بررسی اهمیت موضوع «آب» در قرآن/ اشاره به خاصیت حیاتدهندگی آب در آیات متعدد
گروه اجتماعی: قرآن کریم برخلاف روشها و اندیشههای کلامی، فقهی و فلسفی که بیش از هزار سال است در جامعه اسلامی رایج و شایع شدهاند، توجه و عنایت فوقالعادهای به طبیعت و عناصر آن دارد که در این میان آب از عمدهترین عناصر طبیعت بهشمار میآید.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، در آموزههای اسلام، اسراف کلاً ممنوع است و این ممنوعیت همه ابعاد زندگی انسان را فرا میگیرد، نعمتهای الهی امانتهایی هستند که خداوند برای رشد و تعالی انسانها در اختیار آنها نهاده پس بهرهبرداری از نعمتها باید همسو با اوامر الهی و در جهت سعادت جاودانی انسان باشد.
پیامبر اسلام(ص) میفرمایند: «در مصرف آب باید صرفهجویی کرد حتی اگر به وفور یافت شود چراکه حیوانات نیز حق استفاده از این آب را دارند». درسی که از فرمایش آن حضرت میتوان گرفت این است که انسانها باید از نیازهای آبی دیگر مصرفکنندگان آگاه باشند و این باور، یعنی همان توسعه پایدار. برای نیل به این هدف باید پایگاههای ارتقاء آگاهی عمومی تشکیل شوند و باورها و ارزشهای دینی مصرفکنندگان مسلمان را متوجه این مطلب مهم کنند.
قرآن کریم برخلاف روشها و اندیشههای کلامی، فقهی و فلسفی که بیش از هزار سال است در جامعه اسلامی رایج و شایع شدهاند، توجه و عنایت فوقالعادهای به طبیعت و عناصر طبیعت دارد. در این میان آب از عمدهترین عناصر طبیعت به شمار میآید بهطوریکه در میان ادیان الهی هیچکدام به اندازه دین مبین اسلام به ویژه قرآن کریم، به موضوع «آب» نپرداختهاند.
اشاره بیش از صد آیه قرآن بهطور متفرق درباره آب در طبیعت
بیش از صد آیه به طور متفرق درباره آب در طبیعت وجود دارد که هر کدام به ویژگیها و نقش آب اشاراتی مستوفی دارند و گاه مسائل علمی آن را یادآوری کرده، حتی در برخی موارد نیز به چگونگی تصفیه آبها نیز اشاره میکند که بعد از گذشت 14 قرن از این اطلاعات شگفتآور است.
خداوند در آیات متعدد انسان را به تفکر در آب و شکرگزاری این نعمت بزرگ یادآور شده است. آب به عنوان برکت خداوندی است که حیات میبخشد، حیات را حفظ میکند و بشر و زمین را پاکیزه میگرداند. عرش خدا بر روی آب و بهشت به صورت باغهایی که نهرهایی زیر آنها جاری است، تشریح میشود.
خاصیت «حیاتدهندگی» آب در آیات متعدد قرآن اشاره شده است، «وَ هُوَ الَّذی أَرْسَلَ الرِّیاحَ بُشْراً بَیْنَ یَدَیْ رَحْمَتِهِ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً طَهُوراً، لِنُحْیِیَ بِهِ بَلْدَةً مَیْتاً وَ نُسْقِیَهُ مِمَّا خَلَقْنا أَنْعاماً وَ أَناسِیَّ کَثیراً، و اوست آن که بادها را مژده دهندگانی پیشاپیش رحمت خویش فرستاد و ما از آسمان آبی پاک و پاک کننده فرود آوردیم تا به وسیله آن سرزمینی مرده را زنده کنیم و آن را در اختیار آشامیدن چهارپایان و انسانهای زیادی از آنچه آفریدهایم، قرار دهیم». (48/49 سوره فرقان)
دیدگاه قرآن درباره صرفهجویی و مصرف
صرفهجویی به مفهوم مصرف چیزی به شکل درست و مناسب آن است. این مسئله برای ایجاد تعادل میان درآمد و هزینه بسیار مهم و اساسی است و در حوزه اقتصاد خانواده نیز میتواند تأثیرگذار و سرنوشتساز باشد. با این همه صرفهجویی علاوه بر اینکه در حوزه اقتصاد شخصی معنا و مفهوم مییابد در حوزه اقتصاد عمومی نیز معنا دارد.
صرفهجویی در زمان بحران معنا و مفهوم تازهای پیدا میکند. اگر جامعهای دچار بحران در یک یا چند کالای اقتصادی شد، باید همگان چنان تلاش کنند تا از آن برهند. در این زمان است که صرفهجویی گاه به معنای کم مصرف در حد اعتدال و میانه است که تنها نیازهای اساسی و اصلی شخص و یا جامعه پاسخ داده شود.
در آیه 47 سوره یوسف «قالَ تَزْرَعُونَ سَبْعَ سِنینَ دَأَباً فَما حَصَدْتُمْ فَذَرُوهُ فی سُنْبُلِهِ إِلاَّ قَلیلاً مِمَّا تَأْکُلُونَ، هفت سال پی در پی با جدّیت تمام کشت میکنید، پس آنچه را درو کردید در خوشه خود به جا نهید جز اندکی را که میخورید»، خداوند به ضرورت صرفهجویی در زمان بحرانهای اقتصادی اشاره میکند و در آیه 48 این سوره مبارکه «ثُمَّ یَأْتی مِنْ بَعْدِ ذلِکَ سَبْعٌ شِدادٌ یَأْکُلْنَ ما قَدَّمْتُمْ لَهُنَّ إِلاَّ قَلیلاً مِمَّا تُحْصِنُونَ، آنگاه پس از آن، هفت سال سخت و قحطی میآید که آنچه را از پیش برای آنها نهادهاید، میخورند مگر اندکی را که نگهداری میکنید» بر لزوم برنامهریزی ازسوی دولتمردان برای مقابله و یا حل بحرانهای اقتصادی تأکید میورزد.
این آیات ضمن اشاره به مسئولیتهای دولت نشان میدهد که عوامل طبیعی بهوجود آورنده بحران نمیتواند توجیهگر رفتارهای دولت باشد و دولتها موظف هستند که حتی برای شرایط فوقالعاده چون خشکسالی برنامهریزی کنند.
بنابراین بهرهمندی از ابزارهای پیشبینی اوضاع و آمادگی دایمی برای حالتهای فوقالعاده، از ضروریات و مسئولیتهای دولت است که در آیه مورد اشاره قرار گرفته است.
از همه این مطالب میتوان دریافت که وظیفه همگانی ایجاب میکند تا در مصرف درست و بهینه کالاهای اقتصادی تلاش کنیم و هریک از ما موظف است تا بر اساس چارچوبهای مورد پذیرش اقتصادی عمل کند و در مصرف کالای اقتصادی زیادهروی و اسراف نکند.
بحران بیآبی در 171 روستای خراسان جنوبی
علیاکبر بسکابادی، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی خراسان جنوبی در گفتوگو با خبرنگار ایکنا از بحران بیآبی در 171 روستای خراسان جنوبی خبر داد و گفت: 19 درصد روستاهای استان بدون آب هستند.
وی از تنش آبی در 163 روستای استان نیز خبر داد و اظهار کرد: در حال حاضر یک هزار و 936 روستا در خراسان جنوبی وجود دارد که از این تعداد برخی از روستاها با کمبود آب مواجه هستند و با تانکر آبرسانی میشوند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی خراسان جنوبی به وجود 317 منبع آب روستایی در استان اشاره کرد و گفت: از این تعداد 221 حلقه چاه، 20 دهنه چشمه و 76 رشته قنات است.
بسکابادی با بیان اینکه درحال حاضر 431 روستای خراسان جنوبی به وسیله تانکر آبرسانی میشود، گفت: شهرستان درمیان با 752 سرویس در روز و شهرستان بشرویه با 26 سرویس به ترتیب بیشترین و کمترین ضریب بهرهمندی از آبرسانی سیار را دارند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی خراسان جنوبی ادامه داد: به دلیل خشکسالیهای چند ساله و کمبود نزولات آسمانی هماکنون ظرفیت برداشت آب از سفرههای زیر زمینی در استان 18 میلیون متر مکعب است.
بسکابادی صرفهجویی و مدیریت صحیح مصرف را از تمامی مشترکان استان خواستار شد و بر همکاری همهجانبه مردم با این شرکت جهت گذر از بحران خشکسالی در منطقه تأکید کرد.
شهرستان طبس؛ دارای بیشترین بحران آبی در خراسان جنوبی
وی با بیان اینکه شهرستان طبس به دلیل بالا بودن دمای هوا بیشترین بحران آب را در استان دارد، افزود: آبرسانی سیار یک فرایند موقت است که نباید به یک فرایند دائم تبدیل شود که در سال گذشته در زمینه خرید آب، حمل آب، تعمیر تانکرهای آبرسانی و پرداخت حقوق سقایان در استان دو میلیارد تومان اعتبار هزینه شده است.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی خراسان جنوبی با بیان اینکه هماکنون آب ارسالی به روستاهای استان نیازهای روستائیان را برطرف نمیکند، گفت: به دلیل کمبود اعتبارات شرکت آب و فاضلاب نمیتواند نیازهای جامع روستائیان را در زمینه آب فراهم کند.
بسکابادی اظهار کرد: آبرسانی سیار یک شیوه مدیریت بحران است که به دلیل خشکسالیهای چند ساله به شیوهای پایدار در خراسان جنوبی تبدیل شده است.
وی سرانه انتقال آب شرب توسط تانکر برای هر روستایی در خراسان جنوبی را 15 لیتر در روز برشمرد و افزود: در حال حاضر میزان هدررفت آب در شبکههای روستایی استان 33 درصد است که این میزان باید در برنامه توسعه روستایی به 25 درصد کاهش پیدا کند.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب روستایی خراسان جنوبی گفت: در حال حاضر یک هزار و 200 کیلومتر شبکه فرسوده آب روستایی در خراسان جنوبی وجود دارد که شامل فرسودگی 27 درصد خطوط انتقال و 33 درصد شبکه توزیع آب روستایی استان میشود.
بسکابادی با تأکید بر ضرورت مصرف بهینه آب در استان گفت: ما قدر آب را به خوبی نمیدانیم و ضرورت دارد فرهنگ مصرف آب هم به نسبت رشد جمعیت توسعه یابد.
محمدعلی نعمتنژاد، معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی با بیان اینکه محدودیت منابع آبی در دهه های اخیر چالشهایی را در مسیر پیشرفت کشور بهوجود آورده است، گفت: موضوع بحران آب در خراسان جنوبی به عنوان مهمترین دغدغه این استان مطرح است.
عوامل غیرطبیعی در تشدید محدودیتهای منابع آبی
وی کاهش نزولات آسمانی و فرا رسیدن دورههای خشکسالی پیاپی، برداشتهای بیرویه از سفرههای زیرزمینی، بهرهوری پایین شبکههای آبرسانی و آبیاری، افزایش سطح تبخیر بهواسطه احداث سدهای متعدد و... را از جمله عوامل غیر طبیعی در تشدید محدودیتهای منابع آبی بیان کرد.
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی با مقایسه متوسط سالانه بارندگی در خراسان جنوبی با متوسط بارندگی در کشور و جهان گفت: متوسط بارندگی در استان حدود 118 میلیمتر، در سطح کشور 250 میلیمتر و در سطح جهان 750 تا 800 میلیمتر است که این یعنی خراسان جنوبی حدود 40 تا 45 درصد متوسط بارندگی کشور و یک ششم بارندگی کل جهان را دارا بوده است.
نعمتنژاد بیان کرد: با توجه به کویری بودن و گرمای زیاد هوا در استان، حدود 17.9 میلیارد متر مکعب آب از این میزان از دسترس خارج میشود و چیزی حدود 1.5 میلیارد متر مکعب آن تجدیدپذیر بوده و به چرخه مصرف باز میگردد.
وی با اشاره به اینکه در استان 4 حوزه آبریز اصلی شامل حوزههای آبریز نمکزار خواف، کویر مرکزی، کویر لوت و هامون هیرمند وجود دارد، اظهار کرد: متأسفانه 20 دشت که مراکز شهرستانها، شهرها و نقاط جمعیتی مهم در آن واقع شده است دچار کسری مخزن و افت شدید سطح آب زیرزمینی شده است.
ضرورت توجه به مدیریت یکپارچه منابع آبی در ایران
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی بر ضرورت توجه به مدیریت یکپارچه منابع آبی در ایران تأکید و اظهار کرد: مدیریت یکپارچه منابع آب تنها راهحل جامع برای اقداماتی نظیر کاهش مصارف سنتی آب، اعمال محدودیتهایی در مورد کمیت و کیفیت آب مصرفی، ایجاد تغییرات در الگوهای جمعیتی و تولیدی جهت نیل به توسعه پایدار است.
نعمتنژاد با اشاره به اینکه مدیریت یکپارچه منابع آبی در راستای تضمین استفاده پایدار از منابع آبی است، گفت: مدیریت یکپارچه این قابلیت را دارد که فرآیند برنامهریزی جامع آب را به طور چشمگیری تسریع کرده و سطح آن را ارتقاء بخشد.
وی متذکر شد: بهبود کانالهای آبرسانی، جمعآوری و مدیریت روانآبها و سیلابها، توسعه طرحهای آبخیزداری و توجه ویژه به شبکههای پس از سد نقش بسیار مهمی در افزایش بهرهوری مصرف آب در کشور دارد.
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی با اشاره به اینکه تأمین کلیه نیازهای آبی استان از منابع آب زیرزمینی انجام میشود، یادآور شد: بهجز شهرستان طبس که بخشی از آب سد نهرین برای تأمین آب شرب این شهر استفاده میشود نیازهای آبی بقیه نقاط استان از منابع آب زیرزمینی تأمین میشود.
نعمتنژاد موضوع آب را مهمترین دغدغه استان دانست و ادامه داد: با وجود ظرفیتها و تمایل مسئولان برای ایجاد صنایع مختلف که خود موجب ایجاد شغل، نگهداشت جمعیت و توسعه استان میشود، اما محدودیتهای آبی مانع تحقق و توسعه هر چه بیشتر این امر شده است.
عدم مشارکت و فقدان احساس مسئولیت مردم؛ زمینهساز مشکلات مدیریت منابع آبی
وی عدم مشارکت و فقدان احساس مسئولیت مردم از نظر فردی و اجتماعی را یکی از عوامل عمده بروز مشکلات زیست محیطی در زمینه مدیریت منابع آبی دانست و افزود: باید ارزش این مایع حیاتی را بدانیم و از سرمایهگذارانی که در کاهش مصرف آب طرح و برنامه اجرایی دارند حمایت کنیم.
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی اظهار کرد: متأسفانه مشاهده شده برخی روستائیان از آب شرب برای شرب دامداریها استفاده میکنند که اقدامی غیر انسانی است و باید آب مورد نیاز دامداریها و مرغداریها ازمنابع آبی غیرشرب تأمین شود.
نعمتنژاد با تأکید بر اینکه بهترین راهکار استفاده بهینه از وضعیت موجود است، گفت: با توجه به اینکه خشکسالی در کل منطقه حاکم است انتقال آب از حوزههای داخلی استان وجود ندارد مگر انتقال آب از حوزههای دور دست که این خود هزینه بالایی را در برخواهد داشت.
وی اضافه شدن جمعیت، ایجاد صنایع مختلف در سالیان اخیر و راندمان پایین آبیاری را از دیگر عوامل بهوجود آمدن بحران آب نام برد و افزود: این کسری مخزن و افت سطح آب عواقب مخرب دیگری از جمله خشک شدن چشمهها، قنوات و یا کاهش آبدهی آنها، نشست زمین، تغییر کیفیت آب، انجام کفشکنی، افزایش مصرف انرژی و نیز تغییر محل مکرر چاهها را در پی دارد.
معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای خراسان جنوبی با اشاره به اینکه اتخاذ رویکرد صحیح در بین مدیران منابع آبی گام مهمی برای بهبود وضعیت منابع آبی است، بیان کرد:مدیریت و ساماندهی آبهای روان، سیلابها و بهکارگیری عملیات آبخیزداری نیز تأثیر چشمگیری در بهبود وضعیت آبی کشور خواهد داشت.
حجتالاسلام ابراهیم مرکی، کارشناس مذهبی با بیان اینکه مسلمانان باید توجه ویژهای به آموزههای دین در مورد طبیعت و صرفهجویی داشته باشند، گفت: متأسفانه برای نمونه کشور ما در زمینه منابع آبی دچار مشکل جدی است ولی علیرغم این مشکل در کشور میزان هدر رفت آب بسیار زیاد بوده و پس از گذشت چند دهه هنوز آب شرب مردم با آبی که برای شستوشو و سایر امور استفاده میکنند یکی است.
وی با تأکید بر ضرورت مصرف صحیح آب افزود: براساس احادیث متواتر آب اساس پاکیزگی و مایه حیات تمامی موجودات زنده است اما متأسفانه از کل آبهای موجود در زمین فقط 3 درصد شیرین و قابل شرب است که دو درصد آن هم در قطب و عملاً غیر قابل استفاده است.
این کارشناس مذهبی با تأکید بر اینکه متأسفانه با توجه به اقدامات صورت گرفته همچنان فرهنگ درست مصرف کردن در جامعه به خوبی جا نیفتاده، یادآور شد: مصرف بهینه آب باید در تمام فصول سال جزو برنامههای زندگی ما باشد چرا که اسراف نکوهیده بوده و استفاده بهینه از منابع آبی باید به عنوان یک فرهنگ در بین مردم نهادینه شود لذا این امر با همکاری رسانهها بهویژه رسانه ملی محقق میشود.
مرکی با بیان اینکه فرهنگسازی در بخش مدیریت مصرف آب از سوی مشترکان تنها با انجام اقدامات فرهنگی و مشارکت همه نهادهای ذیربط امکانپذیر است، افزود: با توجه به باور عمیق مردم به آموزههای متعالی دین اسلام، برای نهادینهکردن فرهنگ صرفه جویی باید از دریچه دین وارد شد.
وی ترویج فرهنگ صرفهجویی در مصرف آب را نیازمند روشهای نوین تبلیغی و بهرهگیری از همه ظرفیتها دانست و گفت: مردم و دستگاههای اجرایی باید آموزههای دینی اعم از آیات الهی و سیره پیامبر(ص) و ائمه(ع) را به شیوههای نوین فیلم و گزارشهای تصویری به افکار عمومی ارائه دهند.
