رعایت اخلاق و آداب حاکم بر نقد/ انتقاد باید عالمانه و بر مبنای واقعیت باشد

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، کلمه نقد در نگاه اول در بردارنده بار معنایی منفی و به معنای اشکال گرفتن، مچ گیری و خرده‌گیری است؛ ولی در واقع نه تنها نقد را نباید اشکال‌تراشی دانست، بلکه باید باور داشت که یکی از مراحل مهم و تأثیرگذار در مسیر رشد و تکامل فردی، گروهی و سازمانی، نقد و انتقاد سازنده و دلسوزانه و علمی است.

رهبر معظم انقلاب امسال در دیدار با مسئولان و کارگزاران نظام جمهوری اسلامی، در بخشی از سخنان خود به مقوله نقد و انتقاد پرداختند و با توجه دادن به اصول اساسی در شیوه نقد و انتقاد، راهبرد رسانه‌ها و افراد دلسوز را در نقد دولت معین کردند.

نقد را در لغت به معنای ارزیابی، بررسی، شناسایی کردن، زیر و رو کردن، جدا کردن خوب و سره از بد و ناسره و تشخیص محاسن و معایب، معنا کرده‌اند. امروزه نقد را به معنای قضاوت و ارزیابی درباره اعمال، افکار و آثار دیگران می‌دانند. در نقد و انتقاد، طلب و بی‌طرفی، بررسی و پنهان‌ها را بیرون کشیدن باید مدنظر باشد. در واقع باید گفت که نقد به معنای عیب‌گیری و اشکال‌تراشی نیست؛ بلکه باید نقد را ارزیابی و وارسی یک اندیشه یا عملکرد دانست.

نقد در آموزه های اسلام نیز مورد توجه قرار گرفته شده است و با عناوین اخلاقی گوناگونی همچون تواصی به حق، نصیحت، بهترین هدیه، امر به معروف و نهی از منکر و... بحث و توصیه شده است. ولی آنچه که در دین اسلام بسیار مهم است، رعایت اخلاق و آداب حاکم بر این وظایف شرعی است.

اصول اخلاقی حاکم بر نقد

نقد و انتقاد به‌عنوان عملی که اقشار و سطوح بسیاری از اجتماع را در‌برمی‌گیرد، بیش از هر عملی نیازمند رعایت و پاسداشت اصول اخلاقی است. اگر این عمل که تأثیر بسیاری در رشد و تکامل فردی و گروهی جامعه دارد به دور از اصول اخلاقی انجام پذیرد، شکی نیست که اثرات مخربی در فرآیند رشد و انسجام و همدلی اجتماعی و سیاسی بر جا خواهد گذاشت.

انصاف و عدالت

نقد سازنده نقدی است که به دور از سیاه‌نمایی و پوشاندن خوبی‌ها باشد. ذکر و تأکید بر خوبی‌ها و زیبایی‌ها باعث پذیرفته شدن هر نقد و انتقادی از سوی شخص یا گروه نقد شونده خواهد شد. علاوه بر این نادیده انگاشتن خوبی‌های یک عمل، رویکرد و... چون نوعی کتمان حقیقت است و نیز باعث انحراف ذهن مخاطب از فهم تمام حقیقت است، نوعی دروغ عملی به شمار می‌رود و امری ناپسند از منظر دین و اخلاق است.

رعایت ادب در گفتار و حفظ شخصیت مخاطب

رعایت ادب در گفتار و کردار، فارغ از بحث نقد و انتقاد، یکی از توصیه‌های مهم در آموزه‌های دینی ما به شمار می‌رود. قبل از شروع هر نقد و انتقادی نسبت به هر شخص و تفکر و گروه، باید توجه داشته باشیم که رعایت شخصیت و جایگاه اجتماعی و دینی هر کسی در جامعه اسلامی لازم و ضروری است و نقد اگر با رعایت این ادب و آداب دیگرش همراه نباشد، اثرات سوئی در فضای اخلاقی جامعه خواهد گذاشت.

حجت‌الاسلام علیرضا حسینی، امام جمعه بیرجند در گفت‌وگو با خبرنگار ایکنا با اشاره به اینکه برای نقد مفید در جامعه وجود دو پیش‌زمینه لازمه است، اظهار کرد: خداوند در سوره عصر آیات 2 و 3 می‌فرماید: «إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْر، إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ؛ که واقعا انسان دستخوش زیان است، مگر کسانى که گرویده و کارهاى شایسته کرده و همدیگر را به حق سفارش و به شکیبایى توصیه کرده‏اند».

وی با اشاره به آیات فوق یکی از چهار گروهی که از زیان در امانند را توصیه‌کنندگان به حق‌ بیان کرد و گفت: توصیه یک رابطه دو طرفه است به‌گونه‌ای که فرد توصیه‌کننده خود عامل به آن باشد.

نقد باید از روی علم و آگاهی باشد

امام جمعه خوسف در ادامه با بیان اینکه نقدی پذیرفته است که از روی علم و آگاهی باشد، بیان کرد: اگر شخصی متخصص در حوزه اقتصاد نیست، شایسته نبوده برای مثال دولت را در زمینه اقتصادی نقد کند؛ لذا نقاد باید ضمن علم به موضوع نقد، به فکر بهبود شرایط نیز باشد.

حسینی عنوان کرد: نقد باید منصفانه و از روی دلسوزی باشد نه برای تخریب چراکه در این صورت آنطور که باید اثر نگذاشته و پیامدهای منفی به‌دنبال دارد.

وی با اشاره به اینکه وضعیت نقدپذیری در جامعه تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله دارد، یادآور شد: برخی نقدها عالمانه نیست و نقدپذیری در جامعه در حد شعار مانده است.