تأثیرات سفر امام رضا(ع) به ایران

حجت‌الاسلام عباس دهقان، از مدرسان دانشگاه در گفت‌وگو با خبرگزاری بین المللی قرآن(ایکنا) از کرمانشاه، با تسلیت سالروز شهادت امام رضا(ع) گفت: سفر امام(ع) به ایران و استقرار ایشان در مرکز خلافت، یعنی مرو(خراسان) در جایگاه ولایتعهدی از رویدادها و جریانات مهمی است که در تاریخ ایران از جایگاه و منزلت والایی برخوردار است هرچند این سفر با اصرارهای مامون، خلیفه وقت عباسی صورت پذیرفت و خود امام(ع) رضایت چندانی به این سفر نداشت؛ اما حضور دو ساله امام در عمل دارای آثار و پیامدهای درخشانی بود که از جمله آنان می توان به افشای سیاست های خائنانه مامون، تلاش برای برقراری پیوند ایرانیان متمایل به شیعه و تبدیل خراسان بزرگ به کانون تشیع و تلاش برای تحکیم مبانی عقیدتی و کلامی شیعه با استفاده از فرصت ولایتعهدی اشاره کرد همچنین رشد حوزه های علمی و گسترش مهاجرت سادات به ایران و قیام محمدبن حسن نیز از جمله این آثار است.

رشد جلسات علمی و گسترش تشیع

وی در ادامه افزود: ارشاد و هدایت مردم و توجه دادن آنان به علم و دانش، مبارزه با جهل، هدایت مردم به سوی قرآن و سیره پیامبر اعظم(ص) و تعلیم و تربیت مردم از جمله وظائف مهم ائمه اطهار(ع) در راستای مورد یاد شده است همچنین امام رضا(ع) بعد از حضور در مرو چشمه ای جوشان برای سیراب نمودن تشنگان علم و جویندگان معرفت بودند همچنین ایشان فرمودند: دانش های ما را فراگیرید و به مردم فرا دهید زیرا اگر مردم زیبایی سخن ما را بدانند از ما پیروی می کنند.(بحار الانوار ج2 ص 3)

حجت الاسلام دهقان گفت: مناظرات علمی امام رضا(ع) با اهل کتاب و سایر فرق زمینه رشد و ترقی و بینش مردم خراسان را فراهم آورد و در این راستا تشکیل محافل علمی، کلامی، حدیثی، دفاع از اصول اسلام و فرهنگ اهل بیت(ع) و پاسخ به شبهات و ایرادات فرق مختلف از جمله اقدامات امام(ع) است.(تاریخ امامت ص 216)

این کارشناس دینی در ادامه تصریح کرد: همچنین شمار این مناظرات بسیار زیاد است که پیرامون آفرینش جهان، توحید، صفات خدا، نبوت، امامت، عصمت و تفسیر قرآن بود و نتیجه این مناظرات عظمت علمی امام رضا(ع) را برای همگان روشن کرد و زمینه رسوائی و سرافکندگی مامون در مقابل علمای ادیان به وجود آورد و حقانیت و شایستگی امام(ع) و غاصبانه بودن خلافت مامون را برملا کرد.

وی تشکیل جلسات علمی در منزل امام(ع) و مسجد مرو را از جمله اقدامات دیگر امام رضا(ع) توصیف کرد و گفت: تشکیل این جلسات از جمله دیگر اقدامات امام(ع) بود که شیعیان از شهرها و روستاهای دور و نزدیک و طبقات گوناگون جهت زیارت و بهرهمندی از امام(ع) در این مجالس حاضر و هر روز به تعداد آنان افزوده می شد تا جائی که مامون احساس خطر کرد و به محمدبن عروطوسی دستور داد مانع این اجتماعات شود حضرت پس از شنیدن این خبر فرمود: «خدایا از کسی که به من ظلم کرده و مرا خوار نموده و شیعیان را از درب خانه من دور کرده است انتقام بگیر، تلخی خواری و خفت را به او بچشان چونانکه او به من چشانده است و وی را از درگاه رحمت و کرمت دور ساز».(عیون الاخبار الرضا ج2 ص 400) این مسئله نشان دهنده عظمت علمی امام(ع)، تلاش ایشان برای گسترش فرهنگ تشیع، سازش ناپذیری امام در مقابل مامون و علاقه و محبت عموم مردم خراسان به ایشان است.

امام و نماز عید

حجت‌الاسلام دهقان اظهار کرد: امام رضا(ع) از هر فرصتی در جهت ترویج دین و فرهنگ تشیع بهره بردند از جمله درخواست مامون جهت اقامه نماز عید بود که ابتدا امام(ع) رد نمود و با اصرار مامون، بعد از قبول فرمودند: «من آنگونه که رسول خدا(ص) و امیرمومنان علی(ع) برای نماز بیرون می رفتند بیرون می روم(الارشادج2ص 256) مامون پذیرفت امام(ع) با پای برهنه به راه افتاد سر به آسمان بلند کرد و چنان تکبیر گفت که گوئی تمام کائنات با او تکبیر می گویند، مردم با شنیدن صدای تکبیر امام به گریه افتادند، فضل بن سعد به مامون گفت اگر امام(ع) با این وضعیت به مصلی برود مردم شیفته او می شوند، مامون دستور بازگشت امام(ع) را داد و ایشان بازگشتند و این دستور بازگشت امام(ع) از نیمه راه دلیلی بر بی صداقتی مامون در پیشنهاد ولایت عهدی است.

امام و نماز باران

این مدرس دانشگاه تصریح کرد: یکی از حوادث مهم دوران اقامت امام(ع) در ایران خواندن نماز باران بود وقتی خشکسالی باعث به خطر افتادن مزارع و کشاورزی شده بود مامون از ایشان تقاضای خواندن نماز باران را نمود، امام رضا(ع) با جمع زیادی از مردم به بیابان رفت بربالای منبر رفت و بعد از حمد و ثنای خدا فرمود: بارالها تو قدر و منزلت اهل بیت(ع) را بالا بردی و به آنان بزرگی و عظمت بخشیدی مردم به امید فضل و رحمت تو به ما متوسل شده اند از تو می خواهم حاجت آنان را برآورده سازی و باران رحمتت را نازل فرمائی بارانی که ویرانی و زیان به بار نیاورد، بارانی که شروع آن موقعی باشد که مردم از صحرا برگشته و به منازل و قرارگاه های خود رسیده باشند؛ سرانجام دعای نزول باران رحمت بر اثر دعای آن حضرت موجب قدرشناسی مردم گردید و همه یک زبان می گفتند: کرامات حضرت باری تعالی بر فرزند رسول خدا(ص) گوارا باد، دعای امام(ع) مستجاب شد و همانطور که از پیشگاه الهی درخواست نموده بودند عملی گردید و عظمت وجود مبارک ایشان در نظرها بیشتر روشن شد.

مهاجرت سادات به ایران

حجت الاسلام دهقان در ادامه افزود: حضور امام رضا(ع)، محبوبیت سادات نزد مردم ایران و امن بودن ایران از حکومت هایی که مرکز آن ها شام و عراق بود زمینه مساعدی را برای مهاجرت سادات و علویان به ایران فراهم نمود و تعداد زیادی از برداران و عموزادگان آن حضرت(ع) از سادات حسنی و حسینی به ایران آمدند این مهاجرت ها بیشتر در قرن دوم به بعد صورت گرفت.

وی گفت: مامون برخلاف هارون الرشید پدرش، با سادات و علویان با تسامح برخورد می کرد که این امر برحضور آن ها در ایران افزود و موجب گسترش بیشتر شیعه در ایران گردید البته او با قیام های شیعیان به شدت برخورد می کرد و در اواخر عمر که احساس کرد حضور علویان باعث تهدید حکومت عباسیان است خود را تغییر داد، همچنین سفر حضرت فاطمه معصومه(س) به دنبال سفر امام(ع) و رحلت ایشان در قم سادات زیادی را به این شهر کشاند و سبب گسترش شیعه شد.

این کارشناس دینی تصریح کرد: احمدبن موسی نیز از جمله کسانی بود که با گروهی از خویشان و علاقمندان عازم ایران شد که حاکم شیراز به مقابله و جنگ با ایشان پرداخت در میانه جنگ یکی از یاران حاکم شیراز خبر شهادت امام(ع) را داد که باعث شد یاران احمدبن موسی از اطراف او پراکنده شوند و تعداد معدودی ماندند که همین نقطه که محل دفت ایشان است به شاهچراغ معروف است.

گسترش بقاع متبرکه

حجت الاسلام دهقان اظهار کرد: بعد از شهادت امام رضا(ع) شرایط سادات تغییر کرد و برای حفظ جان خود به شهرهای مختلف و کوهستان ها پناهنده شدند که تعداد زیادی از آنان به شهادت رسیدند که محل دفن این بزرگواران علاوه بر آن که محلی برای زیارت مشتاقان خاندان اهل بیت(ع) گردید به مدرسه بزرگی جهت پیشرفت فرهنگ تشیع مبدل شد.

قیام محمدبن قاسم

وی افزود: یکی از تاثیرات حضور امام رضا(ع) در خراسان قیام محمدبن قاسم بود، این قیام در سال 219 و بعد از شهادت امام(ع) صورت گرفت از این جهت که موجب گسترش تشیع در بخشی از ایران گردید اهمیت دارد.

چگونگی شهادت امام رضا(ع)

وی در پایان گفت: جریان شهادت حضرت امام رضا(ع) را چند گونه ذکر کرده اند، در روایتی آمده که امام رضا(ع) به ابا صلت فرمودند: فردا من بر این فاجر(یعنی مامون) وارد می شوم، اگر با سر برهنه بیرون آمدم با من سخن بگو که جواب سخنت را می دهم، و اگر با سرپوشیده بیرون آمدم با من سخن مگو، فردای آن روز امام(ع) آماده شدند و در محرابشان نشستند تا اینکه یکی از غلامان مامون آمد و گفت: مامون شما را خواسته است، امام(ع) به سمت خانه مامون حرکت کردند اباصلت نیز پشت سر ایشان به راه افتاد تا اینکه وارد خانه مامون گشتند، مامون با دیدن ایشان برخواستند و تکریم کردند و خوشه انگوری که در دستش بود را به امام تعارف کردند، امام(ع) فرمودند: مرا از خوردن آن معاف دار؛ مامون اصرار کرد و گفت: از این نمی خوری چون می خواهی ما را متهم به چیزی کنی و در این حال چند دانه انگور از آن خوشه چید و خورد و باز به امام اصرار کرد، امام(ع) سه دانه از آن انگور را خوردند و پس از چند لحظه حالشان دگرگون شد.

وی در پایان گفت: امام(ع) برخاستند و در حالی که سرش را با عبا پوشانده بودند به خانه بازگشتند و طبق آن سفارشی که امام(ع) به اباصلت کردند، دیگر از امام(ع) چیزی نپرسیدند؛ امام به بستر خود رفتند و خوابیدند در این حالت ناگهان جوان خوش سیمایی ظاهر گشت، اباصلت پرسید: که هستی؟ آن جوان گفتند: من محمدبن علی(امام جواد(ع)) هستم و در آن حال به نزد پدر رفتند و با وی ساعتی را به راز گفتن گذراندند و بعد از آن، امام رضا(ع) در آغوش پسر از دنیا رفتند و بدین ترتیب امام رضا(ع) به دست آن فاجر(مامون) به شهادت رسیدند.