دروغ، جامعه را از درون تهی میکند/ لزوم بررسی روشهای پیشگیری از دروغ
گروه اندیشه: دروغ، جامعه را از درون تهی میکند و باعث گسترش موج بیاعتمادی میان افراد میشود بنابراین لازم است که برای این رذیله اخلاقی گامهایی برداشته و روشهای پیشگیری از آن ارائه شود.
به گزارش خبرگزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، پیشگیری و درمان، دو راه مبارزه با امراض جسمی و روحی است، پیشگیری مانع ابتلا به بیماری میشود و درمان به افراد مبتلا بهبودی میبخشد.
با نگاه به منابع اسلامی درمییابیم که برخی از متون اسلامی برای جلوگیری از بروز دروغ، راهکارهای شناختی بسیاری ارائه کردهاند.
روشهای پیشگیری از دروغ
روشهای شناختی: انسان وقتی میتواند دست به کاری بزند، که نسبت به آن شناخت داشته باشد. برای موفقیت در امور دینی و اخلاقی نیز شناخت، بسیار ضروری و لازم است؛ یعنی انسان باید بداند چه چیزی رذیله است یا چه چیزی فضیلت است. انسان وقتی نسبت به مسائل اخلاقی و راههای رسیدن به آن شناخت پیدا کرد، بهترین و کوتاهترین راه ممکن را میتواند انتخاب کند؛ امّا روشهای شناختی کدامند؟
روش اعطای بینش
برای پیشگیری از هر نوع رذیله اخلاقی و حتی بیماریهای جسمی، روش اعطای بینش بهترین و آسانترین راه است، چون هر انسان وقتی از خطر یا بدی چیزی آگاهی پیدا کند، دیگر سراغ آن نمیرود. انسان بالفطره این روحیه را از کودکی در نهاد خود دارد که اگر از عواقب بد کار یا چیزی خطرناک اطلاع داشته باشد، هیچ وقت به آن چیز دست نمیزند و یا سراغ آن کار نمیرود و اینکه مثلا بعضی از بچهها دچار حادثه میشوند، به خاطر عدم آگاهی کافی نسبت به خطرات میباشد.
در موارد اخلاقی هم همین گونه است؛ یعنی اگر انسان به اندازه کافی نسبت به خطرها و عواقب بد رذایل اخلاقی بینش داشته باشد، با وجدان سالم، بیدار و آگاه هیچگاه سراغ آنها نمیرود.
اعطای بینش در مورد حقیقت دروغ: دروغ فی نفسه از کبایر و فواحش است. روایات، دروغ را کلید تمامی بدیها معرفی کردهاند و آن را انحراف زبان از سیر الهی میدانند. حال چگونه انسان با این همه مسؤلیت و فرصت کم، خود را از جاده حقیقت و راستی خارج کند که سرانجامی جز رسوایی در دنیا و عذاب در آخرت چیزی به دنبال ندارد! آگاهی افراد از حقیقت دروغ که منشأ تمامی گناهان است، خود سبب میشود که فرد از ارتکاب آن خودداری کند.
اعطای بینش در مورد احاطه الهی بر بندگان: احاطه الهی بر آدمیان نه قائم به عوامل مادی و نه محصور در تأمین شئون حیاتی آنان است، بلکه خداوند مالک حقیقی و واقعی انسانها است. هرچه ایمان انسان به احاطه خداوند نسبت به بندگان بیشتر باشد، از گناه دورتر است. منظور از احاطه خداوند آن است که خداوند محیط بر فرد دروغگو است و او از احاطه قدرت خداوند، خارج نمیشود.
روش زمینهسازی
بر طبق این روش باید شرایط را که تسهیل کننده حالات و رفتارهای نامطلوب هستند، از قبل تغییر داد؛ یکی از راههای پیشگیری از بروز دروغگویی در کودکان آن است که از پدید آمدن هر آنچه که موجب میشود کودک از مسیر فطرت خدایی منحرف شده و به دروغ متوسل شود، جلوگیری کنیم.
احساس حقارت و ضعف ایمان و اعتقاد از جمله عوامل اصلی تمسک به دروغ محسوب میشوند. حال اگر والدین بتوانند کودک را آنگونه پرورش دهند که در پرتو قوت ایمان به خداوند، خود را برخوردار از ارزش و کرامت ذاتی بداند، هرگز در وجود خود احساس حقارت نمیکند تا بخواهد برای پوشاندن آن، به دروغ متوسل شود. امیرالمؤمنان حضرت علی(ع) میفرماید: «مَن کَرُمَت عَلَیهِ نَفسُه هانَت عَلَیهِ شَهَواتُه؛ هر که به کرامت نفس خود آگاه شود، شهوات وی در نظرش ناچیز مینماید.»
روش عبرتپذیری: انسانی که میآموزد تا تحولات را با نگاه عبرتانگیز بنگرد و از آنچه برای دیگران اتفاق افتاده درس بگیرد، به نوعی از اشتباهات و لغزشهای خود میکاهد. عبرت گرفتن از رسوایی دیگران بهترین درس برای پیشگیری از دروغ است.
روشهای رفتاری
روش یادآوری معاد: تنها ایمان به معاد کافی نیست؛ بلکه باید به یاد معاد هم بود تا نتایج مطلوبی را به دنبال بیاورد. قرآن کریم در آیه 9 سوره الزمر هوشیاری و تذکر را مخصوص صاحبان عقل دانسته، میفرماید: «إنّما یَتَذَکَّر اُولُوا الألبابِ؛ تنها صاحبان عقل، متذکر شده و اهل غفلت نیستند.»
بر خلاف بعضی که خیال میکنند یاد مرگ و معاد، انسان را نسبت به دنیا و رشد مادی بیتفاوت میکند، به عکس، یاد قیامت و حساب، انسان را از لاابالیگری و هرج و مرج در میآورد. قرآن کریم در آیه 7 سوره الروم میفرماید: «یَعْلَمُونَ ظَاهِرًا مِنَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَ هُمْ عَنِ الآخِرَةِ هُمْ غَافِلُونَ؛ اینها به جز ظاهر دنیا و زرق و برق آن، به چیز دیگری توجه ندارند و از آخرت غافل هستند.
ارزش و آثار تربیتی یاد مرگ و معاد در حدیثی از امام صادق(ع) تبیین شده است. آن حضرت میفرماید: «ذِکرُ المَوتِ یُمِیتُ الشَّهواتِ و یَقلَعُ مَنابِتَ الغَفلة و یُقَوِّی القَلبَ بِمواعِدِ اللهِ وَ یُرَقِّی الطَّبعَ وَ یُکسِرُ اَعلامَ الهَوی وَ یُطفِی فَارَ الحِرصِ وَ یُحَقِّرُ الدُّنیا؛ یاد مرگ، شهوتها را از بین میبرد و ریشههای غفلت را یکسره ریشه کن میکند و دل انسان را با وعدههای الهی محکم میکند و روحیه انسان را از قساوت به لطافت سوق میدهد و نشانههای هوس را میشکند و آتش حرص را خاموش و دنیا را در مقابل چشمان انسان کوچک میکند.»
روش تغییرموقعیت
از آنجا که موقعیتهای گوناگون اجتماعی تأثیرات خاص خود را بر افراد میگذارند، میتوان با تغییر آنها، اثر مطلوب را در فرد پیریزی کرد.
پرهیز از همنشینی با دروغگو: در کلمات قصار حضرت علی(ع) میخوانیم: «از دوستی با دروغگو بپرهیز، که او همچون سراب است؛ دور را در نظرت نزدیک و نزدیک را برای تو دور میسازد.» در این روایت و همانند آن به صراحت یکی از مهمترین راههای پیشگیری از بروز دروغ، ترک همنشینی با بدان معرفی شده است.
همنشینی و مراوده با انسانهای راستگو: زندگی در محیط سالم و در جمع انسانهای پاک چند ثمره مهم دارد؛ رشد معنوی، دوری از انزوا و مصون ماندن از دروغگویی.
