عقل در تفسیر المیزان به معنای مقدمات بدیهی و براهین آشکار است

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از قم، در این نشست علمی حجج اسلام والمسلمین محمود رجبی، قائم‌مقام مؤسسه امام خمینی(ره)، غلامرضا فیاضی، عضو هیئت رئیسه مؤسسه و سیدیدالله یزدان‎پناه، مدیرگروه عرفان مؤسسه آموزشی ــ پژوهشی امام خمینی(ره) سخنرانی کردند.

حجت‌الاسلام والمسلمین محمود رجبی در این نشست علمی اظهار کرد: در مورد عقل به عنوان منبع از عقل ضروری و برهان عقلی یاد می‌کنند و علامه طباطبایی از آرای فلسفی که مورد اتفاق نیست در تفسیر المیزان استفاده نکرده است مگر این که بدیهی عقلی یا نظریه قطعی عقلی باشد.

وی گفت: مرحوم علامه در تفسیر خود پای‌بند به این بود که از بدیهی عقلی تبعیت کند و مقصود از عقل به عنوان منبع در تفسیر المیزان این است که از معرفت بدیهی یا برهان‌های آشکار با مقدمات بدیهی استفاده کنیم.

رجبی ادامه داد: علامه طباطبایی خود در تفسیر آیات‌الاحکام و آیات معاد و قصص قرآن بر نیازمندی به احادیث معصومان(ع) تأکید کرده و در عملیات تفسیری نیز بدان اقرار داده و این روش در همه آیات کاربرد نداشته و به ناچار باید از احادیث معصومان نیز بهره برد.

حجت‌الاسلام یزدان‌پناه در ادامه نشست گفت: فیلسوفان مسلمان از عنوان هستی‌شناسی قدسی استفاده می‌کنند و حقایق مطرح شده در قرآن را دور از هرگونه خطا دانسته و آن حقایق را قدسی می‌دانند.

وی اظهار کرد: مفسر قرآن زمانی که از فلسفه استفاده می‌کند در جایی که احساس کند با نقل قطعی سازگار نیست هیچ‌گاه فلسفه را در تفسیر راه نمی‌دهد و عقل و فلسفه قطعی را وارد کار خود می‌کند که علامه طباطبایی این گونه عمل می‌کرد.

مدیر گروه عرفان مؤسسه امام خمینی(ره) افزود: مسائلی چون علیت اصولی مسلم است که در کار تفسیر توسط فلسفه  وارد می‌شود و دسته‌ای از مباحث فلسفی نیز به صورت عقل قطعی نیست اما دیدگاهی است که در فسلفه پدید آمده اما می‌تواند در فضای تفسیر به عنوان یک روش که موجب استنتاق از قرآن شود ورود پیدا کند.

وی بیان کرد:علوم غیر قطعی فلسفی می‌تواند به عنوان فضای پرسشگری از قرآن به میان آید و منظور از قطعیات برهان‌های بدیعی است که دسته‌ای از آن‌ها مانند صاحب اراده بودن انسان و اصل علیت توسط علامه طباطبایی مورد استفاده قرار گرفته است.

حجت‌الاسلام فیاضی نیز در این نشست اظهار کرد: قوه ادراک انسان مسائلی را به طور قطعی و یقینی درمی‌یابد به طوری که احتمال خلاف در آن‌ها نمی‌دهد، منظور از عقل منبع همین است و روشن است اگر این عقل بخواهد کنار گذاشته شود به وحی‌کننده دسترسی پیدا نخواهیم کرد.

وی اظهار کرد: از ابتدا باید در کلاس عقل زانو بزنیم تا عقل دست ما را در دست رسول اکرم(ص)، قرآن شریف و روایات اهل بیت(ع) بگذارد بنابراین عقل یک منبعی است که اگر کسی بخواهد با او به مبارزه برخیزد نمی‌تواند منطقا به سراغ وی برود.

فیاضی افزود: عقل  به ما می‌گوید خدایی وجود دارد و خدایی که ما را آفریده است برای هدفی این کار را کرده است، بنابراین با توجه به این که چیزی در انسان نیست که همه عوامل سعادت و بدبختی خود را تشخیص دهد ضرورت دارد فرستاده‌ای آن مسئله را برای انسان بیان کند.

مدیر گروه فلسفه مؤسسه امام خمینی(ره) ادامه داد: عقل ارزش بسیاری دارد و ما را به وحی می‌رساند و نمی‌شود بعد از رسیدن به وحی بگوئیم عقل طریق غیرمعتبری است و باید آن را رها کرد.

وی در پایان ابراز کرد: علمای اصول نیز به صورت اجمالی که اگر ادله تعارض کرد در آن جا دلیل قطعی مقدم بر دلیل ظنی است و هیچ چاره‌ای جز این که دلیل قطعی را بگیریم و دلیل ظنی تصرف کنیم نداریم.