توکل همان اعتقاد و باور توحید است/ مانعی بر سر راه ناامیدی

زینب شیخی‌نسب، مدرس حوزه علمیه مسجدسلیمان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، با تأکید بر مفهوم‌شناسی «توکل»، اظهار کرد: توکل از ماده «وکل» به معنای واگذار کردن کار به فردی است، کاربرد این واژه با «علی» جهت رساندن این معنا است که خداوند سبحان آنقدر قدرتمند است که انسان می‌تواند کار خود را به او واگذار کند و در انجام هر کاری همه امور را به خداوند بسپارد.

این مدرس قرآنی با بیان اینکه این نتیجه که توکل، میوه و ثمره «توحید» است، گفت: پیش‌فرض انسان در بحث توکل،‌ «توحید» است؛ به این معنا که شخص، شناخت و ایمان خود را به حقیقت توحید الهی افزایش می‌دهد و مفهوم توحید الهی در ذهن انسان روشن می‌شود و با ورود به قلب او به مرحله ایمان می‌رسد.

وی‌ در توضیح این مهم با بیان اینکه بحث توحید بیشتر به توحید افعالی خداوند بازمی‌گردد،‌ بیان کرد: توحید دارای دو مجراست؛‌ یکی‌ توحید فکری و دیگری توحید عملی؛ لذا در گام اول باید خدا را در ذهن و اندیشه قبول کرد که خالق کل جهان هستی است؛‌ در گام بعد به توحید افعالی خداوند توجه کرد که توحید خداوند بیشتر به این مرحله است،‌ زیرا به این دلیل که خداوند خالق جهان است،‌ مدبر جهان نیز قدرت بِی‌انتهای اوست؛ لذا هیچ قدرتی جز خدا در اداره امور هستی دخالت ندارد.

توحید نظری به تنهایی ثمر نمی‌دهد

مدیر مؤسسه بشری مسجدسلیمان در ادامه عنوان کرد: باید به این مطلب مهم توجه داشت که توحید نظری به تنهایی ثمر نمی‌دهد و زمانی در رفتار ما بازتاب پیدا می‌کند که آن را باور کرده و به مرحله ایمان برسانیم و اندیشه‌اش را به دل سرایت دهیم، اگر توحید نظری از اندیشه به قلب نرسد، سودی به حال انسان ندارد؛ پس ریشه توکل همان اعتقاد و باور توحید است که در سایه آن می‌‌توان به خداوند توکل کرد و همه امور زندگی خویش را به خداوند سپرد.

این مدرس قرآنی در خصوص راهکارهای دستیاب‍ی به توکل، گفت: تقویت ریشه توحید و افزایش شناخت خود در زمینه توحید از جمله این راهکارهاست، همانگونه که در اندیشه مقابل توحید، انسان مدبر جهان معرفی می‌شود؛ حکم روی زمین حکم انسان است و به بیان بهتر اعتماد انسان به خود به اندازه‌ای بالا می‌رود که اعتماد به خدا جای خود را به اعتماد به انسان می‌دهد، ثمره آن در زندگی رذایل اخلاقی است که متوجه انسان خواهد بود؛ در حالی که در جهان‌بینی اسلامی تدبیر جهان به دست انسان نیست و حکم نهایی و مقدرات امور به دست او نخواهد بود.

وی با بیان اینکه خداوند توکل را از مجراهای مختلف برای انسان می‌آورد،‌ عنوان کرد: یکی از این مجاری خود انسان است که با تلاش به توکل می‌رسد، به این معنا که انسان با اختیار و تلاش خود خوبی‌ها را به سمت خود جذب کند؛ البته در این میان انسان نباید حد افراط و یا تفریط را برگزیند؛ چرا که افراط در این امر که حکم نهایی جهان به دست انسان است و یا تفریط به اینکه انسان در مسیر سازندگی و کمال هیچ‌گونه اختیاری ندارد و تلاش او در این میان تأثیری ندارد؛ مطلوب نیست و به نتیجه درست و مطلوب نمی‌رسد.

شیخی‌نسب ادامه داد:‌ پس انسان در حدی تأثیرگذار است که بداند، گرداننده اصلی امور که فعلاً نام انسان به خود گرفته، خداوند است، از سوی دیگر توجه کند که بدون تلاش انسان، توکلی تحقق پیدا نمی‌کند؛ برای مثال پیامبران الهی در این راستا نمونه روشن و مصداق بارزی هستند که در مسیر توکل الهی بارزترین نمود تلاش را داشته‌اند.

انسان متوکل با اعتماد به خداوند،‌ از اضطراب دور است

این معلم قرآن در توضیح اینکه مقوله توکل به‌عنوان یکی از راهکارهای کاهش اضطراب و رسیدن به سلامت روانی،‌ در فرهنگ اسلامی مطرح است،‌ تصریح کرد: انسان پس از دستیابی به شناخت لازم در راستای مفهوم توکل و نمود این شناخت در بُعد عملی زندگی خویش به آرامش می‌رسد، ‌زیرا همانگونه که پیشینه توکل، ‌توحید است و در توحید انسان با این بینش روبروست که خداوند حکیم است؛ بنابراین در مسیر تحقق خواسته‌ها و کارهای خود بر خداوند اصرار نمی‌ورزد،‌ بلکه بر خداوند توکل کرده،‌ تلاش می‌کند و ابزار را هم به کار می‌گیرد و همه وظایف خود را در این مسیر انجام می‌دهد، در طول این مسیر هرگز مضطرب نتیجه نیست،‌ چون به حکم بودن خداوند اعتماد کامل دارد؛ بنابراین اضطراب ناشی از حاصل و نتیجه کار برای انسان متوکل محقق نمی‌شود.

وی در توضیح مطلب عنوان کرد:‌ توکل،‌ از بروز هرگونه ناامیدی در وجود انسان جلوگیری می‌کند، زیرا افرادی که در اثر انحرافات به اضطراب و ناآرامی روانی دچار می‌شوند و به خودکشی کشیده می‌شوند،‌ انسان‌های ناامیدی هستند که هیچ حقیقتی را باور نکرده‌اند، اگر این افراد خداوند را به‌عنوان حقیقت برتر قبول کرده باشند، هرگز به وادی ناامیدی کشیده نمی‌شوند، به همین دلیل است که در آموزه‌های قرآنی، ناامیدی گناه است، آیه 53 سوره زمر بر این حقیقت دلالت دارد؛ «قُلْ یَا عِبَادِیَ الَّذِینَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنفُسِهِمْ لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعًا إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِیمُ؛ بگو اى بندگان من که بر خویشتن زیاده‏ روى روا داشته‏‌اید! از رحمت خدا مأیوس نشوید. همانا خداوند، همه گناهان را [با شرایطش‏] مى‏‌آمرزد، که او خود آمرزنده‏ مهربان است»؛ چرا که ناامیدی اعتقادات انسان را به زیر سؤال می‌برد، انسان ناامید همواره با این باور روبروست که هیچ کس به من کمک نخواهد کرد هیچ کس به من نگاه نمی‌کند... و در این وادی تا به آنجا پیش کشیده می‌شود که حتی خداوند را از این قاعده استثنا نمی‌کند.

شیخی‌نسب در پایان با اشاره به اینکه توکل راه رسیدن به تسلیم است،‌ عنوان کرد: توکل در انسان‌ها درجاتی دارد؛ مثلاً برخی افراد دارای درجه متوسط توکل‌ هستند و برخی چون ائمه(ع) در بالاترین مراتب آن؛ و توکل در مراتب بالاتر خود به مراحل تسلیم ختم می‌شود؛ یعنی توکل راه رسیدن به «تسلیم» است، عزت نفس مانع خواری و خفت است و دستیابی به حیات طیبه از دیگر ثمرات مقوله توکل است که در سایه آنها سلامت روانی انسان در مصداق وسیع خود تحقق می‌یابد که با تحقق سلامت روانی میزان اضطراب و فشار روانی در وجود افراد کاهش می‌یابد.