شُکر از نگاه قرآن/ نیکی به پدر و مادر نمونهای از شکر نعمت خداوند است
گروه اندیشه: سپاس از پدر و مادر، نشانه سلامت فطرت است، اهمیت سپاسگزاری از پدر و مادر، آنچنان است که خداوند متعال در آیه ۲۳ سوره اسرا پس از امر به شکرگزاری از خود، شکر پدر و مادر را آورده است.
به گزارش خبرگزاری بینالمللی قرآن(ایکنا) از لرستان، ایمان در سایه سپاس و شکر، بارور و متکامل میشود، کسیکه خدا را شناخته اما با قلب و زبان و اعضا و جوارح خود، او را سپاس نمیگوید نهال ایمانش خشک میشود و از اعمال و کردار خود، بهرهای نمیبرد.
روشن است که شکر به زبان نیست بلکه به قلب و اعضا و جوارح نیز هست چنانکه راغب اصفهانی در المفردات مینویسد: شکر سه گونه است؛ یکی شکر قلب و آن تصور نعمت است، دیگر شکر زبان و آن، حمد خداوند متعال است و سوم شکر اعضا و جوارح؛ یعنی به کار بردن هر نعمتی در جایگاه خود.
شکر از دیدگاه قرآن
خداوند متعال در آیه 14 سوره لقمان در رابطه با شکر میفرماید: «وَوَصَّیْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِی عَامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَلِوَالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ؛ و انسان را در باره پدر و مادرش سفارش کردیم مادرش به او باردار شد سستى بر روى سستى و از شیر باز گرفتنش در دو سال است [آرى به او سفارش کردیم] که شکرگزار من و پدر و مادرت باش که بازگشت [همه] به سوى من است».
همچنین در آیه 23 سوره اسرا آمده است: «وَقَضَى رَبُّکَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِندَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلاَهُمَا فَلاَ تَقُل لَّهُمَآ أُفٍّ وَلاَ تَنْهَرْهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا؛ و پروردگار تو مقرر کرد که جز او را مپرستید و به پدر و مادر [خود] احسان کنید اگر یکى از آن دو یا هر دو در کنار تو به سالخوردگى رسیدند به آنها [حتى] اوف مگو و به آنان پرخاش مکن و با آنها سخنى شایسته بگوى».
خداوند در آیه 14 سوره نحل میفرماید: «وَهُوَ الَّذِی سَخَّرَ الْبَحْرَ لِتَأْکُلُواْ مِنْهُ لَحْمًا طَرِیًّا وَتَسْتَخْرِجُواْ مِنْهُ حِلْیَةً تَلْبَسُونَهَا وَتَرَى الْفُلْکَ مَوَاخِرَ فِیهِ وَلِتَبْتَغُواْ مِن فَضْلِهِ وَلَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ؛ و اوست کسىکه دریا را مسخر گردانید تا از آن گوشت تازه بخورید و پیرایهاى که آنرا مىپوشید از آن بیرون آورید و کشتیها را در آن شکافنده [آب] مىبینى و تا از فضل او بجویید و باشد که شما شکر گزارید».
همچنین در آیه 15 سوره سبا آمده است: «لَقَدْ کَانَ لِسَبَإٍ فِی مَسْکَنِهِمْ آیَةٌ جَنَّتَانِ عَن یَمِینٍ وَشِمَالٍ کُلُوا مِن رِّزْقِ رَبِّکُمْ وَاشْکُرُوا لَهُ بَلْدَةٌ طَیِّبَةٌ وَرَبٌّ غَفُورٌ؛ قطعاً براى [مردم] سبا در محل سکونتشان نشانه [رحمتى] بود دو باغستان از راست و چپ [به آنان گفتیم] از روزى پروردگارتان بخورید و او را شکر کنید شهرى است خوش و خدایى آمرزنده».
همچنین در آیه 58 سوره اعراف آمده است: «وَالْبَلَدُ الطَّیِّبُ یَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِی خَبُثَ لاَ یَخْرُجُ إِلاَّ نَکِدًا کَذَلِکَ نُصَرِّفُ الآیَاتِ لِقَوْمٍ یَشْکُرُونَ؛ و زمین پاک [و آماده] گیاهش به اذن پروردگارش برمىآید و آن [زمینى] که ناپاک [و نامناسب] است [گیاهش] جز اندک و بىفایده برنمىآید اینگونه آیات [خود] را براى گروهى که شکر مىگزارند گونهگون بیان مىکنیم».
همچنین در آیه 114 سوره نحل آمده است: «فَکُلُواْ مِمَّا رَزَقَکُمُ اللّهُ حَلالًا طَیِّبًا وَاشْکُرُواْ نِعْمَتَ اللّهِ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ؛ پس از آنچه خدا شما را روزى کرده است حلال [و] پاکیزه بخورید و نعمت خدا را اگر تنها او را مىپرستید شکر گزارید» و در آیه 172 بقره آمده است: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ کُلُواْ مِن طَیِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاکُمْ وَاشْکُرُواْ لِلّهِ إِن کُنتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ؛ اى کسانىکه ایمان آوردهاید از نعمتهاى پاکیزهاى که روزى شما کردهایم بخورید و اگر تنها او را مىپرستید خدا را شکر کنید».
شکرگزاری مراحل و معنای گستردهای دارد که از جمله میتوان به شکر در برابر خدا، شکر در برابر مخلوق و شکر در برابر پدر و مادر اشاره کرد.
شکر در برابر خدا
شکر در برابر خدا بدین معناست که انسان نهایت خضوع و خشوع را در برابر خدا و نعمتهای او بهجای آورد و از هرگونه مخالفت و ضایع کردن نعمتهای او بپرهیزد، طبق بعضی روایات، خداوند به حضرت موسی(ع) وحی کرد که ای موسی؛ حق شکر مرا بهجای آور، عرض کرد: چگونه؟ در حالی که هر شکری کنم در برابر آن نعمت تازهای به من دادهای؛ خداوند فرمود: اکنون شکر مرا بهجای آوردی، چون میدانی که همین توفیق نیز از من است.
درباره شکرگزاری در برابر خالق، همین اظهار عجز، خود یکی از راههای ادای حق شکر خداست.
شکر برابر مخلوق
در اسلام، سپاس از کسیکه واسطه نعمتی برای ما بوده است بسیار مهم است. اساساً معیار شکر خدا، شکر مخلوق اوست. برای فهم اینکه آیا فردی به درگاه خداوند متعال شکرگزاری میکند یا نه، باید به رفتار او در مقابل مخلوق خدا که واسطه نعمتی هستند که به او رسیده است، توجه کرد. امام رضا(ع) فرمود: کسیکه شکر نعمت مخلوق را ادا نکند، شکر خالق را بهجای نیاورده است.
در منابع روایی آمده است که: بندهای را در قیامت به پیشگاه الهی میآورند و خداوند درباره او فرمان عذاب میدهد، عرض میکند: بار الها، دربارهام امر به دوزخ نمودی با آنکه من در دنیا مسلمان و قاری قرآن بودم. خداوند میفرماید: ای بنده من، نعمتهایی را به تو دادم و شکر آنها را بهجا نیاوردی. عرض میکند: بارالها فلان نعمت را دادی، تو را شکر کردم، فلان نعمت را دادی، تو را شکر کردم. یک به یک نعمتها را میشمرد و از شکرها نام میبرد. خداوند میفرماید: بنده من، راست میگویی جز آنکه، کسی را که من به دست او نعمت خود را به تو رساندم، شکر نکردی و من با خود، عهد کردم شکر نعمتهایی را که به بندهای دادهام نپذیرم تا شکر کند کسی را که نعمت من، توسط او به وی رسیده است.
تردیدی نیست که شکر مخلوق، علاوه بر اینکه اطاعت از فرمان خالق در حقشناسی از مخلوق است، برای خود فرد هم آثار روحی و روانی چشمگیری دارد، امیرالمؤمنین(ع) فرمود: آن کسیکه به تو نعمت میدهد و شکرش را ادا میکنی، اگر قلباً از تو راضی باشد، شکرش بر خشنودی وفایش میافزاید و اگر بر تو خشمگین باشد، شکر تو موجب صلاح ضمیر و عطوفتش میشود.
شکر برابر پدر و مادر
نیکی به پدر و مادر وظیفهای اخلاقی است که در واجب بودن شکر منعم ریشه دارد. انسان فطرتاً شاکر و سپاسگزار کسی است که به او نیکی کرده است. سپاسگزاری از پدر و مادر، نشانه سلامت فطرت است، اهمیت سپاسگزاری از پدر و مادر، آنچنان است که خداوند، پس از امر به شکرگزاری از خود، شکر پدر و مادر را آورده است.
پیامبر گرامی اسلام(ص) نیز در این باره فرموده است: نیکی به پدر و مادر، برتر از نماز، روزه، حج، عمره و جهاد در راه خداست، این احسان و سپاسگزاری باید بهگونهای باشد که از همه نظر کمال احترام را برای آنها قائل باشیم حتی کلمه «اُف» را در برابر آنان بهکار نبریم.
اهمیت سپاسگزاری از پدر و مادر به اندازهای است که در کلام امام رضا(ع) همردیف تشکر از خداوند قرار گرفته است و این، حکایت از جایگاه مهم آنها در نزد خداوند دارد، آن بزرگوار فرمود: همانا خداوند متعال فرمان داده که سه چیز همراه سه چیز دیگر انجام گیرد: به نماز، همراه زکات فرمان داده، پس کسیکه نماز بخواند و زکات نپردازد نمازش نیز پذیرفته نمیشود، به سپاسگزاری از خودش، همراه با سپاسگزاری از پدر و مادر فرمان داده است، پس کسیکه از پدر و مادرش سپاسگزاری نکند، خدا را شکر نکرده است، به تقوای الهی فرمان داده و به صله رحم، پس کسی که صله رحم انجام ندهد تقوای الهی را هم بهجا نیاورده است.
حجتالاسلام منوچهر محمدی، از مدرسان دروس معارف دانشگاههای لرستان در گفتوگو با خبرنگار ایکنا اظهار کرد: زیباترین مرتبه شکرگزاری این است که نعمتهای خداوند را در راه حرام مصرف نکنیم و نعمتها را برای اطاعت و بندگی وسیله قرار دهیم.
وی با اشاره به اینکه درآیات و روایات تأکید فراوانی بر شکر نعمت و شناخت نعمت، شده است به حدیثی از امام حسن عسکری(ع) درباره بر شکر نعمت اشاره کرد که میفرمایند: شکر نعمتها را نمیتوان بهجا آورد، مگر اینکه آنها را بشناسیم.
محمدی ادامه داد: شکر نعمت باید متناسب با نعمت باشد بهطور مثال اگر انقلاب اسلامی به فرهنگ عاشورا وصل نبود، شکل نمیگرفت؛ لذا باید قدردان این نعمت الهی باشیم و شکر نعمت انقلاب اسلامی در حفاظت و پاسداری از آن است.
این کارشناس مذهبی با بیان اینکه عمده نگرانیها، اضطرابها و افسردگیها بهدلیل شاکر نبودن انسان در زندگی است واگر ما قدردان نعمتها باشیم، به آرامش درونی و اطمینان خاطر خواهیم رسید، گفت: شکر نعمت باعث رشد معنوی انسان میشود و به ما میآموزد که باید همشه قدردان نعمتهای معنوی و مادی باشیم.
وی گفت: شکرگزاری آثار فراوانی در زندگی افراد دارد و علت بسیاری از پیشرفتهای انسان در زندگی او است؛ لیکن اگر فردی در زندگی خود به موفقیتهای بسیاری رسید ولی شکرگزاری از نعمتهای الهی را فراموش کرد هرگز به موفقیت واقعی نمیرسد و باعث ناراضی شدن خداوند نیز میشود.
