نگاهی کلی به جاذبههای مذهبی ـ تاریخی خراسان جنوبی
گروه اجتماعی: خراسان جنوبی، شرقیترین استان ایران و جزء مناطق پهناور است که آب و هوای اقلیم آن از نوع خشک و بیابانی است که از مکانهای تاریخی ـ دیدنی بسیاری برخوردار است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، بر اساس نظر محققان؛ واژه خراسان بازمانده گونه کهن واژه «خاور» و متشکل از دو جزء «خور» به معنای خورشید و «آسان» به معنی آمدن است. یعنی جایی که خورشید از آن برمیآید و چون این منطقه در خاور ایران قرار گرفته، این وجه تسمیه به نظر درست میآید.
درباره تاریخ این خطه از ایران زمین باید گفت: بهطور کلی خراسان جزء مناطق پهناور بوده است.این ایالت پهناور دردوره باستانی قرارگاه و کشور نیرومند اشکانیان شد و درآغاز تاریخ ایران باستان، مادها را به سوی خود کشانید.
خراسان جنوبی از مکانهای تاریخی ـ دیدنی بسیاری برخوردار است که عبارتند از: سنگ نگاره و نقش کال جنگال، سنگ نگاره لاخ مزار، مسجد جامع چهار درخت، قلعه خورگ، مدرسه شوکتیه، قلعه شاه دژ، قلعه کهنه و تپه صیادان، تخت سردار، قلعه نیه، مزار پر سر، مزار پیرحاجیان، مسجد جامع هندوالان، مسجد جامع کوشک.
مسجد جامع هندوالان
این مسجد باشکوهترین بنای تاریخی ـ مذهبی، شهرستان درمیان در استان خراسان جنوبی است که در روستای هندوالان قرار دارد. براساس کتیبههای کوفی کشف شده در آن، مسجد جامع هندوالان متعلق به قرون هفتم و هشتم هجری قمری و مقارن با عصر شاهرخ تیموری است.
مهمترین عناصر معماری آن سر در ورودی، صحن، گنبدخانه، شبستان ستوندار و محراب میباشد. گنبدخانه مرکزی با استفاده از فیل پوش و با مهارت بر روی فضای چهارضلعی قرار گرفته است.
شبستان ستوندار در دو طرف گنبدخانه واقع شده است و بهوسیله طاق تویزه بهوسیله چهار ترک اجرا شده است. از نظر تزئینات آجری بسیار متنوع بوده و این تزئینات شامل فیل پوش، گوشوارهها، قابهای گچی، رسمی بندی محرابها و نحوه آجرچینی گنبدها است.
مسجد جامع تون
مسجد جامع تون در مرکز شهر تون و در قسمت جنوب شرقی بافت شهر فردوس واقع شده است، این مسجد که امروزه بیشتر مسجد جامع قدیم نامیده میشود، از جمله نقاط دیدنی شهر فردوس میباشد که در محوطه باستانیتون در جنوب غربی این شهر قرار دارد.
مسجد جامع تون متعلق به دوره سلجوقیان بوده است و نخستین باری که از آن در کتب تاریخی یاد شده، در احسن التقاسم مقدسی متعلق به نیمه دوم سده چهارم هجری است.
مسجد جامع قائن
در شمال شهرستان بیرجند مرکز استان خراسان جنوبی در مرز شرقی ایران شهرستان قائن قرار دارد که در گذشته دور مرکزیت منطقه قائنات را داشته است. از قدیمیترین و زیباترین بناهای تاریخی بهجا مانده از قرن هشتم در این شهرستان مسجد جامع قائن است که با شماره 295 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
به استناد کتیبه موجود در ایوان مسجد جامع، این بنا در سال 796 ه. ق به دستور امیرجمشید قارنی ساخته شده، بنابراین مسجد جامع از آثار ساخته شده در اواخر دوره ایلخانی و اوایل دوره تیموری است. این اثر دارای اجزایی از قبیل صحن، ایوان، شبستانهای طرفین ایوان، طاق نماهای اطراف صحن (حجرهها)، در ورودی و پایاب است. ایوان مسجد شاخصترین عنصر معماری آن است.
عمده تزئینات بکار رفته در بنا شامل آجرکاریهای پیشانی ایوان، نقاشیهای سطوح داخلی ایوان و تزئینات بهکار رفته در محرابهای دوگانه آن میباشد. برخلاف تصور موجود مسجد جامع کنونی بر روی آتشکده بنا نشده و علاوه بر آن این مسجد همان مسجد جامع زمان ناصر خسرو نیست. بلکه آثار و بقایای مسجد جامع کهن قائن در حفاریهای صورت گرفته در تپههای شاهزاده حسین بهدست آمده است.
مسجد چهار درخت
مسجد چهار درخت در محل میدان چهار درخت «قدیمیترین میدان بیرجند» و در مجاورت مسجد عاشورا قرار داردو طبق کتیبه موجود در مسجد، این بنا در سال 1349 قمری مرمت شده و میتوان گفت این اثر مربوط به اواخر دوره صفویه است. مسجد چهار درخت به عنوان یکی از مساجد معتبر فقط در حد یک شبستان طراحی و ساخته شده است.
آستانه مبارکه بیبی زینب خاتون(س)
امامزاده بیبی زینب خاتون(س) مشهور به مزار کاهی در 50 کیلومتری جنوب بیرجند و در بخش مود شهرستان سربیشه در منطقهای سرسبز و خوش آب و هوا واقع شده است. بیبی زینب خاتون(س) بنا به شهرت، دختر امام موسی کاظم(ع) میباشد که در گذر از روستای کاهین بهواسطه عارضهای دار فانی را وداع و در این منطقه به خاک سپرده شده است.
امامزاده سیدعلی(ع)
امامزاده سیدعلی(ع) یکی از بقاع متبرکه خراسان جنوبی است که در 90 کیلومتری شمال شهر نهبندان و 100 کیلومتری جنوب بیرجند در جاده سربیشه به نهبندان واقع شده و مورد توجه خاص پیروان اهل بیت(ع) است و بنابر اعتقاد مردم از اولاد و احفاء امام موسیبنجعفر(ع) میباشد.
گنبد این بقعه مبارکه، کاشیکاری آبی شده و بر روی آن نقوش لوزی شکل، با طرح اسلیمی نقش بسته است. کل بنا به شکل مربعی است و در چهار طرف آن، پنجره و درهای آن، به شکل رواقهایی آجری ساخته شدهاند که در حاشیه بالایی دیوار، در قالب کاشیکاری آبی، تزئیناتی چشم نواز وجود دارد.
این ضریح به رنگ طلایی و از نوع مشبکی است. در قسمت بالایی ضریح، حاشیههایی حکاکی شده با نقوش گُل و مرغ به شکل برجستهکاری و منبتکاری دیده میشود. طبق عقاید اهالی بومی، سر این امامزاده بزرگوار، در فاصله حدود 30 متری مقبره آن عزیز مدفون است که بر فراز آن مکان، بقعه کوچکی ساخته شده است.
بر سر در اصلی این بقعه متبرکه، نقوشی بر روی کاشی قدیمی دیده میشود که سرتاسر طاق بالایی آن را در برمیگیرد که شامل خطوط اسلیمی و گلهای تذهیب با رنگ سفید است که خود نشان از قدمت این بنا میباشد.
امامزادگان سلطان محمد و ابراهیم(ع)
سلطان محمد و سلطان ابراهیم(ع) دوتن از نوادگان امام موسیکاظم(ع) هستند که در محله سادات شهر فردوس آرمیدهاند.
بنای آرامگاه به دوران تیموری تعلق دارد و علیرغم گذر زمان و بروز زلزلههای متعدد هنوز استوار و شکوه خود را حفظ کرده است. آرامگاه امامزادگان فردوس علاوه بر معنویت خاصی که به خطه فردوس بخشیده، یکی از منزلگاههای اصلی زائران بارگاه ملکوتی امام رضا(ع) در طول تاریخ بوده و بهعنوان میقات الرضا(ع) میباشد.
ساختمان اصلی بارگاه و محل ضریح مطهر متعلق به دوره تیموریان است، که متأسفانه در جریان زلزله شهریور سال 1347ش فردوس، قسمتی از بنای آن از بین رفت.
روستای چنشت؛ سرزمین رنگها
روستای چنشت در فاصله ۶۰ کیلومتری جنوب شرق شهرستان بیرجند به دلیل مورفولوژی خاص و موقعیت جغرافیایی آن و همچنین داشتن مردمی با آداب و رسوم ویژه، وجود امامزاده سید حامد علوی و دو غار معروف، کلکسیونی از انواع جاذبههای گردشگری را درخود جای داده است که در اغلب ایام سال گردشگران زیادی از استان و خارج از استان را در خود جای میدهد.
لباس مردم این روستا از نوع خاصی است که کمتر در نقاط دیگر استان یافت میشود. البته لباس مردان در چند سال اخیر به لباس سایر مردم منطقه شبیه شده اما بزرگان و پیران از لباس دیگری که شامل یک پالتوی بلند که تمام بدن را میپوشد و شالسر و در برخی مواقع از کلاه معمولی استفاده میکنند.
لباس زنان آنها که در نوع خود یک جاذبه است، از رنگهای شاد و متنوع تشکیل شده و شامل سه قسمت چارقد قرمز یا آبی گلدار، کلاه نقرهای و نقره دوزی شده و پیراهن زنانه به رنگهای سبز، قرمز یا آبی است. مردم روستای چنشت بهویژه زنان و دختران اغلب از پوشاک محلی ـ سنتی استفاده میکنند، دختران چنشتی از لباسهای بلندی مانند دامن پاچیندار، قبای بلند، روسری و سربند و شلیتههای خراسانی استفاده میکنند. تنوع رنگ در لباسهای محلی مردم روستا جلوه خاصی به آنها میبخشد بهطوری که به روستا لقب سرزمین رنگها دادهاند.
غار چنشت
شاید اسرار آمیزترین پدیده تاریخى بیرجند، غار چنشت در روستاى چنشت در ۶۰ کیلومترى جنوب شرقى بیرجند باشد. این غار براساس متون تاریخى، ۶۱۴ سال پیش به وسیله سید محمد مشعشع کشف شده است. سید محمد براساس اسنادى که در دست داشته از عربستان به قهستان مىآید و پس از کشف غار مذکور، نسبت به انتقال اجساد سید حامد علوى و دو فرزندش از علما و بزرگان و به خاک سپردن آنها در درون یک بقعه که به این منظور میسازد، اقدام مىکند.
در این غار استخوان اجساد مردگان (در وضعیتهای مختلف) و نیز آثار و نشانههای متعددی از زندگی گذشتگان مانند سفال، چوب، پارچه، چرخ نخ ریسی و دیوارهای گچی مشاهده شده است. ظاهرا از این غار بهعنوان پناهگاهی طی اعصار استفاده میشده و یا اینکه ممکن است زلزله، خانههای مسکونی را همراه با ساکنان آن منهدم ساخته باشد. غار چنشت در مجاورت بقعه امامزاده سید حامد علوی واقع شده است طبیعت بکر و سرسبز اطراف غار، نزدیکی آن به زیارتگاه و جذابیت تاریخی غار، موجب بازدید گردشگران بسیاری در ایام مختلف سال شده است مردم محلی در مورد این غار عقاید مذهبی ویژهای دارند.
آرامگاه ابن حسام خوسفی
مولانا محمد پسر حسام الدین خوسفی شناخته شده به ابن حسام شاعر ایرانی در گذشته به سال ۸۷۵ هجری است. آرامگاه وی در شهر خوسف واقع است. از مهمترین آثار او خاوراننامه است که به تقلید از شاهنامه فردوسی سروده شدهاست. این آرامگاه که قدمت آن به بیش از ۵۰۰ سال میرسد، در سال ۹۲۰ هجری قمری ساخته و در قرن ۱۳ قمری بازسازی گردید. بنا دارای نقشه چلیپایی شکل و پوشش گنبدی است و در سه جهت، سه طاق نما با قوس جناقی دارد. همچنین در داخل آرامگاه کتیبهای کاشیکاری شده به رنگ سفید حاوی اشعار ابن حسام است که دور مقبره را فرا گرفتهاست.
غار خونیک
این غار در شمال شرق روستای خونیک، در ارتفاعات مشرف به روستا در 20 کیلومتری جنوب شهر قائن قرار دارد. ابزار سنگی به دست آمده از این غار همچون انواع تیغههای سنگی که به وسیله انسانهای عصر پارینه سنگی میانه تراشیده شده بودند، تقریباً 30 هزار سال قدمت دارد. آثار زندگی در غار خونیک از دوران پارینه سنگی تا عصر اسلامی باقی ماندهاند.
این آثار از طبقات زیر و رو شده غار در اثر زلزله به دست آمدهاند که مؤید قدمت زیاد این غار میباشد. دیوارههای غار خونیک از سنگهای توروس تشکیل شدهاند که زیبایی ویژهای به محیط داخلی آن دادهاند. اولین گمانهزنیهای باستانشناسی در این غار در سال 1949 میلادی توسط پروفسور کالتون استانلی کوون انجام شد.
باغ شوکت آباد
باغ شوکتآباد در ۵ کیلومتری شرق بیرجند، در روستای شوکتآباد و در مسیر جاده بیرجند ـ زاهدان واقع شده است. در مقابل این باغ دانشگاه بیرجند قرار دارد.
باغ بزرگ و میوهدار شوکت آباد و عمارت زیبای وسط آن که هنرمندی معماران دوره قاجاریه را نشان میدهد در ۵ کیلومتری شرق بیرجند قرار دارد. از نظر معماری فضاهای احداث شده در باغ و عمارت شوکت آباد دارای ویژگیهای خاصی هستند که در دیگر نمونههای مشابه آن کمتر میتوان یافت بهطوریکه فضاسازی در این باغ با هماهنگی خاصی انجام پذیرفته است که بیانگر وجود طرح و نقشه از قبل تعیین شده برای ساخت بنا میباشد. این مجموعه نیز همانند سایر مجموعهها شامل بخشهای متعددی است که هر بخش تزئینات خاص خود را دارد، از جمله حوضخانه که دارای بیشترین ویژگیهای معماری و تزئینی است.
باغ عمارت اکبریه
عمارت و باغ اکبریه، یکی از بناهای تاریخی شهر بیرجند است. این بنا در دوره قاجاریه و توسط شوکت الملک در دو طبقه ساخته شده است. این باغ در انتهای خیابان معلم در روستای اکبریه که از توابع بیرجند میباشد، واقع شده است. این باغ در نشست سی و پنجم یونسکو در سال ۲۰۱۱ میلادی بهعنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. این باغ در ۲۰ خردادماه سال ۱۳۷۸ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
فرم معماری آن ترکی با الهامی از معماری روسی است که تلفیق آن با معماری اسلامی، سبک معماری نوینی را نشان میدهد. این بنا شامل تالار آئینه، گنبد کلاه فرنگی، تزئینات مقرنس لانه زنبوری و رسمی بندی که صرفاً جهت پذیرایی از نمایندگان سیاسی داخلی و خارجی مورد استفاده قرار میگرفتهاست. این عمارت در خیابان معلم بیرجند واقع است.
قلعه بیرجند
قلعه بیرجند (قلعه ته ده یا پایین شهر)، بزرگترین و قدیمیترین بنای تاریخی بیرجند به شمار میرود و بر فراز بلندترین نقطه غربی تپه ماهورهای شهر ساخته شده است. بنای مذکور با وسعتی بالغ بر 3000 مترمربع در دوره صفویه احداث شده و در واقع هسته اولیه شهر بیرجند محسوب میشود. البته برخی نیز بنای این قلعه را به پیش از آن دوره نسبت میدهند. قلعه بیرجند از خشت و گل و چینه ساخته شده و از دوره صفویه تا قاجاریه مردم این شهر را در مقابل تهاجم دشمنان به ویژه ترکمنها و ازبکها محافظت میکرده است.
قلعه بیرجند در دوره قاجاریه بهطور کامل بازسازی و مورد استفاده قرار گرفت. با توجه به شواهد موجود به وسیله نقبهای زیرزمینی به نقاط مهم شهر مثل ارگ بهارستان، ارگ کلاه فرنگی و قنات قصبه مرتبط بوده است. این قلعه دارای هفت برج بوده که هم اکنون شش برج از آن باقی مانده است. مرمت این بنا در سال 1378 به وسیله شهرداری بیرجند شروع شد.
عالییییییییییییییییییییییییییییییییی 
