زیارت جامعه کبیره؛ ادب حضور در آستان مقربان معصوم(ع)

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، دلت برای صفای حرم امامت تنگ شده، زبانت قاصر است از بیان الفاظی که تو را به آن دریای معرفت و حق وصل کند و برای آنکه دلت به ملکوت اعلی متصل شود باید از کلام پر از حکمت ائمه هدی(ع) استفاده کنی.

امام هادی(ع) در زیارت جامعه کبیره با الفاظی الهی به تو آداب زیارت و معرفت می‌آموزد تا به هنگام حضور دست بر سینه بگذاری و با کلام آسمانی بگویی: «السَّلامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّةِ و...»

مرحوم صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا به اسناد خود از موسی بن عمران نخعی نقل می‌کند: خدمت حضرت هادی(ع) رسیدم و عرض کردم: یابن رسول الله! به من تعلیم فرما قول بلیغی را که بتوانم هر یک از شما معصومین را به آن زیارت کنم. حضرت فرمود: چون وارد شوی، توقف کن و شهادتین بگو و آداب زیارت را به جا آور، آنگاه بگو: «السَّلامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّةِ وَ مَوْضِعَ الرِّسَالَةِ...» و مرحوم صدوق این روایت را در«من لا یحضره الفقیه» نقل کرده است.

مرحوم شیخ طوسی نیز در«تهذیب» فرموده است. همچنین سایر محدثین در کتب اخبار و ادعیه این زیارت را نقل کرده‌اند مانند سیدبن طاووس، کفعمی و هم‌چنین تمام علما بر خواندن این زیارت در مشاهد مشرفه اصرار ورزیده‌اند و به دیگران هم تأکید کرده‌اند.

در این گزارش به‌صورت مختصر به شرح برخی از قسمت های زیارت پرداخته شده است:

زیارت با «االسَّلامُ عَلَیْکُمْ یَا أَهْلَ بَیْتِ النُّبُوَّةِ» آغاز می‌شود که به معنای خالی بودن از آفات ظاهری و باطنی است و علیکم خطاب جمع است زیرا مخاطب این سلام و زیارت، تمام ائمه معصوم(ع) هستند و همه امامان را می‌توان با آن زیارت کرد.

ایمان در عقاید شیعه عبارت است از اعتقاد به قلب، اقرار به لسان و عمل به ارکان و جوارح. از عبارت «وَ أَبْوَابَ الْإِیمَانِ» استفاده می‌شود که ایمان بدون ولایت اهل بیت(ع) محقق نمی‌شود، امام محمد باقر(ع) می‌فرماید: ما اهل بیت درهای رحمت به‌سوی خدا و دعوت‌کنندگان به بهشت و کشاننده مردم به‌سوی آن و راهنمایان به سوی بهشت هستیم تا روز قیامت.

ائمه معصوم(ع)؛ برکات الهی

اهل بیت(ع) محل قرار گرفتن برکات الهی هستند. «وَ مَسَاکِنِ بَرَکَةِ اللَّهِ وَ مَعَادِنِ حِکْمَةِ اللَّهِ»؛ این کلام اشاره دارد به این‌که برکات حق، اول بر شما نازل می‌شود و سپس به‌وسیله شما بر دیگران فرود می‌آید. حکمت به‌معنای رسیدن به حق است به سبب علم و عقل، یعنی شما واقف و آگاه به اسرار خلقت هستید و خدا حکمت خود را در شما قرار داده و در نتیجه شما بر موجودات و فعل خیرات معرفت دارید پس شما دارای حکمت خالق و خلق هستید و با اذن خداوند چیزی از اسرار خلقت بر شما مخفی نیست.

در این زیارت ائمه(ع) با لفظ «أُولِی الْأَمْرِ» مورد خطاب قرار می‌گیرند که معنای آن مفترض الطاعه بودن است زیرا اگر کسی از طرف خدا اطاعتش واجب نباشد اولی الامر نیست، دلیل بر صحت این مدعا آیه «أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ»، (نسا/59) است.

باید توجه داشت که ولایت بر دو قسم است: ذاتی و عرضی که ولایت خدا ذاتی است ولی ولایت غیرخدا عرضی و محتاج به تعیین خداست، بر همین اصل است که امام باید از طرف خدا باشد: خدا او را معین و به وسیله رسول به مردم ابلاغ کند.

در عبارت «أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِیکَ لَهُ کَمَا شَهِدَ اللَّهُ لِنَفْسِهِ وَ شَهِدَتْ لَهُ مَلائِکَتُهُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ مِنْ خَلْقِهِ لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدا عَبْدُهُ الْمُنْتَجَبُ وَ رَسُولُهُ الْمُرْتَضَى أَرْسَلَهُ بِالْهُدَى وَ دِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» به سه رکن اعتقادی که اسلام و ایمان بدون آن محقق نمی‌شود اشاره شده است: رکن اول توحید، دوم نبوت که این دو برای تحقق اسلام کافی است و رکن سوم امامت است که بدون آن ایمان کامل نمی‌شود، پس مؤمن باید دارای این سه رکن باشد.

مسیر اعتدال؛ سیره ائمه(ع)

در بخشی از زیارت به ویژگی‌های ائمه(ع) اشاره می‌شود که عبارت است از: تعظیم جلال حق و محکم ساختن پیمان اطاعت از او، ارشاد مردم در نهان و آشکارا برای رضای خدا، مضایقه نکردن از بذل جان در راه رضای خدا، صبر در مصائب، به‌پا داشتن نماز و ادای زکات و امر به معروف و نهی از منکر.

باید گفت امر به معروف و نهی از منکر دارای ثمرات اجتماعی و فردی است که در نتیجه آن جامعه ساخته می‌شود.

«انتم الصراط الاقوم» شما راه مستقیم و متوسط که همان اعتدال است، هستید. مفضل می‌گوید: از امام صادق(ع) در مورد معنای صراط پرسیدم حضرت فرمود: صراط به‌معنای راه به معرفت خداست و آن دو قسم است در دنیا و آخرت، صراط دنیا آن است که چون امام واجب الطاعه است پس هر کسی که او را در دنیا بشناسد و به راه او برود در آخرت از صراطی که بر روی جهنم است عبور خواهد کرد و کسی که او را نشناسد و از او اطاعت نکند قدم او بر صراط آخرت می لغزد و به جهنم خواهد افتاد.

چرا نمی توان ائمه(ع) را به‌طور کامل وصف کرد؟ «أَنْتُمْ نُورُ الْأَخْیَارِ وَ هُدَاةُ الْأَبْرَارِ وَ حُجَجُ الْجَبَّارِ» اول آنکه آنان نور اخیار هستند یعنی خیر را باید به آنان شناخت دوم آنکه آنان هادیان و راهنمایان ابرار هستند و سوم آنکه خداوند به وجود ائمه(ع) حجت را بر خلق تمام کرد تا روز قیامت نگوییم خدایا ما نمی‌دانستیم.

امام؛ حجت الهی

در پایان زیارت می‌خوانیم: «فَبِحَقِّهِمُ الَّذِی أَوْجَبْتَ لَهُمْ عَلَیْکَ أَسْأَلُکَ أَنْ تُدْخِلَنِی فِی جُمْلَةِ الْعَارِفِینَ بِهِمْ وَ بِحَقِّهِمْ وَ فِی زُمْرَةِ الْمَرْحُومِینَ بِشَفَاعَتِهِمْ إِنَّکَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِینَ وَ صَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّاهِرِینَ وَ سَلَّمَ [تَسْلِیما] کَثِیرا وَ حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ»

سه حاجت درخواست می‌کنیم: ما را عارف به اهل بیت(ع) و حق آنان قرار بده، ما را در زمره شفاعت‌کنندگان به حساب آور و درود و سلام بر محمد آل‌ طاهرش بفرست و در خاتمه بر تو اعتماد و امور دنیا و آخرت خود را به تو واگذار می‌کنیم.

معرفت امام از نظر ظاهر علم، زهد و تقوی و نسب است و معرفت بر اساس ولایت این است که امام حجت الهی است پس امر او امر خدا و نهی او نهی خداست.