دیدگاه اسلام در مورد توازن در طبیعت/ انقراض گونههای زیستی؛ بزرگترین تهدید برای بشر
گروه اندیشه: بزرگترین ثروت زمین تنوع زیستی موجود در آن است که حفظ این اندوختهها و امانتهای الهی از سوی ما واجب و ضروری است، در آیات متعددی خداوند اشاره به تنوع زیستی موجود در عالم میفرماید؛ بهطوریکه بیش از ۳۰ آیه قرآن به این مهم اشاره دارد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، تنوع موجودات زنده نه تنها بهعنوان یک اصل مهم در تداوم حیات بر روی کره زمین پذیرفته شده بلکه باعث ایجاد یک تفکر و نگاه فلسفی به بنیانهای خلقت نیز شده است؛ از حدود سه و نیم میلیارد سال پیش که اولین باکتری شکل گرفت تاکنون، حدود 17 میلیون گونه گیاهی و جانوری بهوسیله دانشمندان شناسایی شده است، در حالیکه مطالعات گروه ارزیابی تنوع زیستی جهانی برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد 13 تا 14 میلیون گونه زیستمند را برآورد میکنند.
بیش از 30 آیه از قرآن به تنوع زیستی اشاره دارد
برای شناخت ابعاد متنوع طبیعت، آشنایی با تنوع گونههای زنده و عوامل غیرزنده محیط زیست اهمیت دارد، اما علاوه بر بعد فیزیکی، تنوع زیستی ابعاد دیگری نیز دارد، تمام کتب الهی به تنوع بهعنوان عنصر اصلی خلقت تأکید کردهاند و در این میان قرآن کریم بیش از 30 آیه را در تبیین مفهوم تنوع در خود جای داده است.
خداوند متعال در آیه 48 سوره مبارکه مائده فرموده است: «وَأَنزَلْنَا إِلَیْکَ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِّمَا بَیْنَ یَدَیْهِ مِنَ الْکِتَابِ وَمُهَیْمِنًا عَلَیْهِ فَاحْکُم بَیْنَهُم بِمَا أَنزَلَ اللّهُ وَلاَ تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ عَمَّا جَاءکَ مِنَ الْحَقِّ لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاء اللّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَکِن لِّیَبْلُوَکُمْ فِی مَآ آتَاکُم فَاسْتَبِقُوا الخَیْرَاتِ إِلَى الله مَرْجِعُکُمْ جَمِیعًا فَیُنَبِّئُکُم بِمَا کُنتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ؛ و ما این کتاب [=قرآن] را به حق به سوى تو فرو فرستادیم در حالى که تصدیقکننده کتابهاى پیشین و حاکم بر آنهاست پس میان آنان بر وفق آنچه خدا نازل کرده حکم کن و از هواهایشان [با دور شدن] از حقى که به سوى تو آمده پیروى مکن براى هر یک از شما [امتها] شریعت و راه روشنى قرار دادهایم و اگر خدا مىخواستشما را یک امت قرار مىداد ولى [خواست] تا شما را در آنچه به شما داده است بیازماید پس در کارهاى نیک بر یکدیگر سبقت گیرید بازگشت [همه] شما به سوى خداست آنگاه در باره آنچه در آن اختلاف مىکردید آگاهتان خواهد کرد».
و در آیه 141 سوره مبارکه انعام نیز خداوند فرموده است: «وَهُوَ الَّذِی أَنشَأَ جَنَّاتٍ مَّعْرُوشَاتٍ وَغَیْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُکُلُهُ وَالزَّیْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَیْرَ مُتَشَابِهٍ ...؛ و اوست کسى که باغهایى با داربست و بدون داربست و خرمابن و کشتزار با میوههاى گوناگون آن و زیتون و انار شبیه به یکدیگر و غیر شبیه پدید آورد... ».
در آیه 22 سوره مبارکه روم نیز آمده است: « وَمِنْ آیَاتِهِ خَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَأَلْوَانِکُمْ إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّلْعَالِمِینَ؛ و از نشانههاى [قدرت] او آفرینش آسمانها و زمین و اختلاف زبانهاى شما و رنگهاى شماست قطعا در این [امر نیز] براى دانشوران نشانههایى است» و در آیه 21 سوره مبارکه زمر نیز آمده است: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَسَلَکَهُ یَنَابِیعَ فِی الْأَرْضِ ثُمَّ یُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُّخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِی ذَلِکَ لَذِکْرَى لِأُوْلِی الْأَلْبَابِ؛ مگر ندیدهاى که خدا از آسمان آبى فرود آورد پس آن را به چشمههایى که در [طبقات زیرین] زمین است راه داد آنگاه به وسیله آن کشتزارى را که رنگهاى آن گوناگون است بیرون مىآورد سپس خشک میگردد آنگاه آنرا زرد میبینى سپس خاشاکش میگرداند قطعاً در این [دگرگونیها] براى صاحبان خرد عبرتى است».
چنانچه وسعت نگاه خود را بیشتر کنیم آیات دیگری در قرآن کریم وجود دارد، گرچه مستقیماً تنوع را بیان نمیکنند ولی مفاهیم ظریفی از این نشانه الهی را نشان میدهند.
روشن شدن روابط متعدد گونههای گیاهی و جانوری و لزوم حضور متقابل گونهها در یک سیستم برای بقای دیگری نشانگر نظم ذاتی خلقت و اندیشه یگانه ایجاد و مدیریت نظام هستی است؛ مفهومی که در تعالیم الهی در «توحید» متجلی میشود.
مفاهیم اخلاقی تنوع زیستی
علوم زیستی بهویژه در 50 سال گذشته نقش اصلی را در توجه به ارزشهای اخلاقی ایفا میکند؛ چراکه تمام آنها بهنوعی بر رعایت قواعد جهان هستی صحه میگذارند، احترام به کارکردهای پیچیده طبیعت مستلزم وجود یک التزام اخلاقی برای حفظ ساز و کارهای ذاتی میان موجودات و درک اهمیت حضور تکتک اعضای زنده و غیرزنده در جایگاه مناسب و پایدار خود است، به عبارت دیگر، همانگونه که ما احترام به مجموعهای از قواعد را برای پایداری و امنیت یک نظام اجتماعی بدیهی میدانیم و باور کردهایم، تسری این احترام به عرصه طبیعت بهعنوان اصول اولیه پایداری نظام پیچیده طبیعت را نیز باید باور کنیم.
رفتارهای انسان معاصر با طبیعت نشان میدهد که جامعه انسانی فاقد «اخلاق حفاظت» است و این ضعف میان کسانیکه زندگی روزمره آنها با طبیعت فاصله بیشتری دارد، نمود واضحتری پیدا میکند، در این رهگذر نمیتوان انتظار داشت که یک جامعه، بدون توجه به سازوکارهای طبیعی اطراف آن پایدار بماند.
خالق بیهمتا، تنوع در حیات را به شکل عادلانه و مدبرانهای در سطح زمین گسترانیده است، آگاهان علوم زیستی بهخوبی میدانند که در منطقی که بیشترین تنوع گونههای حیات وجود دارد بیشترین آسیبپذیری و نرخ انقراض نیز دیده میشود.
حفاظت از تنوع زیستی و جهانی یک ندای بینالمللی شده و میان کشورهای کمتر توسعهیافته بیش از سایر کشورها به آن توجه شده است در حقیقت تلاش جامعه بینالمللی متوجه یافتن اهرمهایی است که برای اجرای «اخلاق حفاظت از تنوع زیستی» التزام عملی ایجاد کند.
باید توجه کرد که ریشه مشکل در تنوع نیست بلکه بالعکس، «تنوع» زمینهساز تعریف ارزشهای منحصر بهفرد ملل و اقوام مختلف در سطح جهان است، این ارزشها با یافتن جایگاه مناسب میتوانند آسایش و رفاه مطلوب و سازگار با فرهنگ جامعه را تضمین کنند و در این مسیر، صلح و بهعنوان مقدمه آن گفتوگو، محورهای اصلی اخلاق جهانی حفاظت محسوب میشود.
دیدگاه اسلام در مورد تنوع زیستی در طبیعت
همانطور که میدانیم بحران انقراض گونهها بعد از تهدید جنگهای اتمی، دومین تهدید بزرگ برای بشر است، هرچند اکثر گونههایی که در معرض تهدید و نابودی قرار دارند هنوز کاملاً شناخته نشدهاند، اما نتیجه از دست دادن آنها میتواند تراژدی جبرانناپذیری برای نوع بشر باشد، بزرگترین ثروت زمین تنوع زیستی موجود در آن است، تنوعی که انسان با اعمال خود در حال نابودی و کاهش آن است، همانطور که خداوند در آیه 49 سوره قمر میفرماید: «إِنَّا کُلَّ شَیْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ؛ ماییم که هر چیزى را به اندازه آفریدهایم»؛ لذا هرچه که در این هستی خلق شده مقدار و اندازهای دارد و باید بهصورت صحیح و درست از آن بهرهگیری کرد تا نابود نشود؛ چرا که اینها امانتهایی هستند که باید به نسلهای آینده تحویل داده شوند؛ بنابراین حفظ آنها از سوی ما واجب و ضروری است و در آیاتی چند خداوند اشاره به تنوع موجود در عالم زنده میفرماید.
خداوند متعال در آیه هفت سوره شعرا میفرماید: «أَوَلَمْ یَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ کَمْ أَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ؛ مگر در زمین ننگریستهاند که چهقدر در آن از هرگونه جفتهاى زیبا رویانیدهایم» و سپس میفرماید: «إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً وَمَا کَانَ أَکْثَرُهُم مُّؤْمِنِینَ؛ قطعا در این [هنرنمایى] عبرتى است و[لى] بیشترشان ایمانآورنده نیستند»، (شعرا/8).
بسیاری از مفسران کلمه «زوج» را به معنی «نوع» و «صنف» تفسیر کردهاند که اشاره به تنوع فوقالعاده موجود در گیاهان و نباتات دارد ولی برخی نیز آن را به معنی «زوجیت» معنی کردهاند.
خداوند متعال در آیات 10 و 11 سوره لقمان، میفرماید: «خَلَقَ السَّمَاوَاتِ بِغَیْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا وَأَلْقَى فِی الْأَرْضِ رَوَاسِیَ أَن تَمِیدَ بِکُمْ وَبَثَّ فِیهَا مِن کُلِّ دَابَّةٍ وَأَنزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ ﴿۱۰﴾ هَذَا خَلْقُ اللَّهِ فَأَرُونِی مَاذَا خَلَقَ الَّذِینَ مِن دُونِهِ بَلِ الظَّالِمُونَ فِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ ﴿۱۱﴾؛ آسمانها را بی هیچ ستونى که آن را ببینید خلق کرد و در زمین کوههاى استوار بیفکند تا [مبادا زمین] شما را بجنباند و در آن از هرگونه جنبندهاى پراکنده گردانید و از آسمان آبى فرو فرستادیم و از هر نوع [گیاه] نیکو در آن رویانیدیم ین خلق خداست [اینک] به من نشان دهید کسانى که غیر از اویند چه آفریدهاند [هیچ] بلکه ستمگران در گمراهى آشکارند».
در آیات مذکور به پنج قسمت از دلایل توحید و آیات آفاقی پروردگار اشاره شده است که شامل آفرینش آسمانها بدون ستونی که دیده شود، آفرینش کوهها، آفرینش جنبندگان و حیوانات و آفرینش باران و گیاهان است و از تعبیر «کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ» استنباط میشود که تنوع گیاهان مفید و سودمند است، در آیه 27 سوره مبارکه فاطر نیز به تنوع موجودات عالم زنده اشاره شده است: «أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ أَنزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجْنَا بِهِ ثَمَرَاتٍ مُّخْتَلِفًا أَلْوَانُهَا وَمِنَ الْجِبَالِ جُدَدٌ بِیضٌ وَحُمْرٌ مُّخْتَلِفٌ أَلْوَانُهَا وَغَرَابِیبُ سُودٌ؛ آیا ندیدهاى که خدا از آسمان آبى فرود آورد و به [وسیله] آن میوههایى که رنگهاى آنها گوناگون است بیرون آوردیم و از برخى کوهها راهها [و رگهها]ى سپید و گلگون به رنگهاى مختلف و سیاه پررنگ [آفریدیم]».
همچنین در آیه 19 سوره حجر نیز خداوند میفرماید: «وَالأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَیْنَا فِیهَا رَوَاسِیَ وَأَنبَتْنَا فِیهَا مِن کُلِّ شَیْءٍ مَّوْزُونٍ؛ و در زمین همهچیز را موزون رویاندیم» که منظور حفظ توازن و پویایی است که در همه زیستمندان در شرایط طبیعی دیده میشود، حفظ تنوع زیستی بهدلیل ارزشهای خاص که گونههای مختلف گیاهی و جانوری دارند اهمیت فراوانی دارند، ارزشهایی از قبیل ارزش اقتصادی شامل استفاده برای خوراک، پوشاک، مواد خام و ... و همچنین ارزشهای علمی، آموزشی، فلسفی، تفرجی، اجتماعی، زیباشناختی و... که هر یک اهمیت بسیاری دارند.
