نکوهش فقر در اسلام/ اسراف ارزش معنوی انسان را پایین میآورد
گروه اجتماعی: در نظام اقتصادی اسلام فقر به شدت نکوهش شده و بهمنظور رفع آن از جامعه، افزون بر مباحث تشویقی از موضعگیری شدید برابر اسراف و تبذیر در مقام یک بازدارنده استفاده شده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، فقر و تنگدستی در فرهنگ و باورهای اسلامی نکوهش شده و تحت عنوان دروازه کفر یاد شده و در برابر آن رفاه و آسایش بهعنوان یک امتیاز معرفی شده تا جاییکه کار و تلاش برای کسب آن هم از عبادات و واجبات بهشمار آمده است.
در نظام اقتصادی اسلام بهمنظور فقرزدایی، افزون بر مباحث تشویقی و نظری، نظرهای علمی و کاربردی نیز پیشنهاد شده و از موضعگیری شدید در برابر اسراف و تبذیر در مقام یک بازدارنده استفاده شده است.
اهمیت این موضوع زمانی روشن میشود که بدانیم «اسراف» یکی از گرفتاریهای درخور توجه بسیاری از جوامع از جمله ایران اسلامی بهشمار میآید، از دیرباز بسیاری از صاحبنظران بر اهمیت آن واقف بوده و این معضل را بهخوبی میشناختهاند و به نظر میرسد اگر بتوان بر این امر فائق آمد، بسیاری از نارساییها و نابسامانیهای اقتصادی قابل چاره و درمان است.
بر اساس مبانی فکری و اعتقادی اسلام، انسان بهعنوان یک موجود تکاملپذیر، مطرح شده است؛ به عبارت دیگر، انسان هم میتواند، بهواسطه مخالفت با منکراتی که از طرف پروردگار تعیین شده است به سر حد کمالات انسانی برسد و یا اینکه با انجام دادن منکرات، از مسیر حق و حقیقت خارج شود.
معنای لغوی اسراف
بدون تردید، تبیین مفهوم لغوی «اسراف» در روشن شدن حکم فقهی، نقش بسزایی دارد؛ چراکه ریشه بیشتر مباحث و اشکالات، ناشناخته بودن مفهوم اسراف و در نتیجه تردید در مصادیق آن است، شاهد این مدعا واژه اسراف است که در آیات و روایات در مفهوم و مصادیق گوناگونی بهکار رفته است.
اسراف عبارت است از خارج شدن و تجاوز کردن از حد اعتدال، در هر کاری که از انسان سر بزند، در روایات بسیاری چنین برداشت میشود که اسراف بهمعنای خارج شدن از حد اعتدال و میانهروی است. امیرالمومنین علی(ع) میفرماید: اسراف را بهخاطر میانهروی و حد اعتدال رها کن؛ مانند اینکه لباس گرانقیمتی بپوشیم، که بهای آن چند برابر لباس مورد نیاز باشد.
تفاوت اسراف و تبذیر
اسراف بهمعنای تجاوز از حد اعتدال و میانهروی است؛ ولی تبذیر عبارت است از بی جهت مصرف کردن چیزی که به اتلاف منجر شود و به تعبیر دیگر ریختوپاش کردن را گویند.
آیات قرآن در رابطه با اسراف
مهمترین دلیل بر حرمت اسراف، آیات فراوان قرآن است ماده «سرف» در شکلهای مختلف آن، در حدود 23 مورد در کتاب آسمانی بهکار رفته است و در حدود هفت مورد آن با نهی صریح و برخی موارد دیگر مانند نهی است؛ بهگونهای که اگر نگوییم صریح در حرمت است، دست کم در حرمت استعمال ظهور دارد.
خداوند متعال در آیه 43 سوره غافر میفرماید: «لا جَرَمَ أَنَّمَا تَدْعُونَنِی إِلَیْهِ لَیْسَ لَهُ دَعْوَةٌ فِی الدُّنْیَا وَلَا فِی الْآخِرَةِ وَأَنَّ مَرَدَّنَا إِلَى اللَّهِ وَأَنَّ الْمُسْرِفِینَ هُمْ أَصْحَابُ النَّارِ؛ آنچه مرا به سوى آن دعوت میکنید به ناچار نه در دنیا و نه در آخرت [درخور] خواندن نیست و در حقیقت برگشت ما به سوى خداست و افراطگران همدمان آتشند» و نیز در آیه 31 سوره اعراف میفرماید: «یَا بَنِی آدَمَ خُذُواْ زِینَتَکُمْ عِندَ کُلِّ مَسْجِدٍ وکُلُواْ وَاشْرَبُواْ وَلاَ تُسْرِفُواْ إِنَّهُ لاَ یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ؛ اى فرزندان آدم جامه خود را در هر نمازى برگیرید و بخورید و بیاشامید و[لى] زیادهروى مکنید که او اسرافکاران را دوست نمیدارد».
همچنین خداوند متعال در آیه 147 سوره مبارکه آل عمران میفرماید: «وَمَا کَانَ قَوْلَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ ربَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَإِسْرَافَنَا فِی أَمْرِنَا وَثَبِّتْ أَقْدَامَنَا وانصُرْنَا عَلَى الْقَوْمِ الْکَافِرِینَ؛ و سخن آنان جز این نبود که گفتند پروردگارا گناهان ما و زیادهروى ما در کارمان را بر ما ببخش و گامهاى ما را استوار دار و ما را بر گروه کافران یارى ده».
اسراف از دیدگاه روایات
امام صادق(ع) فرموده است: رسول خدا(ص) میفرماید: هیچ بخششی پیش خدا محبوبتر از بخششی معتدل نیست. خداوند نسبت به اسراف بغض دارد مگر اسراف در حج و عمره.
برخی روایات با صراحت کامل، اسراف و تبذیر را از گناهان بزرگ معرفی کردهاند، مانند: روایتی که فضل بن شاذان از امام رضا(ع) نقل میکند: حضرت رضا(ع) نامهای را به مأمون مینویسد و ضمن بیان مسائل مهمی از شریعت اسلام، به شمردن سی و سه مورد از گناهان کبیره میپردازد از جمله آنان، اسراف و تبذیر بود.
خداوند هستی را آفرید تا انسان از آن بهره گیرد بدین سان استفاده از نعمتهای الهی با رعایت شرایط و ضوابط مقرر، مانند حلال بودن درآمد، عدم اسراف و تبذیر در اموال و غیره و ادای حقوق دیگران از دستورات واجب است.
خداوند در آیات متعددی، نعمتهای خویش را برمیشمرد و انسانها را به استفاده از آنها تشویق میکند تا بدین وسیله انسان به نعمتدهنده توجه کند اما اینکه استفاده کردن از نعمتها با چه نیتی و با چه انگیزهای باشد، مورد بحث است؛ چراکه بیگمان رفتار انسان ریشه در اندیشه و نیت او دارد.
حُب خدا و طلب رضای او، احسان و نیکوکاری میتواند در مصرف مثبت نعمتها تأثیرگذار باشد و در مقابل تفاخر و تکاثر و افراط در مصرف، حسادت و همچشمی میتواند از عوامل مصرف ناصیحیح نعمتهای الهی باشد.
نبی مکرم اسلام(ص) و ائمه اطهار(ع) بالاترین نمونههای عینی الگوی مصرف در اسلام هستند، آن بزرگواران همواره کنارهگیری راهبان از لذات مشروع را محکوم میکردند و نیز هیچگاه به رهبانیت روی نیاوردند.
عوامل اسراف
محمد سوریخرمآبادی، از کارشناسان فرهنگی و از نویسندگان لرستانی در گفتوگو با خبرنگار ایکنا در رابطه با عوامل اسراف گفت: از جمله عوامل اسراف میتوان به خودنمایی، تربیت خانوادگی، دوری از خدا، چشم و همچشمی، وسواس، ثروت اضافی، طغیان و استکبار و استعمار اشاره کرد.
وی اضافه کرد: اسراف زیانهایی برای شخص اسرافکار بهدنبال دارد از جمله اینکه اسراف باعث فقر میشود، اسراف سبب هلاکت انسان میشود، باعث کم شدن برکت در نعمتهای الهی میشود، مال زیاد را نابود میکند، اسرافکننده از هدایت الهی محروم است، اسراف سبب دور شدن انسان از خدای متعال میشود و ارزش معنوی انسان را پایین میآورد.
این نویسنده لرستانی ادامه داد: همچنین، بذل و بخشش اسرافکار مورد ستایش واقع نمیشود، اسرافکننده فقیر، مورد ترحم دیگران قرار نمیگیرد، اسراف از صفات ظالمان است، اسرافکار دشمن خداست، دعای اسرافکننده مستجاب نمیشود، اسراف از اعمال شیطان است، در اسراف شرف و بزرگی نیست، خدای متعال ضامن اسرافگر نیست ولی ضامن کسی است که در مصرف معتدل باشد.
آثار مثبت پرهیز از اسراف
سوری با بیان اینکه از جمله آثار مثبت پرهیز از اسراف میتوان به تقویت بنیه مالی، تأمین آینده زندگی، نفی زمینه جرمهای مالی، کمک به نیازمندان، مبارزه با استعمار، احترام به نعمتهای الهی اشاره کرد، گفت: از جمله مصادیق اسراف میتوان به اسراف در مواد خوراکی، اسراف در پوشاک، اسراف در مسکن، اسراف در وسایط نقلیه، اسراف در لوازم زندگی، اسراف در بیتالمال مثل اسراف در نوشتافزار، اسراف در بودجههای اداری، اسراف در اوقات اداری، اسراف در امکانات اداری، بخشش از بیتالمال، اسراف در بخشش و انفاق، اسراف در محبت و ستایش، اسراف در تنبیه و سرزنش، اسراف در قصاص و اجرای حدود الهی و اسراف منابع طبیعی اشاره کرد.
راههای علمی علاج اسراف
این کارشناس فرهنگی در بیان راههای علاج اسراف نیز گفت: یکی از راههای علمی درمان اسراف این است که توجه کافی به زیانهای اقتصادی، اخلاقی، فردی، اجتماعی و نیز کیفرهای اخروی آن داشته باشیم.
وی آشنا شدن با تعالیم و دستورات اسلام را از دیگر راههای علاج اسراف دانست و تصریح کرد: توجه به این مطلب که مالک اصلی خداست و چنانچه در مصرف نعمتهای آن زیادهروی کنیم خداوند ما را مشمول لطف و کرم خویش نخواهد کرد نیز میتواند انسان را از اسراف دور کند.
