سرنوشت ابلیس در زمان ظهور/ «یوم الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» چه زمانی است؟
گروه اجتماعی: عضو هیئت علمی گروه الهیات دانشگاه اراک درباره سرنوشت ابلیس گفت: به نظر میرسد که «إِلَى یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» غیر از «یَوْمِ یُبْعَثُونَ» است و معلوم میشود خدای تعالی دریغ ورزیده از اینکه به ابلیس تا قیامت مهلت دهد.
حجتالاسلام ابراهیم ابراهیمی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم انسانی دانشگاه اراک در گفتوگو با خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از استان مرکزی، با اشاره به سرنوشت ابلیس در زمان ظهور، گفت: قرآن از قول شیطان نقل میکند که پس از اینکه شیطان به دلیل سجده نکردن بر آدم و تمرد از دستور الهی رانده شد به خداوند عرض کرد؛ «قَالَ رَبِّ فَأَنظِرْنِی إِلَى یَوْمِ یُبْعَثُونَ» پروردگارا مرا تا روزی که برانگیخته خواهند شد مهلت ده.
درخواست شیطان از خداوند
وی بیان کرد: شیطان در این درخواست دو مطلب را از خداوند متعال خواسته است؛ یکی که به او مهلت داده شود و دوم اینکه این مهلت تا قیامت و روز مبعوث شدن بندگان ادامه داشته باشد.
حجتالاسلام ابراهیمی تصریح کرد: خداوند نیز در پاسخ به خواسته او در آیه 15 سوره اعراف بهطور مطلق میفرماید؛ «قَالَ إِنَّکَ مِنَ المُنظَرِین»َ، تو از مهلت یافتگانی؛ ولی در سوره حجر و ص میفرماید؛ «قَالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرِینَ * إِلَى یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» تو تا روز و وقت معلوم از مهلت یافتگانی و خداوند متعال در این آیات به او مهلت داده و درخواست اولی او را اجابت کرده است؛ اما درخواست دوم اوکه خواسته بود تا روز قیامت مهلت داشته باشد اجابت نشده است؛ بلکه تا روز وقت معلوم به او مهلت داده است.
وی در پاسخ به اینکه ابلیس کیست؟ اظهار کرد: ابلیس اسم شیطان خاصی است که به واسطه نافرمانی ازدرگاه خداوند رانده شد و شیطان یک مفهوم کلی و به معنی موجود متمرد و طغیانگر که شامل ابلیس و دیگر شیاطین از جن و انس میشود.
حجتالاسلام ابراهیمی ادامه داد: ابلیس بهعنوان اسم خاص ذکر میشود و همان موجودی که حضرت آدم را سجده نکرده و موجودی است که باطل را در لباس حق جلوه داده و اوهام و خیالات را به گونهای القا میکند که مردم آن را علم و یقین میپندارند؛ بنابراین اما شیطان اسم یک موجود خاص نیست؛ بلکه مطلق است و برای بخش زیادی از موجودات به کار میرود.
شیطان به معنای وسوسهکننده است
عضو هیئت علمی گروه الهیات دانشگاه اراک، اظهار کرد: شیطان به معنای وسوسهکننده است که به اشکال مختلف درمیآید که این شکلهای گوناگون موجب تشویق ذهن مردم میشود؛ البته باید به این نکته مهم توجه داشته باشیم که شیطان به تنهایی زمینهساز گناهان نیست؛ چراکه خطاها و گناهانی که از انسان سر میزند تنها به شیطانی و اغواگری او مربوط نمیشود؛ بلکه نفس اماره و زنگارهای متراکمی که از پیامد گناهان پیشیناند و دل را آلوده و سیاه ساختهاند منشأ بسیاری از گناهان انسان هستند.
وی اضافه کرد: در واقع عنایت الهی که در ماه رمضان شامل انسان میشود تنها تأثیرعامل نخستین را که مربوط به شیطان است از بین میبرد؛ اما دو عامل دیگر یعنی نفس اماره و زنگارهای گناه که دارای اثر وضعی است همچنان نقش ایفا میکنند و جهات زمینهسازی برای انحراف انسان و سرزدن گناهان از او و غافل ماندن وی کافیاند.
حجتالاسلام ابراهیمی در ادامه در تشریح زمان خلقت ابلیس، گفت: از آنجا که ابلیس از طائفه جن است و طبق نص قرآن کریم جن قبل از انسان افریده شده؛ قاعدتاً ابلیس قبل از حضرت آدم آفریده شده است و خداوند نیز در آیه 26 و 27 سوره مبارکه حجر در این باره میفرماید؛ «وَلَقَدْ خَلَقْنَا الإِنسَانَ مِن صَلْصَالٍ مِّنْ حَمَإٍ مَّسْنُونٍ» «وَالْجَآنَّ خَلَقْنَاهُ مِن قَبْلُ مِن نَّارِ السَّمُومِ» و در حقیقت انسان را از گلى خشک از گلى سیاه و بدبو آفریدیم و پیش از آن جن را از آتشى سوزان و بىدود خلق کردیم.
وی با اشاره به خطبه قاصعه 192 نهجالبلاغه، تصریح کرد: نهجالبلاغه شریف نیز به صراحت در این خطبه میفرماید؛ ابلیس شش هزار سال خدا را عبادت کرده است و درعین حال استکبار ورزید و نافرمایی خدا کرد و از مقام و منزلت خود که مقام عبودیت بود سقوط کرد.
عضو هیئت علمی گروه الهیات دانشگاه اراک در پاسخ به اینکه روز معلوم چه روزی است و آیا روزی فرامیرسد که ابلیس نباشد و آدمیان از وسوسههای او در امان باشند؟ ادامه داد: روایات وارده در تبیین این آیه به سه دسته تقسیم میشود و دستهای از روایات میفرمایند؛ «إِلَى یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» روزی است که قائم ظهور میکند و در آن روز موی ناصیه ابلیس را گرفته گردنش را میزند؛ یعنی در این روز ابلیس که کاری جز وسوسه و به انحراف کشاندن جامعه بشری ندارد به عنوان اصل فساد گردن زده میشود.
کشته شدن ابلیس به دست حضرت ولیعصر(عج)
وی با اشاره به اینکه منظور از کشته شدن ابلیس به دست حضرت پایان مهلتی است که به شیطان داده بود، اظهار کرد: البته قتل شیطان و ابلیس صفت نیست؛ زیرا تکلیف برقرار است و تکلیف دائر مدار اختیار و وجود خیر و شر است و برخی انسانها هستند که نقش شیطان را بر عهده دارند؛ بنابراین مجموعه این دسته از روایات که میفرمایند: روز وقت معلوم روزی است که حضرت مهدی(عج) ظهور میکند و ابلیس را به عنوان امالفساد گردن میزند به هفت روایت منتهی میشود.
حجتالاسلام ابراهیمی ادامه داد: دستهای از روایات میفرماید؛ «إِلَى یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» روزی است که رسول خدا شیطان را بر روی سنگی در بیتالمقدس ذبح میکند و در این دسته از روایات آمده است که بعد از اینکه امام زمان(عج) عالم را پر از عدل و داد نمود امام حسین(ع) با لشکریانش و یزید با یارانش رجعت میکنند و بین آنها جنگ بهوجود میآید که در آن امام حسین(ع) پیروز میشود و مدتی در زمان امام زمان(عج) زندگی میکند تا اینکه امام زمان از دنیا میرود.
عضو هیئت علمی دانشکده علوم انسانی دانشگاه اراک، ادامه داد: در این روایت آمده است که بعد از امام حسین(ع) امام علی(ع) رجعت میکند و با لشکریان ابلیس جنگیده و بر او پیروز میشود؛ چون میخواهد او را به قتل برساند میگوید: «انی مِنَ الْمُنْظَرِینَ» حضرت او را رها میکند و بعد از او رسول خدا(ص) میآید و زمانی که میخواهد با او بجنگد به بیتالمقدس فرار میکند و سپس رسول خدا(ص) او را بر روی صخرهای در بیتالمقدس سر میبرد.
وی مطرح کرد: علامه طباطبایی میفرماید؛ با در نظر گرفتن سیاق دو آیه مورد بحث بسیار روشن به نظر میرسد که «إِلَى یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» غیر از «یَوْمِ یُبْعَثُونَ» است و معلوم میشود خدای تعالی دریغ ورزیده از اینکه او را تا قیامت مهلت دهد و تا روز دیگری مهلت داده که قبل از روز قیامت است.
حجتالاسلام ابراهیمی گفت: منظور از «إِلَى یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» اولاً منظور روز قیامت نیست و با توجه به تعبیر یوم معلوم در آیه 49 و 50 سوره واقعه درباره روز قیامت که میفرماید؛ «قُلْ إِنَّ الْأَوَّلِینَ وَالْآخِرِینَ»«لَمَجْمُوعُونَ إِلَى مِیقَاتِ یَوْم ٍمَّعْلُومٍ» بسیار بعید به نظر میرسد که بر یوم الوقت اعلام تطبیق شود؛ زیرا ظاهر آیات قرآن این است که با درخواست او بهطور کامل موافقت نشده است و ثانیاً الی یوم الوقت المعلوم بین نفختین نیز نمیتواند باشد؛ چرا که از نظر تکلیف و وجود زندگی در زمین فرقی بین روز قیامت و بین نفختین نیست در هر دو روز و تکلیف ساقط است.
روایات رجعت با روایات وقت ظهور در تعارض است
عضو هیئت علمی دانشکده علوم انسانی دانشگاه اراک در پایان، یادآور شد: یوم الوقت المعلوم، روز رجعت نمیتواند باشد؛ زیرا روایات رجعت با روایات وقت ظهور در تعارض است و با توجه به مزیتهای روایات روز ظهور، اتفاق مسلمین در مسئله ظهور و اختلاف در مسئله رجعت و با توجه به دلالت آیه 55 سوره نور و اینکه سعادت عمومی در جامعه بشری با حکومت حضرت مهدی(عج) حاصل میشود میتوان نتیجه گرفت که «إِلَى یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» روز قیام حضرت مهدی(عج) است.
