چند وجهی بودن؛ مهمترین شاخصه شعر حافظ شیرازی
گروه هنر: عضو هیئت علمی دانشگاه پیامنور لرستان با اشاره به اینکه لسانالغیب لقب حافظ است، گفت: علت این لقب میتواند چند وجهی بودن شعر حافظ باشد؛ چرا که هر کس با هر نیتی میتواند پاسخ خود را از آن برگیرد.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، برخی حافظ را «لسانالغیب» میگویند یعنی کسی که از غیب سخن میگوید، خواجه شمسالدین محمد بن بهاءالدّین حافظ شیرازی در سالهای ۷۲۷ ـ ۷۹۲ هجری قمری برابر با ۷۰۶ ـ۷۶۹ هجری شمسی میزیسته، شاعر بزرگ سده هشتم ایران برابر با قرن چهاردهم میلادی و یکی از سخنوران نامی جهان است، بیشتر شعرهای او غزل هستند که به غزلیات حافظ شهرت دارند.
حافظ از مهمترین تأثیرگذاران بر شاعران پس از خود شناخته میشود، در قرون هجدهم و نوزدهم اشعار او به زبانهای اروپایی ترجمه شد و نام او بهگونهای به محافل ادبی جهان غرب نیز راه یافت، هر ساله در تاریخ ۲۰ مهرماه مراسم بزرگداشت حافظ در محل آرامگاه او در شیراز با حضور جمعی از پژوهشگران ایرانی و خارجی برگزار میشود، در ایران این روز را روز بزرگداشت حافظ نامیدهاند.
اطلاعات چندانی از خانواده و اجداد خواجه حافظ در دست نیست و ظاهراً پدرش بهاء الدین نام داشته و مادرش نیز اهل کازرون بوده است، در اشعار او که میتواند یگانه منبع موثق زندگی او باشد اشارات اندکی از زندگی شخصی و خصوصی او یافت میشود.
آنچه با تکیه به اشارات دیوان او و برخی منابع معتبر قابل بیان است آن است که او در خانوادهای از نظر مالی در حد متوسط جامعه زمان خویش متولد شده است، با این حساب که کسب علم و دانش در آن زمان اصولاً مربوط به خانوادههای مرفه و بعضاً متوسط جامعه بوده است و در نوجوانی قرآن را با چهارده روایت آن از بر کرده و از همین رو به «حافظ» ملقب گشته است.
آرامگاه حافظ
در دوران امارت شاه شیخ ابواسحاق متوفی ۷۵۸ ه. ق به دربار راه پیدا کرد و احتمالاً شغل دیوانی پیشه کرده است، در این خصوص نیز اشارات متعددی در دیوان او وجود دارد که بیانکننده اتکای او به شغلی جدای از شاعری است، از جمله در تعدادی از این اشارات به درخواست حقوق و مستمری اشاره دارد.
درباره سال دقیق تولد او بین مورخین و حافظ شناسان اختلافنظر وجود دارد، دکتر ذبیحالله صفا ولادت او را در ۷۲۷ ه. ق و قاسم غنی آن را در ۷۱۷ میدانند، برخی دیگر از محققان همانند علامه دهخدا بر اساس قطعهای از حافظ ولادت او را قبل از این سالها و حدود ۷۱۰ ه. ق تخمین میزنند، آنچه مسلم است ولادت او در اوایل قرن هشتم هجری و بعد از ۷۱۰ واقع شده و به گمان غالب بین ۷۲۰ تا ۷۲۹ ه. ق روی داده است.
در مورد سال درگذشت او اختلاف کمتری بین مورخان دیده میشود و به نظر اغلب آنان ۷۹۲ ه. ق است، از جمله در کتاب مجمل فصیحی نوشته فصیح خوافی متولد ۷۷۷ ه. ق که معاصر حافظ بوده و همچنین نفحاتالانس تألیف جامی متولد ۸۱۷ ه. ق به صراحت این تاریخ بهعنوان سال درگذشت خواجه قید شده است، محل تولد او شیراز بوده و در همان شهر نیز روی در نقاب خاک کشیده است.
دیوان حافظ
دیوان حافظ که مشتمل بر حدود ۵۰۰ غزل، چند قصیده، دو مثنوی، چندین قطعه و تعدادی رباعی است، تاکنون بیش از چهارصد بار به اشکال و شیوههای گوناگون، به زبان فارسی و دیگر زبانهای جهان بهچاپ رسیده است.
نکته خاصی که در دیوان حافظ وجود دارد، کثرت نسخههایی با مفردات و واژههای گوناگون است که این خصیصه باعث بروز تصحیحات متعدد و گاه متناقض نیز بین مصححان میشود.
مشهور است که امروز در خانه هر ایرانی یک دیوان حافظ یافت میشود، ایرانیان طبق رسوم قدیمی خود در روزهای عید ملی یا مذهبی نظیر نوروز بر سر سفره هفت سین و یا شب یلدا با کتاب حافظ فال میگیرند. برای این کار، یک نفر از بزرگان خانواده یا کسی که بتواند شعر را بهخوبی بخواند یا کسی که دیگران معتقدند به اصطلاح خوب فال میگیرد ابتدا نیت میکند، یعنی در دل آرزویی میکند سپس بهطور تصادفی صفحهای را از کتاب حافظ میگشاید و با صدای بلند شروع به خواندن میکند، کسانیکه ایمان مذهبی داشته باشند هنگام فال گرفتن فاتحهای میخوانند و سپس کتاب حافظ را میبوسند، آنگاه با ذکر اورادی آن را میگشایند و فال خود را میخوانند.
عزتالله سپهوند، عضو هیئت علمی دانشگاه پیامنور لرستان و از مدرسان ادبیات فارسی در دانشگاههای لرستان در رابطه با علت جاودانگی شعر حافظ به خبرنگار ایکنا گفت: حافظ فرزند زبان خودش است، هر کس فرزند زبان خودش باشد، فرازمانی خواهد شد.
وی با بیان اینکه هنرمند واقعی کسی است که واقعیتهای زمان خودش را درک کند، ادامه داد: هنرمند واقعی دردهای زمانه را بهتر و زودتر از دیگران درک میکند، به تصویر میکشد و راه حل هم برای آن ارائه میدهد، همانگونه که حافظ مشکلات و دردهای زمان خود را بهخوبی شناخته، به تصویر کشیده و برای آنها راهکارهای انسانی نیز پیشنهاد کرده است.
سپهوند با اشاره به اینکه شعر حافظ و خود او نه تنها بر شاعران دوران خود بلکه بر روی شاعران بعد از خود نیز تأثیر زیادی داشته است، عنوان کرد: حافظ از روابط اجتماعی بالایی برخوردار بوده است بهطوریکه با شاعران دیگر، مراوده، مشاجره و مکاتبه داشته است و بسیاری از غزلهایی که سروده در جواب شاعران دیگر بوده و یا شاعران دیگر در جواب غزلهای او غزل میسرودند.
این مدرس ادبیات، حافظ را یکی از معدود شاعرانی دانست که شعر او نه تنها از شیراز بلکه از دروازههای ایران هم فراتر رفته و به بنگال و هند هم رسیده است، افزود: از جمله شاعران معاصر او صائب تبریزی و شاعران معاصر شهریار را میتوان نام برد که از حاقظ تأثیر گرفتهاند.
وی در پایان با اشاره به اینکه لسانالغیب لقب حافظ است، اظهار کرد: علت این لقب میتواند چند وجهی بودن شعر حافظ باشد؛ چرا که هر کس با هر نیتی میتواند پاسخ خود را از آن برگیرد.
علی نوری، از اساتید دانشگاه لرستان نیز اظهار کرد: حافظ از شخصیتهای بزرگ ادبیات ایران است که ازجمله شاعران ایرانی است که اشعار او نه تنها از مرزهای فارس بلکه از مرزهای ایران نیز خارج شده و به کشورهای همسایه مانند هند و پاکستان نفوذ کرده است.
وی با اشاره به اینکه حافظ قرآن کریم را با 14 روایت حفظ بود، عنوان کرد: او همچنین بر موسیقی، قرائت قرآن، تفاسیر و استقرا تسلط کامل داشت و نیز صدای خوشی و گوشنوازی داشت، و همچنین حافظه شگرف، حواس متمرکز، صفای باطن، پرهیز از تملق و ریا از ویژگیهای فراوان دیگر این شاعر ایرانی است که باعث شده حافظ شیرازی به حافظ تمام اعصار یا به تعبییر دیگر حافظ شعر و ادب فارسی باشد.
نوری، با بیان اینکه حافظ از شاعران پیش از خود تعابیر فراوانی را گرفته است، ادامه داد: این شاعر پارسی زبان همچنین بر شاعران پس از خود تأثیر بسزایی داشته که حداقل آن این است که اکثر آنها به روش بهتری کتاب مینوشتند، که این باعث شده که در زمینههای حفظ مفاهیم فلسفی، منطقی، عرفانی، ادبی، سیاسی، نظامی، اخلاقی، موسیقیایی، پزشکی، تاریخی و جغرافیایی از ادیبان پیش از خود سرمشق گرفته و بر ادیبان زمان خود تأثیر بگذارد و همچنین سرمشقی برای آیندگان و پسینیان باشد.
وی ادامه داد: بهطوریکه تصویر مهندسی شده و فشرده همه این موضوعات از اسطوره و روایت گرفته تا حدیث و آیه و شعر شاعران دیگر، شعر او را به شدت پُرمعنا کرده و از این رو هر مضمونی از شعر او هم انعکاس گوشهای از تجربیات ذهنی، فکری و عاطفی خود اوست و چکیدهای از آرا، افکار و عواطف ایرانیان پیشاز او، معاصر و حتی آیندگان است.
نوری، با اشاره به اینکه حضور بیشترین جلوههای ممکن از افکار، هیجانات، عواطف، پندها و تمایلات انسانی در اشعار او نشاندهنده فراملی و حتی فرا انسانی بودن شعر اوست، عنوان کرد: شعر حافظ از مرزهای ایران هم فراتر میرود و سراسر مرزهای جهان را در بر میگیرد.
وی در پایان عنوان کرد: در شعر او انعکاس و لایههای معنایی بسیاری وجود دارد که هرگوشه از ادبیات عاطفی، فکری، مذهبی، عرفانی و فلسفی او با آرا و افکار و سلایق افراد سازگار است و سبب شده است که شعر او پُرمعنا، همخوان و سازگار با افکار، آمال و آرزوها و تمایلات ایرانیان حتی در فراتر از آن کرده است.
