مصادیق احسان و نحوه انتقال آن به دیگران/ نیکی به والدین؛ بهترین شکل احسان

حجت‌الاسلام ابراهیم صادقی، مدرس حوزه علمیه آبادان در گفت‌وگو با خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خوزستان، درباره واژه «احسان» به‌عنوان یکی از مفاهیم مهم مورد اشاره در قرآن کریم، گفت: در فهم این واژه در ابتدا باید بدانیم که شارع مقدس این واژه را به چیز معنا کرده است و دوم اینکه در دید ما، انتقال حُسن به دیگران را به چه صورت صحیح و درست می‌داند؟

وی توضیح داد: اگر بخواهیم حسن را به‌عنوان نیکی و احسان را به‌عنوان نیکی کردن به دیگران درنظر بگیریم؛ اولاً باید به سراغ آن چیزی که در شریعت ما به‌عنوان حسن معرفی شده است برویم و دوم اینکه ببینیم انتقال این حسن یا احسان به دیگری را خداوند اعلی در چه چارچوبی اجازه فرموده و بلکه تحسین فرموده است؛ وقتی اینها را درنظر بگیریم می‌بینیم آنچه با فطرت انسان سازگاری دارد در شریعت غراء به‌عنوان حُسن بیان شده است و آنچه با فطرت انسان سازگاری ندارد، آن را بد می‌شمارد و در شریعت به‌عنوان غیرحُسن درنظر گرفته شده است.

صادقی با تأکید بر اینکه نحوه انتقال این حسن به دیگران یا به عبارتی احسان و نیکی کردن به دیگران باید در چارچوب شرع باشد، با ارائه مثالی گفت: کمک کردن به دیگران کار خوبی است اما انسان از چه راهی و چه مالی و به چه طریقی به دیگران کمک کند؟ به‌عنوان مثال کسی ممکن است مال حلالی داشته باشد و بخواهد آن را به فرد نیازمندی برساند که نیاز او برطرف شود؛ اما این احسان را با حالت منت گذاشتن انجام می‌دهد، این کار به حسب ظاهر نیکی کردن است اما در واقع منت گذاشتن به دیگران باعث کوچک کردن دیگران و فخر انسان می‌شود. چنانکه خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «لاَ تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِکُم بِالْمَنِّ وَالأذَى؛ صدقه‏هاى خود را با منّت و آزار، باطل مکنید»، (بقره/264).

این مدرس حوزه علمیه افزود: بنابراین ما باید جستجو کنیم در شریعت ما، حُسن به چه چیزی اطلاق شده و دیگر اینکه این حُسن را در شریعت غراء به چه شکل می‌توانیم به دیگران منتقل کنیم، در این رابطه قرآن کریم مفاهیم متعددی را به ما یادآوری کرده که در بیشتر موارد ممکن است به صراحت لفظ احسان و حُسن به کار برده نباشد و در برخی موارد نیز به‌طور صریح ذکر کرده باشد مانند آیه «هَلْ جَزَاء الْإِحْسَانِ إِلَّا الْإِحْسَانُ؛ مگر پاداش احسان جز احسان است»، ﴿رحمان/60﴾.

به گفته وی‌ ما می‌توانیم مجموعه خوبی‌هایی را که خداوند متعال بیان فرموده و با فطرت ما سازگاری دارد و راه‌های مشروعی که می‌توانیم حسن را به دیگران منتقل کنیم، تحت عنوان احسان نام‌گذاری کنیم. بحمدالله جامعه انسانی ما به تعبیر مرحوم شهید مطهری جهت تعالیمی که از انبیای گذشته در جامعه منتشر شده از کمالات بی‌بهره نیستند و جامعه اسلامی ما به برکت پیامبر(ص) و آل پیامبر(ص) و مفاهیمی که از قرآن کریم گرفتیم مملو از خوب شمردن خوبی‌ها و خوب شمردن انتقال خوبی‌ها در چارچوب صحیح به دیگران است.

صادقی عنوان کرد: در بسیاری از موارد مردم هم خوبی را خوب می‌شمارند و هم در نحوه انتقال آن دقت دارند؛ اما برای اینکه انسان مطمئن شود وظیفه خود را به‌درستی انجام داده خوب است اگر امری به نظرش خوب آمد، تحقیق مختصری کند و ببیند آیا شارع مقدس آن را پذیرفته و اگر می‌خواهد آن را به دیگران منتقل کند، در نحوه انتقال آن به دیگران دقت کند که آنچه را شارع مقدس پسندیده به‌کار گیرد.

خویش‌رویی و برخورد خوش؛ از مصادیق احسان

این مدرس حوزه علیمه در ادامه به بیان مصادیقی از امر حُسن و احسان به دیگران پرداخت و گفت: یکی از مصادیق احسان، انفاق است؛ چون انفاق این است که کسی بتواند در امور زندگی دیگری او را یاری کند و نفقه هم هزینه لازم زندگی است؛ اما غیر از انفاق که کمک مالی است و معمولاً آن را در معنای احسان می‌دانند، خوش‌رویی و برخورد خوش هم احسان است، کلام حق را در جامعه توسعه دادن و صدق را توسعه دادن نیز احسان است. درک احسان یک جنبه عمومی دارد که کمک مالی یکی از مصادیق آن است.

وی در پایان با اشاره به عبارت «وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا» که در چندین آیه از قرآن ذکر شده است، گفت: حرف باء در این آیه باءالصاق است به این معنی که اولاً اگر بخواهیم به پدر و مادر خوبی کنیم باید متصل باشد یعنی هرچه نزدیک‌تر بتوانیم به آنها نیکی کنیم. به عبارتی احسان همراه با نزدیک‌ترین حالتی که می‌توان این احسان را منتقل کرد؛ بنابراین، یک احسان این است که پدر و مادر اظهار نیاز کنند و فرزند در مقام اجابت آنها برآید، با توجه به اینکه شارع مقدس می‌خواهد ما وظیفه خود را مقابل پدر و مادر انجام دهیم و از طرفی نیازهای آنان تأمین شود؛ بلکه به آنها محبت شود، فرمود: «وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا» که این امر با عدم درخواست پدر و مادر از فرزندان بیشتر محقق می‌شود و این بهترین شکل احسان است.