دعای ابوحمزه ثمالی؛ ترسیمی از مسیر بندگی و عبودیت/ خدا را با خدا باید شناخت
گروه اجتماعی: دعای ابوحمزه ثمالی، دعایی آشنا برای روزهداران ماه مبارک رمضان است، یکی از یاران نزدیک امام سجاد(ع) این دعا را از آن حضرت(ع) نقل کرده است، در دعای ابوحمزه ثمالی برخی اوصاف خداوند متعال ذکر شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، دعای ابوحمزه با مسئله شناخت خدای تعالی آغاز شده است. در فرازهای ابتدایی این دعای شریف آمده است: «بِکَ عَرَفْتُکَ وَ اَنْتَ دَلَلْتَنى عَلَیْکَ وَ دَعَوْتَنى اِلَیْکَ وَ لَوْلا اَنْتَ لَمْ اَدْرِ ما اَنْتَ؛ به وسیله خودت من ترا شناختم، تو مرا بر خود راهنمایى کردى و بهسوى خود خواندى و اگر تو نبودى من ندانستم که تو کیستى».
در این بخش از دعای ابوحمزه ثمالی، امام زینالعابدین(ع) میفرمایند: شناخت خدای تعالی از طریق خود خدای متعال است؛ بنابراین، شناخت پروردگار بدون عنایت خود او امکانپذیر نیست؛ لذا توحید و معرفت نسبت به پروردگار که شالوده دین است، بدون توجه خاص پروردگار به انسان برای شناخت و معرفت نسبت به ذات اقدس او امکان ندارد.
حجتالاسلام محمدطاهر گرایلی، مدیرکل اوقاف خراسان جنوبی در گفتوگو با خبرنگار ایکنا با بیان اینکه تربیت روحی و اخلاقی انسان برای هر جامعهای امری مهم و حیاتی است، گفت: تمام نابسامانیهای موجود در سطح جهانی و انواع گرفتاریهایی که بشریت امروزه با آنها دست به گریبان است، همگی ناشی از غفلت انسان از تربیت و سازندگی روحی و اخلاقی است.
تهذیب نفس؛ گام مهمی در تربیت و سازندگی روحی و اخلاقی
وی افزود: نگاهی به اوضاع جوامع بشری نشان میدهد که آنچه قبل از همه به دست فراموشی سپرده شده، تربیت اخلاقی و معنوی انسان است؛ بنابراین اصلاح و تهذیب نفس گام مهمی در تربیت و سازندگی روحی و اخلاقی است.
مدیرکل اوقاف خراسان جنوبی دعای ابوحمزه ثمالی را یک دایرةالمعارف کامل از مباحث توحید، معاد، عالم برزخ، خوف و رجاء، مسائل اخلاقی و اجتماعی دانست و افزود: شرایط سیاسی دوران امامت امام سجاد(ع) بهگونهای بود که آن حضرت همه پیامهای الهیاش را در لباس دعا به گوش شیعیان و مردم میرساند.
گرایلی بیان کرد: وقتی انسان در فرازهای این دعا دقت کند به این نکته پی میبرد که بیشتر موضوعات دینی، به نحوی در این دعا وجود دارند و حتی در مورد مسائل دنیایی هم مطالبی در این دعا آمده است.
وی با بیان اینکه دعای ابوحمزه ثمالی که از لسان مبارک امام سجاد(ع)، صادر شده است، افزود: این دعا معارفی را در بردارد که در این مجموعه هم درس توحید و خداشناسی وجود دارد، هم ادب در دعا و چگونه سخن گفتن در پیشگاه پروردگار، هم توبه و انابه به درگاه الهی و هم در برخی مضامین لطیفتر، آن چه دیده میشود، رابطه با ذات ربوبی است.
گرایلی بیان کرد: شیخ توسی به نقل از ابوحمزه ثمالی مینویسد: حضرت سیدالساجدین(ع) در شبهای ماه رمضان به نماز شب میایستادند و هنگام سحر این دعای شریف را زمزمه میکردند.
وی اظهار کرد: این دعای شریف را بزرگانی مانند شیخ توسی در مصباح المتهجد، سید بن طاووس در اقبال، کفعمی در بلدالامین و مصباح، علامه مجلسی در بحارالانوار و زادالمعاد و مرحوم محدث قمی در کتاب شریف مفاتیحالجنان با سندهای معتبر از ابوحمزه ثمالی به نقل از امام سجاد(ع) آوردهاند.
مدیرکل اوقاف خراسان جنوبی با اشاره به اینکه ابوحمزه ثمالی همان کسی است که رساله حقوقی امام سجاد(ع) را روایت کرده است، اظهار کرد: از این مرد بزرگ آثار مکتوبی نیز به جای مانده است که از جمله آنها میتوان به کتابهایی با موضوع تفسیر و زُهد اشاره کرد.
گرایلی با بیان اینکه فرازهای گوناگون و جملههای متعددی در این دعا وجود دارد، گفت: همه اینها یک سطح نیست چون همه دعاکنندگان یک سطح نیستند چنانچه بعضی مشکل خوف دارند، بعضی در مرحله رجاء مشکل دارند. بعضی دیگر مشکلات دیگر دامنگیر آنها شده است.
توحید؛ از محوریترین بحثهای دعای ابوحمزه ثمالی
وی از جمله بحثهای محوری این دعا را مسئله توحید عنوان کرد و افزود: اینها یک سلسله مسائل اجمالی است که در دالان ورودی شرح کوتاه دعای سحر امام سجاد(ع) که بهوسیله ثابت بن دینار ابوحمزه ثمالی نقل شده است، بازگو میشود.
حجتالاسلام طلایی، رئیس اداره اوقاف فردوس با بیان اینکه دعا طبق بیان نورانی امام سجاد(ع) بهترین عبادت است، افزود: در اسلام، دعا و نیایش تنها مخصوص زمانهای گرفتاری و مشکلات نیست، بلکه دعا، وسیله مهمی است برای رشد و تعالی روح آدمی، رها شدن او از پستیهای هوی و هوس و پرواز بهسوی کمالات عالی الهی است.
وی با اشاره به اینکه دعا و نیایش در شب بیشتر سفارش شده و میان ساعات شب هم، نیایش و استغفار در سحرگاهان بیش از زمانهای دیگر مورد تأکید است، اظهار کرد: دعا و نیایشهایی که از زبان انبیا و اولیای الهی در قرآن و روایات نقل شده، بیشتر به این امر مهم اختصاص دارد.
سحرگاهان؛ بهترین زمان دعا و نیایش با خدا
رئیس اداره اوقاف فردوس بیان کرد: دعای ابوحمزه، دعای سفارش شده در سحرهای ماه مبارک رمضان است، این دعا به تعالی ابعاد وجودی انسان و ساحتهای زندگی او توجه دارد و بنا دارد انسان را در متن یک زندگی ولایی و در زمینه عبودیت الهی تعریف کند.
طلایی با بیان اینکه نقش انسان در این هستی، «حرکت» است و باید جهت تحقق این نقش فعالانه تلاش کند، افزود: باید محرکها را کنترل کند و نظام حرکت خویش را جهت رسیدن به یک مقصد متعالی اصلاح کرده و ارتقا دهد و در این بین، دعا، از بهترین وسایل کنترلکننده است.
دعای ابوحمزه ثمالی؛ زمینهساز تسکین و آرامش قلبی
وی افزود: دعای ابوحمزه ثمالی با مراحلی همراه است که در سالک طریق عبودیت و بندگی، عشق و شوری را آشکار میکند که او را در مسیر حرکت به تسکین و آرامش قلبی میرساند و با اتصال به منبع وحی با وحی آشنا میکند.
رئیس اداره اوقاف فردوس اظهار کرد: مناجاتکننده که مخاطب خویش را در این نجوای عاشقانه خوب میشناسد و میداند که سعادت و فلاح و رستگاری او در ید قدرت اوست به شدت ناله میکند و صدای «یارب، یارب» او به آسمان بلند میشود. زیرا خدای مهربان را به کمک خود او شناخته و او را در زندگی خویش دلیل و راهنما میداند و به برخورداری از نعمتها و تفضل و احسان پروردگار و گذشت خداوند از تقصیرش اقرار میکند.
رئیس اداره اوقاف فردوس گفت: دعای ابوحمزه با توجه به خویشتن و عظمتهای انسان، توجه به هستی و نظامهایش و توجه به درک از عظمت الهی، همراه است.
حجتالاسلام ابراهیم مرکی، کارشناس مذهبی در خراسان جنوبی دعا را وسیلهای هنگام شکسته شدن دل ذکر کرد و افزود: قرآن و عترت، نقشه راه زندگی انسان است و دعا، تلاش ویژهای جهت التزام انسان به این نقشه و مراقبت از خویشتن خویش تا از مدار نقشه خارج نشود.
وی با بیان اینکه اولین چیزی که در بحث دعا به ذهن عموم مردم میرسد حاجتخواهی از خداوند است، افزود: بیشتر مردم هم حاجتهای دنیوی و مادی در نظرشان هست مثلاً از خدا میخواهند گرهی را باز کند و راهی را بگشاید.
مهمترین راه تهذیب نفس؛ عمل به فضایل و دوری از رذایل اخلاقی
وی با تأکید بر اینکه یکی از راههای تهذیب نفس عمل به فضایل و دوری از رذایل اخلاقی است و گفت: انسانی که در حال حرکت است، هرچه به مقصد نزدیکتر میشود، تلقی و زاویه نگاهش به خود، جامعه، زندگی و حتی گناه متحول شده و لطیفتر میشود.
کارشناس مذهبی در خراسان جنوبی به دعای ابوحمزه ثمالی اشاره و بیان کرد: امام سجاد(ع) در تمام فرازهای این دعا برگرفته بهعنوان یک انسان کامل هدایت جامعه بشری را عهدهدار شده است.
مرکی بیان کرد: مناجاتکننده در این دعا، سالکی است که با تمام وجود، فهمیده که خداوند متعال تنها کسی است که او را درک کرده و میتواند زندگی او را تحلیل و تعریف کند و شاخصهای چگونه زیستن را به او تفهیم کند.
وی ادامه داد: سالک زندگی خود را تحلیل میکند که هدف من از زندگی چیست و راه کدام است و موانع راه چیست و بالاخره راهبر کیست تا رهرو را در این راه راهبری کند و او را از موانع بزرگی چون نفس اماره، شیطان، جلوههای دنیا و انتظارات غلط جامعه که متأثر از فرهنگ التقاط و الحاد و کفر و شرک است به راحتی عبور دهد و به فلاح و راستگاری برساند.
کارشناس مذهبی در خراسان جنوبی بیان کرد: در این دعا سالک با خدای خویش که محبوب، مربی و انیس اوست حرفهایی دارد؛ لذا ناله میکند و آه میکشد و در دل شب ضجه میزند و فریاد که خدا مسیر راه او را هموار کند تا او بتواند به حرکت خود عینیت بخشد.
مرکی ادامه داد: تا آنجا که میتواند در سایه آن، هویت خویش را بازسازی کند و در مسیر درک مراتبی از عبودیت الهی و در راستای حیات طیبه، شخصیت خویش را انسجام داده و زمینه تعادل و تعالی را در خود مهیا سازد.
وی با بیان اینکه در متن دعا انسان ضمن درکی اصیل از خدا به ظرفیت وجودی خویش دست مییابد، گفت: به شدت در پیشگاه حضرت حق استغاثه دارد و ناله سر میدهد که دستش را بگیرد و با خودش مأنوس نماید؛ چرا که بدون انس حق، نمیتوان از این راه عبور کرد.
