عَلَم‌گردانی؛ بیانگر همگرایی دینی در روستاها/ نگاهی به مراسم عَلَم‌بندان در خراسان جنوبی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی قرآن(ایکنا) از خراسان جنوبی، محرم بر می‌دمد و کربلایِ دل را به هُرم سوزانش می‌گدازد. ما نیز دل در گرو خورشیدِ به خون نشسته کربلا، حضرت ابا عبداللّه الحسین(ع) می‌نهیم و با کاروان او همراه می‌شویم.

ای ماه خون خدا، در تقویم دل ما خاطره هیچ ماهی به سرخی تو نیست! سلام خدا بر تو و بر ستارگانی که بر گردت حلقه زده‌اند! و سلام خدا بر خورشیدِ فروزانی که در خود جای داده‌ای! سلام خدا بر حسین(ع).

دسته‌های سوگوار حسینی، دوباره دست به ضریح سینه‌ها می‌آویزند و حسینیه دل را با گلاب اشک، غبار می‌روبند تا حماسه و اندوه کربلا را به میهمانی فرا خوانند. ما نیز بر دست و سینه عزاداران حسینی اقتدا می‌کنیم و رو به سوی کربلا، نوای حماسه و شور و عزا سر می‌دهیم.

یکی از مراسم‌ سنتی عزاداری شهرستان بیرجند در ماه محرم مراسم علم‌بندان است که مردم بیرجند به‌ویژه سادات با مراسم علم‌‌بندان عزاداری سالار شهیدان را آغاز می‌کنند.

عَلَم‎گردانی یکی از مراسم‌های سنتی و مذهبی خراسان جنوبی در ماه محرم

در مورد تاریخچه مراسم عَلَم‌گردانی ابتدا باید گفت که عَلَم در گذشته جزئی از لوازم جنگ به شمار می‌آمده است. در لغت‌نامه دهخدا در مورد معنی کلمه توغ (توق)، عَلَم را با توغ یکی دانسته است، عَلَم در جایی معرف شخص است. شخصی که بانی ساختن آن شده است؛ علم در جایی نشانه گروه و تکیه و محله است و در جایی نشانه شهید است.

عَلَم از چوبی بلند و محکم به طول چهار یا پنج متر ساخته شده که پارچه‌ای سیاه به دور آن پیچیده و بر فراز آن قبه‌ای گنبدی شکل و یا سرپنجه‌ای از جنس برنج نصب شده و از بالا تا پایین با پارچه‌های رنگارنگی که حاجت‌داران نذر آن کرده‌اند، تزئین یافته است، نقش پنج انگشت در بالای عَلَم نیز به عنوان نشانه انگشتان بریده حضرت ابوالفضل‌العباس(ع) قرار دارد. در میان عَلَم ‌های مثلثی شکلی که بر روی آنها تصاویری از وقایع عاشورا و یا نوشته‌ها و اشعاری در مصائب اهل بیت(ع) نقش بسته و بردوش گروه عَلَم‌گردان حمل می‌شود، در کوچه پس کوچه‌های محل به حرکت درمی‌آید.

عَلَم از مهمترین و اصیل‌‌ترین علائم عزاداری است و مردم برای آن احترام زیادی قائل هستند به طوری که وقتی عَلَم ها را می‌‌بندند انگار که دوباره با آن جان می‌‌گیرند و هرگز به عَلَم پشت نمی‌‌کنند.

نگاهی به مراسم عَلَم‌بندان

مراسم عَلَم‌بندان یا عَلَم‌‌بند در بیرجند و روستاهای این شهرستان در روزهای مختلف دهه نخست محرم از جمله روز اول، دوم، سوم، چهارم و هفتم انجام می‌‌شود.

در روستای دُرخش، عَلَم‌بندان مراسمی است که در روز چهارم محرم‌الحرام انجام می‌‌شود، به‌گونه‌‌ای که عَلَم‌بندها در مسجد جامع درخش گرد هم می‌‌آیند و عَلَم‌ها را گرفته و تا عصر عاشورا همراه عزاداران در مراسم حمل می‌‌کنند.

هرکدام از عَلَم‌‌ها به نام یکی از ائمه اطهار(ع) نامگذاری و برپا می‌‌شود و به این ترتیب 12 عَلَم به نام 12 امام و دو علم به نام حضرت فاطمه زهرا(س) و حضرت ابالفضل العباس(ع) در مراسم خاص با پارچه‌‌هایی به رنگ‌های مختلف پوشانده می‌‌شود.

بعد از آن پارچه‌‌هایی که مردم محل برای برطرف شدن گرفتاری‌ها و مشکلات‌شان نذر عَلَم‌ها کرده‌اند، با نظم و رنگ‌بندی خاصی بر روی عَلَم ‌ها بسته می‌شود و در همین زمان نوحه‌سرایی و مداحی در مجلس برپاست با برافراشته شدن عَلَم‌‌ها مراسم سینه‌زنی و عزاداری امام حسین(ع) هم آغاز می‌شود.

از روز چهارم محرم تا پایان مراسم عزاداری در عصر عاشورا، عَلَم‌گردانان عَلَم‌‌ها را دور روستا می‌‌چرخانند و برای صحت و سلامتی اهالی منزل و شادی مردگان آنان ذکر فاتحه سر می‌‌دهند، آمدن عَلَم‌‌ها به منزل اهالی روستا بسیار خوش یمن و نیامدن آنان بدیمن است بنابراین اهالی روستا مواظب هستند در این چند روز عَلَم ‌ها به درب منازل آنان آمده و برای لحظاتی جلوی منزل آنان توقف کنند.

هر عَلَم‌گردان برای خود یک جارچی و یا همراه استخدام می‌‌کند که وظیفه جارچی همراهی با علم‌ گردان و جمع‌ آوری نذوراتی است که مردم به عَلَم‌گردانان اهدا می‌کنند و چه بسا بسیاری از مردم به خاطر حضور عَلَم‌‌ها در جلوی منزلشان گوسفند قربانی کنند و در پایان مراسم نذورات جمع‌‌آوری شده بین عَلَم‌گردان و جارچی تقسیم می‌‌شود.

نگهداری طوق بالای عَلَم در تمام سال بر عهده عَلَم‌‌گردان است، عَلَم‌گردان در زمان مراسم، حراست و مواظبت از عَلَم را برعهده دارد و به اعتقاد اهالی روستای درخش اگر عَلَم دچار خسارت شود و یا بر زمین بیفتد، صاحب عَلَم باید قربانی کند در غیر این صورت برای خانواده صاحب علم اتفاق ناگواری در سال رخ می‌‌دهد.

عَلَم‌گردانی؛ بیانگر همگرایی دینی در روستاها

این مراسم که بیانگر همگرایی دینی در روستاهاست نسل به نسل از پدر به پسر بزرگتر خانواده انتقال می‌یابد و هرکدام از عَلَم‌ها علاوه بر اینکه دارای صاحبی موروثی است دارای عَلَم‌‌گردانی موروثی نیز هست.

از روز چهارم محرم تا پایان مراسم عزاداری در عصر عاشورا، عَلَم‌گردانان علم‌ها را دور روستا می‌‌چرخانند و برای صحت و سلامتی اهالی منزل و شادی مردگان آنان ذکر فاتحه سر می‌‌دهند.

برگزاری مراسم عَلَم‌بندان در هیئت محبان الزهرا(س) بیرجند

در حال حاضر مراسم عَلَم‌بندان در شهر بیرجند در شب نخست ماه محرم در هیئت محبان الزهرا(س) با حضور تعدادی از سادات که به سادات عَلَم‌‌دار معروف هستند برگزار می‌‌شود.

در این مراسم ابتدا مجلس روضه‌‌خوانی در داخل حسینیه هیئت برگزار می‌ شود و بعد از آن تعدادی از سادات به همراه عَلَم‌ها در حالی که چاووشی می ‌خوانند به داخل حسینیه می‌‌روند و عَلَم را می‌‌بندند و دیگران نوحه‌خوانی می‌‌کنند.

پس از بستن عَلَم یکی از سادات آن را برداشته و دور حسینیه می‌‌چرخاند و سپس در اطراف علم سینه می‌‌زنند که به آن حسن ـ حسینی گفته می‌‌شود و در پایان عَلَم‌ها را در جای ویژه نصب می‌‌کنند.

حضور مردم مشتاق مردم در این مراسم؛ بیانگر عشق و ارادت خالصانه به امام حسین(ع)

امیر رضایی، یک عَلَم‎گردان گفت: از اول محرم تا عصر روز یازدهم محرم به اجرای برنامه می‌پردازیم و به منازل مردم می‌رویم و اشعاری می‌خوانیم که بوی محرم می‌دهد و برای مردم آشناست.

وی با بیان اینکه عَلَم‌گردانی یکی از سنت‌های قدیمی مردم خراسان جنوبی در ایام عزاداری امام حسین(ع) و اصحابش است، افزود: یکی از نوحه‌خوانانی که معمولاً مسن و دارای وجهه و اعتبار مذهبی بوده به سرخوانی پرداخته و سایرین نیز او را همراهی می‌کنند و یکی از بندهای نوحه را در پایان هر بیت نوحه‌خوان تکرار می‌کنند.

رضایی اظهار کرد: مردم با اعتقاد خود به نیت شفای بیمارهایشان و یا برآوردن سایر حاجات خود پارچه‌ای و یا وجوهی نذر علم و یا گهواره حضرت علی‎اصغر(ع) کرده و در پایان نذر خود را به گروه عَلَم‌گردان تحویل می‌دهند.

این عَلَم‌گردان بیان کرد: کسانی که نذر دارند درب خانه‌هایشان را باز می‌کنند و جلوی آن می‌ایستند و با دود کردن اسپند از گروه عزادار استقبال می‌کنند و با اعضای گروه، اشعار عاشورایی سر می‌دهند.

وی با بیان اینکه گروه عَلَم‌گردان دارای نفرات مختلفی است که در این بین تعدادی نیز نذورات مردم را جمع‌آوری می‌کنند، یادآور شد: حضور مردم مشتاق در این مراسم و ادای نذورات آنان بیانگر عشق و ارادت خالصانه آنان به امام حسین(ع) و یاران با وفایش است.