویژه در دهه گذشته تولید محتوا و اطلاع رسانی در اوقاف ضعیف بوده و ما نتوانستیم مردم را نسبت به این سنت الهی آشنا کنیم، از سوی دیگر رسانه ها آن حساسیت و توجه لازم را نداشته اند، چرا که رسانه ها در صد ها موضوع مهم نقش آفرینی می کنند اما نسبت به موضوع مهم وقف آن حساسیت لازم را نداشته‌اند .

دیگر آنکه طی سالیان گذشته آمار و اطلاعات موقوفات و هزینه های آنها در اختیار مردم قرار نمی گرفت و این خود موجب بی اعتمادی مردم به اوقاف و همچنین عدم میل به این سنت فاخر اسلامی شده بود.

اما طی سال‌های اخیر سازمان اوقاف و امورخیریه کشور با برگزاری دوره‌های مختلف آموزشی در امر تعلیم وتعلیم مدیران بومی ، جوان و انقلابی در حوزه اطلاع رسانی و روابط عمومی ، اقدام به تولید محتوا و اطلاع رسانی مناسب در این حوزه نموده است ، که با مشارکت و همکاری و حضور صمیمانه رسانه های جمعی شاهد میل و رغبت آحاد ملت به سنت جاودان و احسان ماندگار وقف بوده ایم.

همچنین امروز بر اساس سیاست‌های نماینده محترم ولی فقیه در ارتباط با شفاف سازی عملکرد سازمان ومدیریت موقوفات، سامانه جامع مدیریت بانک اطلاعات موقوفات و بقاع متبرکه در تمامی اجزاء راه اندازی شده که تمام مدیران به آن دسترسی دارند ، که خود گامی مهم در راستای جلب اعتماد عمومی مردم نسبت به حوزه موقوفات و بقاع متبرکه به‌شمار می آید.

حرف آخر

آری به راستی وقف احسان ماندگار و میراث جاودان گذشتگان برای ماست و مااکنون طبق فرموده مقام معظم رهبری(مدظلّه العالی) باید همگان با عمل امینانه به وقف سعی در گسترش و ترویج این سنت حسنه برآئیم ، اگرروزی نیاز جامعه ما آب رسانی به مناطق محروم و یا اقامه مجالس روضه خوانی و تعزیه دارای اهل بیت(ع)  بوده است امروز شاید نیاز جامعه به وقف در بخش های علمی اعم از فیزیک هسته ای ، انرژی اتمی ، تجهیزات پزشکی ، ایجاد مراکز درمانی بیماری های خاص باشد و این وظیفه سازمان اوقاف و امورخیریه کشور به طور عام و ادارات اوقاف و امورخیریه استان ها به صورت خاص می باشد که متناسب با نیازهای موجود جامعه واقفان را به سمت وقف اموالشان در این راستا و ایجاد وقف پویا سوق دهد.

علی محمدپور